فرهنگ تربیت

نویسنده : عباس اسماعیلی یزدی

ه: بارداری

با انتقال نطفه و استقرار آن در رحم، تأثیرگذاری مستقیم و نقش پدر بر نطفه - در جهت شکل گیری و تکون شخصیت انسانی فرزند، در بعد وراثت - پایان یافته، و دوران بارداری و مسئولیت خطیر مادر نسبت به حفظ و حراست از امانتی که در اختیار او نهاده شده آغاز می گردد.
در خلال این مدت، طفل به واسطه وابستگی خونی و ارتباط وراثتی با مادر خویش، همانند عضوی از اعضای وی به گونه ای شگفت انگیز تحت تأثیر خصائص روحی و ویژگی های خلقتی او قرار می گیرد.
تحقیقات موسسات فرهنگی و آزمایشات فراوان علمی و تجربیات دانشمندان امور تربیتی نشان می دهد که دامنه تأثیرگذاری مادر بر جنین بسیار فراتر از ابعاد مادی بوده، از گفتار و رفتار گرفته، تا نیت و انگیزه و صفات و اخلاقیات و ملکات او، طفل را متأثر از آثار نیک و بد خود می نماید.
همچنانکه مادر سایه آرامش، اعتدال، رعایت معیارهای انسانی، پای بندی به اصول دینی و ضوابط اخلاقی، اجتناب از رفتار و گفتار ناپسند، خودداری از گناه و پرهیز از اندیشه های نامطلوب می تواند به سلامت، زیبائی، وفور عقل، ذکاوت و تیزهوشی و حتی تدین آینده کودک خود امیدوار باشد، نارسائی ها و هیجانات روحی، ترس و اضطراب و نگرانی، غم و اندوه و افسردگی، کینه توزی و افکار پلید شیطانی، موضع گیری ها و گرایش های نادرست نیز ممکن است عامل به وجود آمدن فرزندانی معیوب، عقب افتاده، ناقص العضو و حتی دیوانه گردد.
وظیفه مادر در دوران بارداری بسیار سنگین است. جنین در رحم بسان مسافری است که در مسیر پیمودن منازل طبیعی برای تکامل و تمامیت جسم و روان خود، دائماً با خطرات گوناگون مواجه است.
مادر باید بداند کوتاهی و غفلت از مسئولیت بزرگی که بردوش اوست، عواقب زیان باری را به همراه خواهد داشت. غذائی که می خورد، قدمی که برمی دارد و سخنی که بر زبان جاری می کند، حتی اندیشه و نیتی که از قلب خود می گذراند مستقیماً بر جسم و جان فرزند دلبندش مؤثر خواهد بود.
همچنین که طبق نظر پزشکان، مراقبت نسبت به امور بهداشتی تا حد زیادی در تأمین سلامت کودک موثر است. نوع غذا به لحاظ دارا بودن و یا فقدان مواد ضروری برای تندرستی جنین، سبب استحکام یا سستی ارکان، اعضاء و قوای او می گردد. اعتیاد به مواد مخدر، استعمال دخانیات و مشروبات الکلی ضمن آثار نامطلوب بر جنین، در برخی موارد موجب مسمومیت او گشته، و بسا منجر به از بین رفتن کودک و سقط جنین می گردد.
بنابر فرمایشات معصومین (علیهم السلام) نیز پاکی یا آلودگی و نوع غذاها مستقیماً استعدادها و قوای روحی بلکه جسمی کودک را متأثر از آثار خود می سازد به طوری که زیبائی، بردباری، پرهیزکاری و سعادت فرد تا حدودی مرتبط با نوع غذائی است که مادر در دوران حمل از آن استفاده کرده است.(340)
سزاوار است مادران خصوصاً در این دوران حساس، از خوردن غذاهای شبهه ناک پرهیز کرده، به دقت مراقب اعمال و رفتار خویش باشند.
نام گذاری:
یکی از وظائف دینی و مسئولیت های انسانی پدران و مادران نسبت به فرزندان خویش، گزینش نام پسندیده برای آنهاست. از نظر اسلام، نام خوب، حقی است برای فرزندان که مسئولیت انتخاب آن بر عهده پدر است و مادر نهاده شده است.
نامی را که پدر و مادر برای کودک خود انتخاب می کنند تا لحظه مرگ شریک زندگی اوست، و به لحاظ دارا بودن پیام فرهنگی که از معنا و مفهوم خود به همراه دارد الهام بخش بوده و بر فرد و جامعه تأثیر می گذارد.
نام گذاری میادین بزرگ، خیابانها و شهرها در برخی از کشورها به نام مردان نامی، دانشمندان و عالمان معروف، سربازان سلحشور و شخصیت های بزرگ بشری نیز با انگیزه بهره گیری از پیام فرهنگی نام آن اسوه های انسانی انجام می پذیرد. عرب های قبل از اسلام نیز که نوعاً مرد جنگ و نبرد بودند، با انتخاب نام هائی که حاکی از شجاعت و دلیری بود، دشمنان خویش را از صلابت، قدرت و قوت خود باخبر می ساختند.
جهان خواران و سردمداران مرام های باطل نیز با عنایت به همین ویژگی است که ضمن بهره گیری از پیشرفته ترین روش های جلب دوستی و تبلیغات زهرآگین، با سرازیر کردن سیل اسامی و نام های بیگانه که محتوای آنها با شؤونات اسلامی، انسانی و ملی ما سازگار نیست، زمینه انتقال فرهنگ های ضد انسانی و غیر واقع بینانه را برای تحقق شوم خود فراهم می سازند.
امام باقر (علیه السلام) به ابن صغیر فرمودند:
نامت چیست؟ عرض کرد: محمد. پرسیدند: چه کنیه ای انتخاب کرده ای؟ گفت: ابوعلی. امام (علیه السلام) فرمودند: به شدت خود را از شیطان دور کرده ای. به راستی شیطان هرگاه نام محمد یا علی را می شنود مانند سرب آب می شود، تا اینکه کسی نام دشمنان ما را بر زبان آورد، در این هنگام به حرکت در آمده، متکبرانه سرمست می گردد..(341)
حضور امام صادق (علیه السلام) عرض شد:
ما فرزندان خود را به اسامی شما و پدرانتان نام گذاری می کنیم، آیا این کار برای ما سودی دارد؟ آن حضرت پاسخ دادند: بلی به خدا قسم، وهل الدین الا الحب؟ آیا دین جز دوستی، چیز دیگری است؟....(342)
با انتخاب اسامی پیامبران، اولیاء خدا و مردان و زنان بزرگی که با یادشان، بزرگی، عظمت، از خود گذشتگی، شجاعت، ایثار و فداکاری... تداعی می گردد، ضمن رسوخ بیش از پیش دوستی و محبت آن بزرگواران در نفس و جان آدمی، مقامات انسانی و منزلت رفیع آنان در دل ها زنده خواهد ماند.
تغییر اسامی ناپسند را نیز به عنوان راه کاری مناسب برای بهره مند شدن از خیر و فیض نام نیک نباید از نظر دور داشت.
امام صادق (علیه السلام) از پدران خود، نقل فرموده اند:
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) پیوسته اسامی زشت افراد و نام ناپسند شهرها را تغییر می دادند..(343)

و: تأثیر شیر

بخشی از وابستگی های کودک در بعد وراثت، با گام نهادن بر عرصه دنیا پایان می پذیرد، اما به واسطه استفاده از شیر مادر، همچنان جسم و جانش تحت تأثیر مستقیم خصائص، صفات و ویژگی های جسمی و روحی او می باشد، چه آنکه دانشمندان به واسطه تحقیقات و تجربیات فراوان، بر این باورند که حالات مختلف جسمی و روحی مادر و دایه از سلامتی و اعتدال و شادابی و آرامش خاطر گرفته، تا بیماری، ناراحتی، نگرانی، هیجانات روحی و حتی خستگی و کسالت بر شیر آنان آثار مثبت یا منفی می گذارد.
از این رو بزرگان و خصوصاً پیشینیان با بهره گیری از تعالیم حیات بخش اسلام به دقت مراقب حالات بانوان خود بوده، بر این نکته تأکید داشتند که تا آنجا که ممکن است فرزندانشان را با وضو و آرامش خاطر شیر دهند و در مواردی که به واسطه کمبود شیر ناگزیر از استفاده از شیر دایه می شدند، بدون اطمینان خاطر از طهارت باطن و تدین و سلامت جسم او اقدام به این کار نمی کردند.
انس کودک شیر خوار به مادرش را به لحاظ علاقه و وابستگی طبیعی نمی توان نادیده گرفت لیکن کودک گرسنه، طبعاً راحتی خود را در آشامیدن شیر پستانی که در دهان اوست احساس می کند و اگر بیماری و مشکلی در کار نباشد عدم پذیرش را از دایه های متعدد - آنچنانکه در مورد حضرت موسی (علیه السلام) و رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) اتفاق افتاد - باید به عنوان مسأله ای جدی تر مورد مطالعه قرار داد، خصوصاً هنگامی که تنها شیر کسانی را بر می گزینند که دارای اصالت خانوادگی و از شرافت، بزرگواری و سرشت نیکو برخوردار باشند.
حضرت موسی (علیه السلام) جز شیر مادرش از هیچ کس شیر نپذیرفت و پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز تنها شیر بانوی بزرگواری چون حلیمه سعدیه را پذیرفتند.
در شرح حال ابوالمعالی معروف به امام الحرمین - که از شخصیت های برجسته و دانشمندان مشهور دوران آلب ارسلان سلجوقی بوده و در مدرسه نظامیه خواجه نظام الملک به تدریس اشتغال داشته است - نوشته اند:
پدر وی که از پرهیزکاران زمان خود بوده، در دوران حمل و شیرخوارگی ابوالمعالی به دقت حالات او و مادرش را زیر نظر داشته و از خوردن شیر از زنان دیگر ممانعت می کرده است.
روزی به خاطر کسالت مادرش، همسایگان به عیادت او آمده و کودک او را که از گرسنگی بی تابی می کرده شیر می دهند. پدرش از این پیشامد بسیار متأثر گشته و اقدام به باز گرداندن شیرها از شکم کودک خود نموده و می گوید: مرگ فرزندم برایم آسان تر است از اینکه طبیعت و سرشت او با شیر مجهول آلوده گردد!.
روایاتی که معصومین (علیهم السلام) وارد شده نیز علاوه بر یادآوری برتری شیر مادر، و اشاره به تأثیرگذاری آن در ابعاد مختلف جسمی و روحی کودک، لزوم صلاحیت و شایستگی فردی را که در موارد ناچاری از شیرش برای تغذیه کودک استفاده می شود مورد تأکید فراوان قرار داده اند.
امام رضا (علیه السلام) از پدران بزرگوار خود نقل می کنند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده اند:
لیس للصبی لبن خیر من لبن امه.(344)
برای کودک شیری بهتر از شیر مادر نیست.
امام صادق (علیه السلام) از امیر مؤمنان (علیه السلام) نقل می کنند که فرموده اند:
انظروا من یرضع أولادکم، فان الولد یشب علیه.(345)
توجه کنید چه کسی فرزندان شما را شیر می دهد، زیرا فرزند با شیر (و صفات و خصوصیات آن) رشد می کند.
همچنین آن حضرت از آن بزرگوار نقل می کنند که فرموده اند:
لاتستر ضعوا الحمقاء، فان اللبن یغلب الطباع...(346)
أحمق را به دایگی نگیرید، زیرا شیر بر طبیعت ها غالب می گردد.
در حدیث دیگری از پدر بزرگوار خود نقل می کنند که حضرت علی (علیه السلام) پیوسته می فرمودند:
تخیروا للرضاع کما تخیرون للنکاح، فان الرضاع یغیر الطباع(347)
(با بررسی و تحقیق) فرد شایسته ای را برای شیر دادن برگزینید همچنانکه در امر ازدواج چنین می کنید، زیرا شیر طبیعت ها را دگرگون می سازد.
امام باقر (علیه السلام) می فرمایند:
برای فرزند خود دایه ای زیبا برگزینید و از دایه زشت برحذر باشید، زیرا شیر سرایت کرده و اثر می گذارد.(348)
در برخی از روایات نیز از انتخاب زنان مجوسی، یهودی، شرابخوار، دیوانه و خصوصاً زناکار و ناصبی نهی شده است.

کودکی و تربیت