فرهنگ تربیت

نویسنده : عباس اسماعیلی یزدی

نوجوان و تربیت

الف: مسئولیت پذیری

با پایان یافتن دوران کودکی و سپری شدن بخش کوچکی از نوجوانی و آغاز سومین دوره هفت ساله که عمدتاً دوران نوجوانی را تشکیل می دهد، مسئولیت تربیتی پدران و مادران از نظر شکل و ماهیت تغییر یافته، تدریجاً دوران مسئولیت پذیری و عهده دار شدن تکالیف شرعی و انسانی نوجوانان آغاز می گردد.
گرچه بسیاری از خصائص رفتاری در این مرحله، عمدتاً ظهور و انعکاس همان برنامه های تربیتی دوران کودکی است که توسط پدران و مادران و آموزگاران اعمال گشته، و نوجوانان در واقع حاصل بذری را که آنان در مزرعه وجودشان افشانده اند بروز می دهند، لیکن معاشران و اطرافیان و خصوصاً پدر و مادر و آموزگاران و مسئولین مراکز آموزشی و فرهنگی، باید نوع تماس و شکل ارتباط خود را به تناسب حس استقلال طلبی - که از بارزترین ویژگی های این دوره است - و متناسب با شرائط سنی و خواسته ها و نیازهای فطری و طبیعی آنان تغیر داده، و تجربیات، توصیه ها و نظرات خویش را صرفاً به صورت پیشنهاد - و نه به شکل امر و دستور - به آنها ارائه نمایند.
رعایت این مسأله آن چنان حساس، و تا آن اندازه از اهمیت برخوردار است که به جرأت می توان گفت بسیاری از مشکلات خانوادگی و منازعات و ناهنجاری های رفتاری در این دوران، مستقیماً از عدم توجه کسانی به وجود می آید که با نادیده گرفتن این امر مهم، و انتظار غیر واقع بینانه از نوجوانان، حس استقلال طلبی آنان را مورد بی مهری و بی اعتنائی قرار می دهند.
نوجوانان در این دوره، به اقتضای نیاز فطری خود، انتظار دارد که با وی به عنوان فردی مستقل که به خوبی مصالح خود را درک می کند معامله کنند. حق طبیعی خود می داند که بر اساس فهم و درک خود درباره مسائل فکری، مشکلات زندگی، انتخاب شغل، گزینش همسر و امور فراوان دیگری از این قبیل، اعمال نظر نموده، موافقت یا مخالفت کند و تصمیم نهائی را شخصاً بگیرد، و از برخورد و تماس معاشران با خود به شکل دوران کودکی به شدت متأثر شده و رنج می برد. باید این نیاز فطری را که آفریدگار مهربان - به خاطر مصالح بزرگی که همراه دارد - در وجود آنان قرار داده، به خوبی درک کرده، و با آنان به عنوان یکی از نعمت های الهی، برخوردی واقع بینانه و شایسته داشته باشیم، تا از نشاط فراوان بازوی توانمند، فکر و اندیشه فعال او در پیشبرد اهداف و پیگیری مقاصد بزرگ زندگی بهره مند گردیم.
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) با عنایت به همین ویژگی های ممتاز، از نوجوانان در سنین پانزده تا بیست و یک به عنوان وزیر - یعنی کسی که مسئولیت سنگین وزارت را بر عهده دارد، و انجام کارهای مهم بر دوش اوست - یاد فرموده اند.(383)
نوجوانان عزیز نیز با متانت و بردباری، نصایح کسانی را که از دانش، خرد و تجربه بیشتری برخوردارند، ارج نهاده، از حرمت آنان - که انگیزه ای جز یاری و دلسوزی ندارند - محافظت نموده، و از شرافت ابدی و تاج کرامت و افتخار بزرگ تکلیف و خطاب الهی با گام نهادن به سن بلوغ متوجه آنان گشته، به خوبی پاسداری نمایند. و برای برخورداری از یک زندگی سالم و مبتنی بر موازین و معیارهای منطبق با نیازهای طبیعی و فطری، آگاهی خود نسبت به وظائف شرعی و احکام الهی را افزایش داده، و به فرمایش امام صادق (علیه السلام) که آموزش حلال و حرام و آشنائی با مسائل شرعی را وظیفه (مهم) این دوران معرفی فرموده اند، پاسخ مثبت و نیکو دهند.(384)

ب: احیاء ایمان

عالم معبر خیل عظیمی است از نسل ها، اقوام و امت ها که از آغاز خلقت تاکنون با اعتقادات گوناگون، روش های متفاوت، و مسلک ها و مرام های مختلف حق یا باطل، زندگی را با همه دردها، رنج ها، خوشی ها، شکست ها و پیروزی های آن پشت سرگذاشته، آن را بدرود گفته اند. و کم نبوده اند اقوام و امت هائی که حتی نامی از آنها به جای نمانده است.
در این میان، برگ های زرینی از صفحات تاریخ را مشاهده می کنیم که توسط مردان و زنان بزرگی رقم خورده است که جهان و تاریخ و زندگی را به یمن بصیرت و علم و معرفت، و استقامت و قدرت و صلابت ایمانی خویش، عزت و امید و سربلندی، و صفا و نور و نشاط بخشیده، برای خود یادی جاودانه و نامی نیک به جای گذارده، و برای بشر درسی حیات بخش و سرمشقی گرانبها به ارمغان آورده اند.
اما آنچه که به اینان، عظمت و جاودانگی بخشیده، نه بضاعت مالی فراوان، و نه امکانات مادی گسترده، و نه پست و مقام و موقعیت اجتماعی فوق العاده، بلکه تنها نور ایمان، استحکام اعتقادات معنوی، اخلاق نیک، صفات کمال و رفتار انسانی و پسندیده بوده، که از آنان نمونه های شایسته ای از مجد و عظمت، و شرافت و فضیلت به وجود آورده است.
باید ارزش های واقعی را شناخت و برای دستیابی به نتایج ارزشمند آن، با گزینش راه کارهای صحیح و مناسب، و بهره برداری از استعدادهای بالقوه و بالفعل، و استفاده از همه ابزارهای عملی و معنوی، برای احیاء ایمان و اعتلای معنوی و شکوفائی استعدادهای خدادادی بی وقفه تلاش نمائیم. و در این مسیر، با مطالعه شرح حال این استوانه های بزرگی و ارجمندی، هرچه بیشتر بهره مند گردیم.
ایمان به خداوند متعال و احساس دلبستگی و محبت به ذات مقدس او، به عنوان موهبتی الهی و هدیه ای گرانقدر و بی مثال، از مبدء فیض و به وساطت حجت های الهی در قلب آدمی به ودیعه گذارده می شود.
به گفته دانشمندان علوم تربیتی، به دنبال معرفت فطری که از کودکی به طور طبیعی و غیر اختیاری به عنایت آفریدگار بزرگ در نهاد انسان موجود است، سن دوازده، نقطه جهش احساسات مذهبی و سرآغاز بروز انگیزه احساسات دینی و معنوی است. و همین انگیزه است که نوجوان را به معرفت فطری خویش بیش از پیش متوجه نموده، به کنجکاوی، جستجو و تحقیق درباره مبدء عالم وادار می سازد.
انسان با بررسی عقلی و تحقیق علمی و دقت در آیات و نشانه های قدرت خدای متعال که کاری است اختیاری - و به وجود آوردن زمینه آن، مسئولیت بزرگ حکومت ها، مربیان، پدران و مادران است - می تواند ضمن باروری، رشد و تقویت ایمان، در مقابل وسوسه های شیطانی و تلاش های خباثت بار بیگانگان برای رخنه در ارکان اعتقادی و تخریب پایه های ایمانی، بسان سدی محکم و نیروئی مقاوم، پایداری نموده، و از کیان دینی و ناموس مذهبی و حیثیت اعتقادی و معنوی خود دفاع نماید.
پیامبران الهی و کتب آسمانی به ویژه قرآن سرمشق بی بدیل انسان و کتاب بی مثال هدایت، همواره پیروان خود را به مطالعه آثار قدرت و نشانه های عظمت - که در هر یک از موجودات، از انسان گرفته تا حیوان، و از نبات تا جماد، از ذرات بسیار کوچک تا اجرام بزرگ کیهانی، و از زمین و دریا و عجائب آن تا آسمان و ستارگان و شگفتی هایش به وضوح نمایان است - فراخوانده، آنان را با تفکر، تأمل و تعقل دعوت فرموده اند تا از این رهگذر، معرفت فطری به وجود پروردگار را با هدایت عقل و نیروی خرد، تعمیق، و به سلاح برهان و دلیل مجهز نمایند.
آری آنان مردم را به مطالعه کتاب آفرینش فراخوانده اند تا به علم و قدرت، به اراده و حکمت، به لطف و مرحمت، و به ذات و صفات الهی پی برده، و به آفریدگار جهان و پروردگار آشکار و نهان که واجد جمیع صفات کمال است ایمان بیاورند. خداوند رحمان و رحیم، خداوند عادل و حکیم، خداوندی که بندگان خود را دوست دارد و پیوسته آنان را با مهر و رأفت، مورد عنایت و تفضل خویش قرار می دهد. خداوندی که بصیر و عالم است و هیچ چیز از او پوشیده نیست. نیایش بندگان خود را می شنود، دعای آنان را اجابت می فرماید، و توبه گناهکاران را پذیراست. رحمت واسعه بی پایانش امید بخش دلهای رمیده، و سایه مهر و رأفت بی انتهایش روشنی بخش دلهای خواص.
او رحمان است و هم رحیم. و این هر دو را که از بزرگترین سبب های تحرک احساسات و عواطف بشری، و از مؤثرترین عوامل جلب دوستی و محبت، و سرچشمه کشش های نیرومند عاطفی، و سرمنشأ جمیع خیرات اند، پیوسته در آغاز هر سوره از سوره های قرآنی یادآور است تا بندگان خاص را به لطف مخصوص خویش صفا و روشنی و نور بخشید.
طرح ایمان به خدای یگانه از جانب پیامبران برگزیده و فرستادگان عالی مقام او به عنوان مهمترین و اساسی ترین مسأله اعتقادی، و پایه و زیر بنای فرهنگ های الهی و مکتب های آسمانی، و اولین وظیفه بزرگ نوجوانان در نخستین لحظات ورود به عالم تکلیف، اجابتی است در خور و شایسته، و پاسخی است متناسب با خواسته فطری و خواهش ایمانی به منظور پرورش احساسات پاک دینی و مذهبی آنان.
مطالعه آثار صنع و مظاهر آفرینش و تفکر در عجائب خلقت و شگفتی های عالم وجود، از یک سو سبب گسترش و تعمیق افکار دینی، و از سوی دیگر عامل جلب روزافزون دوستی و محبت نسبت به خالق توانای آنها است. و طبیعتاً به تناسب توسعه و ارتقاء بینش مذهبی و افزایش دوستی و محبت، اعتقاد و ایمان نیز از استحکام بیشتری برخوردار خواهد گردید.
همچنانکه مناجات با پروردگار و راز و نیاز و دعا و نیایش نیز ضمن آنکه روح را تلطیف، قلب را آرام، و نفس را صفا می بخشد، عامل موثری برای جلب دوستی و تحکیم محبت نسبت به پروردگار مهربان خواهد بود.
امام باقر (علیه السلام) می فرمایند:
... هل الدین الا الحب والبغض....(385)
آیا دین، چیزی جز دوستی و دشمنی (برای خدا و در راه خدا) است؟
بی اعتنائی به این نیاز طبیعی و تلاش برای از بین بردن عواطف دینی و احساسات پاک مذهبی نوجوانان، و مشغول ساختن آنان به برنامه های سرگرم کننده و غفلت زا که روش متداول نظام های لائیک و ضد مذهب است، حرکتی است در مسیر مخالفت با سنت آفرینش و آئین فطرت، و ثمره شوم آن، طغیان، تمرد، خودسری، لجام گسیختگی و عصیان روزافزون، و نهایتاً باعث فرو ریختن پایه های سلامت و امنیت جامعه، و ضایع ساختن کرامت، شرافت و منزلت آدمی است.