فرهنگ تربیت

نویسنده : عباس اسماعیلی یزدی

نفاق و دوروئی:

نفاق و دوروئی که در زمره زشت ترین و ناپسندترین صفات رذیله شمرده شده، یکی از پی آمدهای شوم این خصلت نکوهیده است. شخصی که مبتلا به بیماری روانی عقده حقارت است، چون خود را ضعیف پنداشته، قادر به رفع نواقص خویش نمی بیند، می کوشد با اظهار دوستی و نیک خواهی حضوری، و مذمت و دشمنی غیابی، ضمن همراه شدن دروغین با افراد مختلف، کمبودهای خود را برطرف ساخته، و وجدان مضطرب خویش را آرام سازد.
امیر مؤمنان (علیه السلام) فرموده اند:
نفاق المرء من ذل یجده فی نفسه.(394)
نفاق و دوروئی آدمی ناشی از حقارت و ذلتی است که در ضمیر خود احساس می کند.
منافقین در صدر اسلام آنگاه که از کشتن پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) مأیوس گشته، و قدرت درهم شکستن نیروی مسلمین را در خود ندیدند، با اقدامات نفاق آمیز، نیش زدن، زهر پاشیدن، استهزاء، توهین، تهمت و انتقاد بی مورد می کوشیدند اندرون آشفته خویش را آرام سازند.
انتقاد سازنده و واقع بینانه یکی از راه کارهای تعالی و تکامل فرد و جامعه است. نهی از منکر و امر به معروف از فرائض مهم اسلامی، و یک نظارت ملی و قانونی بر جمیع شئون اجتماع است. لیکن آنچه که کارآئی و نتیجه بخش بودن آن را تضمین می کند، صفای نفس و پاک دلی عاملان آن است.
انتقاد بی مورد و امر و نهی ناشی از بدبینی، عداوت و عقده حقارت هرگز به اصلاح جامعه و رفع نواقص و کاستی های آن نمی انجامد.

فروتنی ذلت بار:

تواضع آمیخته با ذلت، شکسته نفسی بی مورد، و چاپلوسی و تملق گوئی نیز گوشه هائی از تبعات زیان بار نفاق و دوروئی، و از آثار شوم عقده حقارت است.
تواضع و فروتنی که از صفات بسیار پسندیده و از خصلت های همیشگی مردان بزرگ است، آنگاه سازنده و در راستای تعالی روان و صفای باطن است که از شرافت و فضیلت انسانی سرچشمه گرفته، و باانگیزه رعایت حقوق و حرمت دیگران اعمال گردد و در عین حال از اعتدال خارج نگشته، به ذلت و خواری عامل آن منتهی نگردد.
فروتنی ناشی از ضعف نفس، زبونی، ترس، نگرانی، طمع، و احساس حقارت؛ عزت نفس و استقلال و تمامیت شخصیت انسانی را خدشه دار، و عامل ریشه دار شدن پستی و زبونی، و زمینه ساز تن دادن به ذلت و خواری در مقابل دیگران است.
حضرت علی (علیه السلام) می فرمایند:
ساعه ذل لاتفی بعز الدهر.(395)
ساعتی ذلت و خواری با عزت تمام روزگار برابری نمی کند.

خودنمائی و دروغ گوئی:

کسی که قدر خود را نمی شناسد و سرمایه ها و استعدادهای خویش را کمتر از آنچه هست می بیند، با خودنمائی، ریاکاری، دروغ گوئی و تظاهر به کارهای نیک و صفات پسندیده می کوشد حسن ظن و توجه اطرافیان را به خود جلب نموده، و عیوب و کمبودهای خویش را از دیدگان آنان پنهان سازد.
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده اند:
لایکذب الکاذب الا من مهمانه نفسه.(396)
دروغ گو دروغ نمی گوید مگر به خاطر خواری و ذلتی که در خود احساس می کند.