فرهنگ تربیت

نویسنده : عباس اسماعیلی یزدی

الف: انتخاب همسر

انتخابی درست و برگزیدن همسری شایسته، مستلزم رعایت نکات و ظرایفی است که اسلام عزیز به آنها عنایتی ویژه مبذول فرموده است.
آنچه کانون خانواده را گرم و روابط دو همسر را صفا و صمیمیت بخشیده و سعادت آنان را تأمین می سازد، پیوند قلبی و امتیازات مشترک روحی و اخلاقی است. گزینش همسری شایسته با انتخاب فردی دلسوز، دین دار، مورد اعتماد، دارای خلق و خوی نیک، برخوردار از اصالت خانوادگی، با تقوی و پاکدامن، عفیف و با حیا تحقق می یابد. البته زیبایی و تناسب اندام را نیز نمی توان از نظر دور داشت، لیکن هرگز نباید ارزش های والای انسانی تحت الشعاع جذابیت چهره و ظاهر قرار گیرد.
امام صادق (علیه السلام) از پدران بزرگوار خود نقل می کنند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به مردم فرمودند:
از خضراء الدمن (سبزه هایی که در مزبله ها می روید) دوری کنید. عرض شد: یا رسول الله، خضراء الدمن چیست؟ فرمودند:
المرأه الحسناء فی منبت السوء
زن زیبایی که در دامن خاندانی ناشایسته به وجود آمده باشد.(279)
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
انما المرأه قلاده فانظر ما تتقلد و لیس للمرأه خطر لا لصالحتهن و لا لطالحتهن، فأما صالحتهن فلیس خطرها الذهب و الفضه، هی خیر من الذهب و الفضه، و أما طالحتهن فلیس خطرها التراب، التراب خیر منها.(280)
زن به منزله گردن بند است، بنگر که چه گردن بندی بر گردن می افکنی؟ زن چه شایسته و چه ناشایست، مانند و همتائی ندارد. اگر زن خوب و نیکو کردار باشد، شرافت و ارزش او برابر طلا و نقره نیست، او از طلا و نقره بهتر و برتر است و اگر بد و ناشایست باشد با خاک هم برابری نمی کند، خاک از او بهتر است!
امام باقر (علیه السلام) می فرمایند: مردی حضور رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شرفیاب شد و درباره ازدواج با آن حضرت مشورت نمود. فرمودند:
ازدواج کن و بر تو باد به زنان دین دار.
و نیز فرمودند:
زن نیکو کردار همچون غراب أعصم می باشد (پرنده ای است) که دست کسی به او نمی رسد (و کسی او را نمی یابد)...(281)
امام رضا (علیه السلام) می فرمایند:
هیچ کس بهره ای بهتر از زن صالحه و شایسته به دست نیاورده است. هنگامی که به او می نگرد شادمانش می سازد و در غیابش او (و آبرو) و مالش را نگهداری می نماید.(282)
امام صادق (علیه السلام) از جد بزرگوارشان امیر مؤمنان (علیه السلام) نقل کرده اند که آن حضرت فرمودند:
همسری انتخاب کن که گندم گون، دارای چشمانی درشت، بزرگ باسن و قدش متوسط باشد. اگر خوش نداشتی مهریه اش را از من بگیر!.(283)
اینها نمونه هایی از احادیث فراوانی است که مردان با توجه به معیارهایی که از آنها یاد گردیده، می توانند برای برگزیدن همسری نیکو و شایسته از آنها بهره مند گردند.
از آن سوی نیز خانواده هایی که فرزندان دلبند خویش را برای ازدواج آماده می بینند با در نظر گرفتن نکات دیگری که در روایات آمده، باید وظیفه خویش را نسبت به آنان به گونه ای نیکو انجام داده، و از معامله بر پاره های تن خود به شدت بپرهیزند.
امام صادق (علیه السلام) در این باره می فرمایند:
الکفو أن یکون عفیفاً و عنده یسار.(284)
هم شأن (و شوهر مناسب) مردی است که پاکدامن بوده و بر تأمین زندگی توانا باشد.
همچنین می فرمایند:
کسی که دختر بزرگوارش را به شراب خوار تزویج نماید با این کار قطع رحم کرده است.(285)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز می فرمایند:
هرکس دختر بزرگوار خود را به شراب خوار تزویج نماید مثل این است که دخترش را به راه زنا فرستاده است.(286)
حسین بن بشار گوید به حضرت رضا (علیه السلام) نوشتم: یکی از خویشانم به خواستگاری دخترم آمده ولی بداخلاق است. آن حضرت پاسخ دادند:
اگر بداخلاق است با او وصلت مکن.(287)
رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
هرکس دختر خود را به ازدواج مرد فاسقی درآورد، هر روز هزار لعنت بر او نازل شود، عملش به آسمان بالا نرود، دعایش مستجاب نشود و هیچ عملی از او قبول نگردد.(288)
طهارت و شایستگی همسران در ارجمندی و سلامت نونهالان آنان بسیار موثر است و هر اندازه از پاکی و قابلیت بیشتری برخوردار باشند ثمره و میوه حیات مشترک آنان شایسته تر خواهد بود. زن و مرد با انتخاب همسری شایسته و برخوردار از شرایط مناسب، زمینه را برای تربیت درست و سالم فرزندان خود فراهم می آورند، خصوصاً بانوان که - مزرعه وجودشان می تواند زمینه ساز شایستگی دریافت روح الهی و ارمغان بزرگ و فیض عظیمی باشد که پرتو آن، محصول جان و تن آنان را از موهبت حیات انسانی برخوردار می سازد و - وظیفه حساس تربیت و پرورش فرزندان لایق و بهره مند از صفات عالی انسانی را بر عهده دارند. کودکان علاوه بر آنکه سالها در دامن مادران خود پرورش می یابند خلق و خوی و سیمای آنان نیز از اقوام نزدیک مادران متأثر است. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
تخیروا لنطفکم فان النساء یلدن أشباه اخوانهن و أخواتهن.(289)
برای نطفه های خود جای مناسبی برگزینید، زیرا زنان نظیر برادران و خواهران خود فرزند می آورند.
از اینرو یکی از راه های شناخت خصایص همسران، بررسی ویژگی های جسمی و روحی براداران و خواهران آنهاست.

ب: حقوق زن و شوهر

نظام خانوادگی مطلوب، نظامی است که در آن هر یک از زن و مرد، حدود وظایف خود را شناخته، در انجام نیکوی آن سعی و تلاش نمایند. هرگونه کوتاهی در تحقق بخشیدن به این امر خطیر، علاوه بر پایمال نمودن بخشی از حقوق اعضاء خانواده، پی آمدهای ناگواری را به همراه خواهد داشت که کمترین آنها محرومیت از سایه محبت و صفا و صمیمیت و آرامش در کانون خانواده است.
رعایت حقوق یکدیگر در محیط خانواده، باعث استحکام پایه های زندگی مشترک می گردد. دلها را گرمی، سینه ها را صفا و حیات را طراوت می بخشد. افراد خانواده را نسبت به رسیدن به اهداف اصلی ازدواج امیدوار می سازد. به آنان برای انجام وظایف بعدی نیرو می بخشد. حسن ظن و اعتماد به یکدیگر را تقویت می کند و سرانجام، آنان را برای پذیرش و انجام مسئولیت بزرگی که نسبت به فرزندان و جامعه در پیش دارند آماده می سازد.
انتظارات بی مورد، خواسته های دور از توان و طاقت، توقعات بی جا، عیب جوئی های ملال آور، و به هر بهانه ای شانه خالی کردن از زیر بار انجام وظایف و رعایت حقوق یکدیگر، از عوامل مهمی است که بذر بی اعتمادی و اختلاف را در کانون خانواده می افشاند و زمینه را برای تاخت و تاز وسوسه های نفس و گستردن دام شیاطین درون و بیرون هموار ساخته، گرفتاری های زیادی را برای خود و فرزندان به ارمغان خواهد آورد!
زن و مرد باید ضمن انجام وظایف خود و محترم شمردن حقوق یکدیگر، خیر خواه هم بوده، در صدد اصلاح عیوب خویش باشند. تنها از این طریق است که محبت، شادابی، سکونت، صفا و آرامش، محیط زندگی را فرا گرفته و آنان از کانون لذت بخش زندگی مشترک به عالی ترین شکل بهره مند می گردند.
روایاتی که از معصومین (علیهم السلام) وارد شده، ضمن یادآوری از خصایص و ویژگی های زنان و مردان نیک و بد، به ذکر وظایف هر یک از زن و شوهر پرداخته، آنان را به انجام تکالیف هر یک نسبت به دیگری فرا خوانده است.
جابر انصاری گوید:
در حضور رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نشسته بودیم، سخن از بانوان به میان آمد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند:
آیا بانوان نیک را به شما معرفی نکنم؟ عرض کردیم: بفرمائید: فرمودند: از بهترین بانوان زنی است که... علاقه مند و مهربان باشد، پاکدامن بوده، پیش فامیلش عزیز و محترم و در برابر شوهرش فروتن باشد، برای همسرش خود آرایی و زینت کند و از آرایش کردن برای دیگران خود داری نماید، حرف شوهرش را گوش دهد و دستورش را پذیرا باشد، هرگاه شوهرش خلوت خواهد خواسته او را برآورد...
آنگاه فرمودند: از بانوان بد زنی است که میان بستگان خود ذلیل باشد، اما برای شوهر خود ابراز غرور کند... کینه توز باشد، از کارهای زشت دوری نکند، در غیاب همسرش آرایش و زینت کند ولی در حضور او خود را نیاراید، به حرف همسرش گوش نداده و خواسته اش را عملی نسازد، هنگام خلوت و هم خوابگی مانند شتر چموش باشد و تسلیم نشود، اگر شوهرش عذر خواهی کند، عذر او را نپذیرد، و از خطایش صرف نظر ننماید.(290)
مرحوم شیخ طوسی در تهذیب دنباله حدیث نقل می کند، که حضرت فرمودند:
آیا مردان نیک شما را معرفی نکنم؟ عرض کردند: بفرمائید. فرمودند: از مردان نیک شما؛ افراد با تقوی، نظیف، پاکیزه و با سخاوت، که... به پدر و مادر نیکی کند و (امور) همسرش را به دیگران وانگذارد.
آنگاه فرمودند: ... از مردان بد شما؛ بهتان زننده، بخیل آنکه منکرات را انجام می دهد. مردی که تنها غذا خورد، از بخشش خود داری نماید، خانواده و غلامش را کتک زند، (امور) همسرش را به دیگری واگذارد، و آنکه عاق پدر و مادر است.(291)
امام رضا (علیه السلام) از امیر مؤمنان (علیه السلام) نقل می کنند که فرمودند:
خیر نساءکم الخمس قیل: و ماالخمس؟ قال: الهینه، اللینه، المواتیه، التی اذا غضب زوجها لم تکتحل بغمض حتی یرضی، و اذا غاب عنها زوجها حفظته فی غیبته، فتلک عامل من عمال الله و عامل الله لایخیب.(292)
زنان خوب شما پنج دسته اند، عرض شد: چه کسانی هستند؟ فرمود: سهل گیر، نرم خو و ملایم، مطیع و تسلیم و رام شوهر، زنی که چون شوهرش خشمگین شود نخوابد تا او را راضی کند، زنی که در غیاب شوهرش نگهبان (مال و آبروی) او باشد، چنین زنی از کارکنان برای خداست و خداوند عمل کنندگان برای خود را از لطف و مرحمت بی بهره نسازد.
مردی به حضور رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) رسید و عرض کرد: همسری دارم همین که وارد خانه می شوم به استقبال من می آید و چون از خانه خارج می شوم بدرقه ام می کند، هرگاه مرا مهموم بیند (دلداری داده) به من می گوید: چرا غمناکی؟ اگر برای روزی و خرجی غصه می خوری نگران مباش، خداوند ضامن روزی است، و چنانچه برای آخرت نگرانی خداوند (این غصه را) زیادتر کند!
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند:
به راستی برای خداوند کارکنانی است و این زن از آنهاست، برای او نصف پاداش شهید است.(293)
امیر مؤمنان (علیه السلام) و موسی بن جعفر (علیه السلام) می فرمایند:
جهاد المرأه حسن التبعل.(294)
جهاد زن، نیکو همسرداری است.
امام باقر (علیه السلام) می فرمایند:
بانویی به حضور پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد و عرض کرد: شوهر بر زن چه حقی دارد؟ آن حضرت فرمودند: فرمان او را (در غیر معصیت خدا) اطاعت کرده و نافرمانی نکند، بدون اجازه او به کسی چیزی ندهد، روزه مستحبی نگیرد مگر به اجازه او، شوهر را از بهره های خود باز ندارد هرچند برمرکبی سوار باشد، و از خانه بیرون نرود مگر با اجازه شوهرش. چنانچه بدون اجازه او از خانه خارج شود ملائکه آسمان و زمین و ملائکه غضب و رحمت بر او لعن و نفرین کنند تا آنگاه که به خانه برگردد....(295)
در حدیث دیگر اضافه دارد، که فرمودند:
بر زن لازم است برای شوهرش بهترین بوی خوش را استعمال کند، بهترین لباسش را بپوشد، به بهترین وجه خود را زینت نموده و هر صبح و شام خود را به او عرضه نماید.(296)
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
اذا صلت المرأه خمسها و صامت شهرها و حجت بیت ربها و أطاعت زوجها و عرفت حق علی (علیه السلام) فلتدخل من أی أبواب الجنان شاءت.(297)
هر زنی که نماز واجب پنجگانه را بخواند، روزه ماه مبارک رمضان را بگیرد، (اگر مستطیع شد) به حج رود، از همسرش فرمان برد و حق حضرت علی (علیه السلام) را بشناسد (چنین زنی سزاوار بهشت است و) از هر یک از درهای بهشت که می خواهد وارد شود.
و نیز می فرمایند:
هر زنی صبح کند در حالی که همسرش بر او خشمناک باشد، تا همسرش از او راضی نگردد نماز وی قبول نشود. هر زنی که برای غیر شوهرش بوی خوش استعمال کند خداوند نماز او را قبول نکند تا آنکه (توبه کند و برای توبه) غسل نماید، همانگونه که برای جنابت غسل می کند.(298)
پیامبر گرامی (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
هر زنی که همسرش را آزار دهد خداوند نماز و دیگر اعمال نیک او را قبول نکند. حتی اگر همیشه روزه باشد و شبها به عبادت به سر برد... و اموالش را در راه خداوند انفاق نماید، اول کسی باشد که به دوزخ داخل شود، مگر آنکه شوهرش را یاری دهد و راضی نماید.
آنگاه فرمودند: برای مردی که همسرش را آزار دهد و به او ظلم و ستم روا دارد همه این وزرها و عذاب ها (که ذکر شد) خواهد بود.
هر مردی که برای خدا بر خلق بد همسرش شکیبایی کند هر بار که صبر نماید پاداش حضرت ایوب به او داده شود و برای آن زن در هر روز و شب به تعداد ریگ های متراکم گناه باشد، و اگر (توبه نکند و) همسر خود را یاری ندهد و او را راضی ننماید تا از دنیا برود خداوند در قیامت او را با منافقین در بدترین جای دوزخ محشور نماید.
هر زنی که با همسرش سازگار نباشد و به کمی درآمد او شکیبایی نکند و او را مشقت اندازد و خواسته های دور از طاقت بر او تحمیل نماید، خداوند از او عمل نیکی - که وی را از دوزخ نجات دهد - قبول نکند و مادام که بر این روش باشد خداوند بر او خشمگین باشد.(299)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
ملعون ملعون من ضیع من یعول.(300)
ملعون است ملعون است کسی که اهل و عیال خود را (با گفتار و رفتار ناشایست خود) ضایع سازد.
و نیز می فرمایند:
خیرکم خیرکم لاهله و أنا خیرکم لاهلی.(301)
بهترین شما کسی است که برای خانواده خود بهتر است و من از همه شما برای خانواده ام بهترم.
و در نقل دیگر اضافه دارد که:
... ما أکرم النساء الا کریم و لا أهانهن الا لئیم.(302)
... زنان را گرامی ندارد مگر افراد بزرگوار و آنان را خوار نشمارند مگر فرومایگان.
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده اند:
عیال الرجل أسراوه و أحب العباد الی الله عزوجل أحسنهم صنعاً الی أسراءه.(303)
خانواده مرد اسیر اوست، محبوترین بندگان نزد خدای بزرگ کسی است که نیکی اش به خانواده و اسرایش از همه بیشتر باشد.
در حدیث دیگر امام (علیه السلام) می فرمایند:
فمن أنعم الله علیه بنعمه فلیوسع علی أسراءه، فان لم یفعل اوشک أن تزول تلک النعمه.(304)
کسی که خداوند به او نعمتی عطا نمود باید به خانواده و اسیرانش توسعه دهد وگرنه ممکن است آن نعمت از دست برود.
و نیز فرموده اند:
زنی که به همسرش شربت آبی دهد پاداش او بیشتر باشد از یک سال عبادت که روزهای آن روزه دار و شبهای آن به عبادت قیام کند و در عوض هر شربت آبی که به شوهرش می دهد خداوند برای او شهری در بهشت بنا کند و شصت گناه از او ببخشد.(305)
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
در زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) مردی از انصار برای رفع نیازمندی هایش به مسافرت رفت، از همسرش تعهد گرفت که از خانه بیرون نرود تا برگردد. پدر آن زن مریض شد. شخصی را برای کسب اجازه حضور رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرستاد تا به عیادت پدرش رود. آن حضرت اجازه نداده و فرمودند: در خانه ات بنشین و از شوهرت اطاعت کن.
بیماریش شدت یافت باز کسی را (به منظور کسب اجازه) فرستاد. آن حضرت فرمودند: در خانه باش و از شوهرت اطاعت کن.
پدرش از دنیا رفت. مجدداً کسی را فرستاد که پدرم از دنیا رفته، اجازه دهید در نمازش شرکت کنم. آن حضرت قبول نکرده، فرمودند: در خانه باش و از همسرت اطاعت کن. پدر را دفن کردند.
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شخصی را نزد آن زن فرستاده، فرمودند: خداوند به خاطر اینکه از شوهرت اطاعت نمودی تو و پدرت را آمرزید.(306)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده اند:
لا تودی المراه حق الله عزوجل حتی تودی حق زوجها.(307)
زن نتواند حق خدا را ادا کند تا اینکه حق همسرش را ادا نماید.
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
من صدق لسانه زکی عمله، و من حسنت نیته زاد الله فی رزقه، و من حسن بره بأهله زاد الله فی عمره.(308)
هرکس زبانش راست گوید عملش پاکیزه گردد، هر که نیتش را نیکو نماید خداوند روزی او را زیاد کند، و هرکه به خانواده اش نیکوئی نماید خداوند عمرش را طولانی گرداند.
حضرت رضا (علیه السلام) فرموده اند:
... بدان که زنان مختلف هستند بعضی از آنها گنج شایگانند و آن بانویی است که به شوهرش اظهار دوستی کند و به او عشق ورزد، برخی از آنها چون ماه شب چهارده باشند، بعضی چون ظلمانی عبوس باشند، هرکس به زن شایسته دست یافت خوشبخت می شود، و هرکس گرفتار زن ناشایست گردد مبتلا گشته و نمی تواند انتقام گیرد (بلکه باید شکیبایی کند).
بانوان سه دسته اند: عده ای مهیای آوردن (و تربیت) فرزند، مهربان، و در مشکلات زندگی یار و یاور شوهرند، نه تنها سر بار همسر خود نمی شوند بلکه در کار دنیا و آخرت کمک او می باشند.
دسته دوم: نه فرزند می آورند و نه از زیبایی برخوردارند، نه در کارهای خیر کمک و حمایتی نسبت به شوهر دارند.
دسته سوم: زن پر سر و صدا (پر توقع) و لجباز، اهل ایراد و عیب جویی که هر چه به او احسان شود آن را کوچک و ناچیز شمرد...).(309)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
أغلب أعداء المومنین زوجه السوء.(310)
غالب ترین دشمنان مومنین همسر بد است.
همچنین فرموده اند:
من تعجب می کنم از کسی که همسرش را می زند و او به کتک خوردن سزاوارتر است، زنان خود را با چوب نزنید که موجب قصاص می شود (و اگر همسرانتان خلاف کردند) با سخت گیری در غذا و لباس آنها را ادب نمائید، تا در دنیا و آخرت راحت باشید.
هر مردی که (راضی شود) زنش آرایش کند و از منزل خارج شود دیوث است، هرکس او را دیوث بنامد گناهکار نیست. و هر زنی که زینت کرده و خوشبو از منزل خارج شود و شوهرش بدان راضی باشد به هر گامی که بر می دارد برای شوهرش خانه ای در دوزخ بنا کنند.
بال های همسرانتان را کوتاه کنید و بلند نگذارید (به آنها پر و بال ندهید، خواهش های نامطلوب و نامشروع آنان را عملی نکنید و آنها را بر خود مسلط ننمائید) چه اینکه پر و بال دادن به آن مایه پشیمانی و جزایش آتش دوزخ می باشد و با کوتاه کردن آن خشنود و شادمان گشته، و بدون حساب وارد بهشت شوید. درباره همسرانتان سفارشم را دریابید تا از شدت حساب نجات یابید، و هرکس آنها را حفظ نکند در پیشگاه خداوند چه بسیار بد حال (و رو سیاه) است.(311)
و نیز فرموده اند:
النساء حبائل الشیطان.(312)
زنان دام های شیطان هستند
پیامبر گرامی (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
مهنه احدا کن فی بیتها تدرک جهاد المجاهدین ان شاء الله.(313)
خدمت هریک از شما زنان در خانه - اگر خدا بخواهد - برابر جهاد مجاهدان است.
امیر مؤمنان (علیه السلام) به فرزند بزرگوارشان امام مجتبی (علیه السلام) می فرمایند:
... و لا تملک المرأه من أمرها ما جاوز نفسها فان المرأه ریحانه ولیست بقهرمانه....(314)
زن را در اموری که خارج از دائره وجودی اوست و به او ارتباطی ندارد مسلط مگردان، زیرا زن به منزله گیاه خوشبو است، نه کارگزار و کارفرما.
واگذار نمودن اموری که خارج از حد توان بانوان است بر آنان، چه به صورت تحمیلی و چه با جلب موافقت آنان، دیر یا زود پایه های حیات مشترک و روابط صمیمانه را متزلزل و محیط خانه و زندگی را دستخوش پی آمدهای نامطلوب خود خواهد کرد.
وجود زن مایه صفا و گرمی و نشاط زندگی است، بنابراین واداشتن او به هر کاری که او را از وظیفه اصلیش بازدارد، گام نهادن در مسیری است که اساس محبت و شور و شوق و گرمی زندگی را به مخاطره می اندازد.
امام سجاد (علیه السلام) می فرمایند:
و أما حق الزوجه، فأن تعلم أن الله عزوجل جعلها لک سکناً وانساً فتعلم أن ذلک نعمه من الله علیک فتکرمها وترفق بها، وان کان حقک علیها أوجب فان لها علیک أن ترحمها لانها أسیرک وتطعمها وتکسوها واذا جهلت عفوت عنها.(315)
حق زن بر شوهر این است که بدانی خدای متعال، زن را مایه آرامش و انس برایت قرار داده، بدانی که این نعمتی از جانب خدا برای تو است، پس او را گرامی بدار و با او مدارا کن، گرچه حق تو بر او لازمتر است، او بر تو حق دارد که با او مهربانی کنی، زیرا اسیر تو است، و او را خوراک و پوشاک بدهی، و هرگاه (کاری از روی) جهالت و نادانی کرد از او درگذری.
امام صادق (علیه السلام) از پدران بزرگوارشان نقل می کنند که امیر مؤمنان (علیه السلام) خطاب به مردم فرمودند:
... فداروهن علی کل حال وأحسنوا لهن المقال لعلهن یحسن الفعال..(316)
در هر حال با زنها مدارا کنید و به خوبی با آنها سخن بگوئید، امید است کارهای آنها نیکو گردد.
امروزه مجامع و مؤسسات فرهنگی و دانشمندان علوم تربیتی، به این اصل مهم که در کلام گهربار حضرت علی (علیه السلام) بدان اشاره گردیده، به خوبی واقف گشته اند که بسیاری از رفتارها و اعمال انسانها تبلور شکل برخورد دیگران با آنهاست، و به خصوص کلام و گفتار آدمی در جهت دادن و اصلاح یا افساد رفتار دیگران بسیار موثر است.
برخورد خوب و پسندیده و سخن نیک انسان به مخاطب، این معنا را القاء می کند که برای او ارزش و شخصیت قائل است و همین نکته، او را به تلاش و کوشش در راه تحقق معنا و مفهومی که از کلام و گفتار دیگران فهمیده وامی دارد، و سرانجام به اصلاح و نیکی اعمال او خواهد انجامید.
امام صادق (علیه السلام) از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل فرموده اند که:
هر زنی برای اصلاح (و سر و سامان دادن منزل شوهر) چیزی را جابجا کند خدای متعال به او نظر می کند، و هر که مورد نظر خداوند قرار بگیرد، او را عذابش نخواهد کرد.
ام سلمه عرض کرد: مردها همه خوبی ها را بردند! برای زنان بیچاره چه مانده است؟!
آن حضرت فرمودند: آری! اما وقتی زنی باردار شود همچون روزه دار و شب زنده داری است که با جان و مال در راه خدا جهاد می کند و هنگامی که از بارداری فارغ گردد، پاداشی دارد که هیچ کس عظمت آن را نداند، زمانی که کودکش را شیر می دهد به هر مکیدنی، ثواب آزاد کردن بنده ای از اولاد اسماعیل به او داده می شود. و وقتی از شیر دادن فارغ شود فرشته ای بر پهلویش زند و گوید: کار خود را از سرگیر که آمرزیده شدی!.(317)

ج: راه کارهای شاد زیستی

طرح مسائل مربوط به همسران و وظائف آنان نسبت به یکدیگر رساله ای مستقل می طلبد. ما این مهم را با بیان گزیده ای از مهمترین آنها پی می گیریم:
پایه گذاری زندگی بر محبت:
سابقاً نیز اشاره کردیم که انسان تشنه دوستی و محبت است. انگیزه بسیاری از تلاش ها و زحمات طاقت فرسای زندگی، محبت می باشد.
محبت زن و فرزند، پدر و مادر و دوست و آشناست که انسان را به فعالیت و کسب معاش وامی دارد.
همچنانکه آدمی از محبت خویش نسبت به دیگران لذت می برد، پیوسته در تلاش است که با اقدامات گوناگون، محبت دیگران را نسبت به خود جلب نماید.
انسان می خواهد که او را دوست داشته باشند، و اگر احساس کند که هیچ کس به او علاقه ندارد، جهان با همه وسعتش برای او تنگ و تاریک خواهد شد، خود را غریب و تنها می بیند و چه بسا همین احساس تنهائی، او را به اذیت و آزار دیگران و یا حتی خودکشی وادارد.
زن و شوهر بیش از دیگران، انتظار محبت از یکدیگر را دارند و همانگونه که پیشتر یادآور شدیم، یکی از اهداف مهم ازدواج نیز همین محبت خواهی و انس طلبی و آرامش در سایه کامیابی های مشروع است.
جهاز و مهر زن مهر است ای دوست - محبت مغز باشد مابقی پوست
در آن خانه که نبود مهربانی - جهنم دان و نامش زندگانی
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
هرگاه کسی را دوست داشتی او را بدان آگاه ساز، زیرا این کار، دوستی را در میان شما استوارتر می سازد.(318)
همچنین آن بزرگوار نقل می کنند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده اند:
قول الرجل للمرأه انی احبک لایذهب من قلبها أبداً.(319)
گفتار مرد که به همسرش بگوید تو را دوست دارم هیچگاه از دل او بیرون نمی رود.
چه بسیار مشکلات و اختلافات خانوادگی که با باور این کلام جذاب و به کار بستن آن از بین می رود. آری کلامی که در فرهنگ روانشناسی و علوم تربیتی باید با خط زرین به صفحه دلها به نگارش درآید.
احترام متقابل:
هر انسانی به شخصیت خویش علاقمند است و از خدشه دار شدن آن می رنجد. عدم رعایت این امر مهم باعث بریدن رشته محبت و ایجاد فاصله بیت افراد می گردد. حفظ حرمت و شخصیت دیگران در گرو احترامی است که در برخوردها از انسان ظاهر می گردد. رعایت این مسأله خصوصاً از سوی کسانی که با هم انس و الفتی دارند باعث استحکام دوستی و گرمی روابط آنان خواهد شد.
هرگز نباید به خاطر ارتباط صمیمانه و تماس نزدیک و خصوصی با دیگران، از این امر مهم غفلت ورزید. زن و شوهر به دلیل ارتباط بسیار نزدیکی که با هم دارند بیش از همه موظف به رعایت احترام متقابل و حراست از شأن و منزلت یکدیگر هستند.
حفظ آبروی یکدیگر، پرهیز از تو توهین و افشای اموری که شخصیت دیگری را تخریب می کند، خودداری از داد و فریاد و ناسزاگوئی و دشنام به بستگان و نزدیکان یکدیگر، به کار بردن نام و لقب مورد علاقه طرف مقابل، پرهیز از نام بردن هریک از دو طرف به الفاظی که طرف دیگر را می رنجاند و خودداری از هر عملی که به گونه ای احترام و شخصیت دیگری را خدشه دار می نماید از مهمترین اموری است که باید به دقت از سوی هریک از زن و مرد مراعات گردد بلکه در برخی موارد به عنوان یک واجب شرعی و دینی باید به آنها توجه نمود، چه آنکه نه تنها گرمی و استحکام زندگی تا حد زیادی به آنها وابسته است بلکه از عدم مراعات آن ممکن است دیگران سوء استفاده کرده و نهایتاً موجب بدآموزی فرزندان گردد.
اخلاق خوش:
دارا بودن اخلاق خوش یکی از اصول بسیار مهم و سرنوشت ساز در حیات اجتماعی انسانهاست. اجتماعی که افراد آن با اخلاق خوش و برخورد نشاط آمیز و گشاده روئی بیگانه اند، اجتماعی است پر درد که زندگی در آن مصیبت بار است. بیماری های روانی و ناراحتی های روحی که امروزه جوامع بشری به آنان مبتلا است، عمدتاً از عدم رعایت این اصل مهم سرچشمه می گیرد.
خوش خلقی در محیط زندگی، نه تنها انسان را از نوع نگرانی ها و تشنجات عصبی مصون می دارد، بلکه عامل بسیار موثری برای پیروزی بر مشکلات و دشواری هائی است که برای آدمی پیش می آید.
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
لاعیش أهنا من حسن الخلق.(320)
حیاتی گواراتر از خوش خلقی نیست.
فرد بدخلق بیش از همه در جهنم رفتار خویش می سوزد. دیگران نیز از معاشرت با وی بیزار، متنفر و گریزانند. اخلاق خوش تا آنجا از اهمیت برخوردار است که بسا فقدان آن، سبب ابطال اعمال نیک انسان می گردد.
در حدیث وارد شده که در حضور رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) درباره بانوی مسلمانی عرض شد که وی روزها روزه و شب ها به عبادت مشغول است ولی بداخلاق است و با زبانش همسایگان خود را می آزارد. حضرت فرمودند:
هیچ خیر و خوبی ندارد و اهل آتش است.(321)
همسران به خاطر معاشرت نزدیکی که پیوسته با هم دارند بیش از همه نیازمند رعایت این اصل مهم و پرهیز از بدخلقی می باشند. سوء خلق و بدی رفتار هر یک از آنان می تواند محیط زندگی را به جهنمی سوزان مبدل گرداند. بسیاری از طلاق ها و اختلافات همسران، ناشی از عدم برخورداری آنان از اخلاق خوش می باشد.
سعد بن معاذ صحابی بزرگی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) با پای برهنه در تشییع جنازه او شرکت کردند، در اثر بد رفتاری با خانواده اش به فشار قبر مبتلا گشت.(322)
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
ملعونه ملعونه امرأه توذی زوجها و تغمه و سعیده سعیده امرأه تکرم زوجها و لاتوذیه و تطیعه فی جمیع أحواله.(323)
از رحمت خدا دور و به لعن و نفرین او گرفتار است زنی که شوهرش را اذیت کرده و اندوهگین می سازد، و خوشبخت و سعادتمند زنی است که شوهرش را احترام گذاشته، آزارش ندهد، و در همه حال دستورش را پذیرا باشد.
هریک از زن و مرد در محیط کار و زندگی خود با مسائل و مشکلات فراوانی روبرو هستند؛ مرد در خارج منزل با صدها مسأله درگیر است فراز و نشیب های زیادی را طی می کند، ناملایمات گوناگونی را متحمل می شود و با دلی پر از امید راه خانه را در پیش می گیرد، و به تنها جائی که برای تجدید نشاط و روحیه خود دل بسته است فضای منزل و برخورد شاد و خندان زن و فرزند خویش است.
از آن سوی، بانوی خانه با تلخی و شیرینی های فراوانی در طول روز مواجه می شود، کمبودهای زندگی را تحمل می کند، توقعات زیاد فرزندان را به هر شکلی که شده پاسخ می دهد، اذیت و شیطنت آنان را بر خود هموار می سازد و با روحیه ای خسته، تنها امیدش این است که شوهر مهربان خود را که تنها محل تکیه و اعتماد اوست ملاقات کرده، حیاتی تازه بیابد.
تن دادن به حکم عقل و اطاعت از دستور شرع و ضرورت رعایت موازین اخلاقی، و بالاخره لزوم به کارگیری تجربیات گرانبهای زندگی، همه و همه انسان را به خویشتن داری، بردباری، پرهیز از خشونت، دوری جستن از هر کار شتاب زده فرا می خواند.
هر کدام از زن و مرد اگر لحظه ای به حال و وضع دیگری بیندیشند و با اندکی بردباری و حوصله، برخورد ناخوشایند و زودگذری را که پیش می آید، به دیده اغماض بنگرند و پس از چند دقیقه سرور و نشاط انس و محبت را در محیط خانه مشاهده کنند، دیگر هرگز حاضر نخواهند شد با هیچ قیمتی صفا و صمیمت حاصل از خوش خلقی را با رفتاری ناشایست از دست بدهند.
سپاسگزاری و قدردانی:
چنانکه در مبحث عواطف گذشت، سپاسگزاری بازتاب عاطفی محبت و اخلاق خوش در روان آدمی است. هر انسانی طبیعتاً دوست دارد از کار نیک و محبت دیگران قدردانی کند و این یکی از صفات بسیار پسندیده و خود از بزرگترین رموز جلب دوستی و احسان دیگران است.
سپاسگزاری تا آن اندازه مورد توجه شارع مقدس بوده و از چنان منزلت عظیمی برخوردار است که کوتاهی در انجام آن به مثابه تقصیر در شکرگزاری نسبت به ساحت اقدس الهی به حساب آمده است.
در حدیث است که امام سجاد (علیه السلام) فرمودند:
در روز قیامت خداوند متعال خطاب به بعضی از بندگانش می فرماید: آیا از فلان کس قدردانی کردی؟ عرض می کند: من به شکر تو پرداختم. خداوند می فرماید: چون از او قدردانی نکردی، شکر مرا نیز بجا نیاوردی. آنگاه فرمودند:
أشکرکم لله أشکرکم للناس.(324)
هر یک از شما که بیش از همه سپاسگزار مردم باشد، در واقع از همه کس بیشتر خدا را شکرگزاری کرده است.
فقدان این خصلت نیکو در میان جوامع انسانی، نه تنها انسان را از انجام یک وظیفه بزرگ ایمانی محروم می سازد، بلکه از رغبت آدمی نسبت به انجام امر نیک و کار خیر می کاهد و چه بسا علاقه به ادامه زندگی را در انسان از بین برده و به تدریج به یأس و ناامیدی او بیانجامید.
رعایت این امر مهم نیز بسان دوستی و احترام و اخلاق خوش بیش از دیگران باید مورد توجه و اهتمام همسران قرار گیرد.
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
بهترین زنان شما آن بانوئی است که اگر به او چیزی دهند (و یا خدمتی کنند) سپاسگزاری نماید و چنانچه از او بازگیرد راضی و خشنود باشد.(325)
نادیده گرفتن احسان و نیکی دیگران، انسان را از خیرخواهی آنان محروم و باعث زوال نعمت و نابودی کارهای نیک خود آدمی می گردد.
امام صادق (علیه السلام) فرموده اند:
أیما امرأه قالت لزوجها: ما رأیت قط من وجهک خیراً فقد حبط عملها.(326)
هر زنی به شوهرش بگوید: هرگز از تو خیری ندیده ام، اعمالش ضایع گردیده و از بین می رود.
کاستن از توقعات:
از عوامل مهمی که در استحکام و استمرار روابط صمیمانه و محبت آمیز نقش بسزائی ایفا می نماید، پرهیز از خواسته های بی موردی است که بدون در نظر گرفتن امکانات طرف مقابل، بر او تحمیل گشته و وی را دچار مشکلات گوناگون می نماید.
اگر انسان خواهان محبتی است که در آن هیچ گونه احساس ملالت و سنگینی نبوده، سایه اش آرامش جان و تن، و میوه اش انس و راحتی باشد، باید از تحمیل هر نوع خواهش و تمنائی که خارج از دایره وسع و بیرون از حد توان طرف مقابل است، و طرح آن زمینه ساز ایجاد بدبینی و دلسردی است بپرهیزد.
با نگاهی گذرا و نه چندان عمیق نیز می توان به خوبی دریافت که منشأ بسیاری از اختلافات و کشمکش های خانوادگی که حتی در برخی از موارد به طلاق و جدائی مردان و زنان از یکدیگر انجامیده و حیرت و سرگردانی فرزندان و خستگی، افسردگی و آزار روح و جان آنان را در پی داشته، انتظارات غیر منصفانه و غیر واقع بینانه ای است که عرصه زندگی را آنچنان بر مرد یا زن تنگ نموده که نجات خویش را با همه مخاطرات و پی آمدهای ناخوشایند آن در ترک زندگی مشترک دیده، و تلخی آن را به جان خریده اند!
برادران و خواهران عزیز! پدران و مادران مهربان! چه نیکو و پسندیده است که به قول معروف، با قاضی کردن کلاه خویش و با اندکی تأمل و نهیبی بیدار کننده به خود، به هوش آئیم و کانون پر مهر و صفای خانه و زندگی را با توقعات بی جا و ملال آور، عرصه تاخت و تاز ابلیس مطرود و نفس سرکش و ویرانگر، قرار نداده، سرنوشت خود و فرزندان خویش را دستخوش خواسته های غیر مشروع خود نسازیم.
به خدمت گرفتن بانوان برای ابتدائی ترین کارهای شخصی روزمره که حتی ضعیف ترین انسانها نیز به سادگی از عهده آن بر می آیند، تحمیل مهمانی ها و شب نشینی های دور از منطق و فوق توان و طاقت آنان را سوی مردان، بهانه گیری و درخواست های مختلف در زمینه تهیه لباس و مسکن و ماشین، بدون در نظر گرفتن امکانات مادی مردان از سوی بانوان که با هیچ معیار شرعی و اخلاقی سازگار نیست، و صدها مورد از این قبیل که مرد یا زن را نسبت به ادامه زندگی مشترک بی رغبت و دلسرد می نماید از جمله مواردی است که با خویشتن داری، مراقبت و تأمل در عواقب سوء آن باید به شدت از آنها پرهیز نمود.
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
أیما امرأه ترفق بزوجها وحملته علی ما لایقدر علیه و ما لایطیق لم تقبل منها حسنه وتلقی الله وهو علیها غضبان.(327)
هر بانوئی که با همسر خویش مدارا نکند و او را بر انجام کاری که در توانش نبوده، و طاقت آن را ندارد وادارد، هیچ حسنه و کار نیکی از او قبول نخواهد شد و در قیامت خدا را در حالی که بر او غضبناک است ملاقات می کند.
حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) در طول زندگی از همسر بزرگوارشان امیر مؤمنان (علیه السلام) چیزی درخواست نمی کردند. حتی می شد که چندین روز خود و فرزندان معصومشان گرسنه می ماندند و به آن حضرت یادآور نمی شدند. و هنگامی که حضرتش علت آن را جویا می شدند، پاسخ می دادند:
پدرم رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) مرا نهی فرمودند که از شما چیزی طلب نمایم..(328)
تقسیم کار:
زن و مرد در طول حیات خود، رفیق راه و یار و یاور یکدیگرند. در غم ها و شادی ها شریک، و بار زندگی بر دوش مشترک آنهاست. هر دو با تمام توان خویش می کوشند تا زمینه را برای فراهم کردن محیطی پر از مهر و صفا مساعد کرده، ضمن بهره مندی از مزایا و مواهب آن، فضائی مناسب برای تربیت فرزندانی نیک به وجود آورند.
در عین حال اگر انجام کارها و امور داخل و خارج منزل از متناسب با توان و امکانات هر یک، با تفاهم و تقسیمی منطقی بر عهده گیرند، نه تنها از صمیمیت آنها نمی کاهد بلکه زندگانی را از آرامش بیشتری برخوردار می سازد:
امام صادق (علیه السلام) از پدر بزرگوار خود نقل می کنند که امیرمؤمنان (علیه السلام) و حضرت فاطمه (علیها السلام) در مورد تقسیم کارهای منزل از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) استمداد جستند.
آن حضرت کارهای داخل منزل را بر عهده حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) و امور مربوط به بیرون خانه را به حضرت امیر (علیه السلام) واگذاشتند.
حضرت فاطمه (علیها السلام) خرسندی خود را از این مسأله چنین بیان کرده اند:
فلا یعلم ما دخلنی من السرور الا الله باکفائی رسول الله صلی الله علیه و آله و تحمل أرقاب الرجال.(329)
جز خداوند کسی نمی داند که من چقدر خوشحال شدم از اینکه پدرم مرا از انجام کارهای بیرون خانه و سر و کار داشتن با مردان کفایت فرمود.
حضرت صادق (علیه السلام) در ارتباط با همین تقسیم کار فرموده اند:
امیر مؤمنان (علیه السلام) پیوسته هیزم فراهم می کردند، کشیدن آب از چاه و جاروب نمودن را شخصاً عهده دار بودند. و همواره فاطمه زهرا (علیها السلام) به کار آسیای آرد و خمیر کردن و پختن نان می پرداختند..(330)
پرهیز از عیب جوئی و لغزش یکدیگر:
عجیب جوئی و تجسس از خطاها و لغزش ها و عیوب دیگران یکی از زشت ترین صفات ناپسند است که از پستی، رذالت و پلیدی باطن فردی که به این کار مبتلا است حکایت می کند. آنکه در صدد ظاهر نمودن عیب دیگران است، در شمار کسانی است که در آیه شریفه قرآن، به آنها وعده عذاب داده شده است.
خداوند متعال می فرماید:
ان الذین یحبون أن تشیع الفاحشه فی الذین آمنوا لهم عذاب الیم فی الدنیا و الاخره....(331)
آنان که دوست دارند در میان مؤمنین، کارهای زشت ظاهر و علنی گردد، در دنیا و آخرت برای آنها عذاب دردناکی خواهد بود.
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز فرموده اند:
کسی که عمل ناشایست دیگری را ظاهر کند مانند آن است که خود به جای آورده، و هر که مؤمنی را به چیزی سرزنش نماید، نمی میرد تا آنکه خود به آن مبتلا گردد.(332)
امام باقر و امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
نزدیک ترین حالات انسان به کفر آن است که با کسی ارتباط برادری و دینی داشته باشد و در صدد برشمردن بدی ها و لغزش های او باشد (و عیوب او را نگاه دارد) تا روزی بدان وسیله، او را سرزنش نماید.(333)
زن و شوهر علاوه بر روابط زناشوئی و همکاری و همیاری در اراده زندگی مشترک و مسئولیت های فراوان آن، ارتباط آنان مصداق روشنی برای برادری و رفاقت ایمانی به حساب می آید، و به خاطر نزدیکی و دوام این پیوستگی از حساسیت ویژه ای برخوردار است و اگر مراقب رفتار خویش نباشند و میدان زندگی را عرصه فعالیت ابلیس لعین و وسوسه های نفس قرار دهند، دیر یا زود به این بلای ویرانگر مبتلا خواهد شد و روزگار را بر خود و فرزندان خویش تنگ و تاریک خواهند ساخت.
هیچ کس از لغزش و عیب و کاستی بی بهره نیست، باید با اشتغال به عیوب خویش، عیوب دیگران را ندید و در صورت آگاه شدن از آن، با اغماض و کرامت و بزرگواری، از آن گذشت. به رخ کشیدن عیب دیگران، دردی را علاج نمی کند و بسا باشد که مفاسد عظیمی به بار آورد. چه بسیار است عیوبی که خود به آن مبتلا هستیم و دیگران آن را از ما و سایرین پوشیده اند.
مولا امیرمؤمنان (علیه السلام) می فرمایند:
من نظر فی عیب نفسه اشتغل عن عیب غیره....(334)
هر که در عیب خویش بنگرد از عیب دیگری بازماند.
خودداری از بدگمانی:
امروزه دست اندرکاران امور تربیتی به خوبی پی برده اند که یکی از عوامل مهم رشد و صلاح جامعه، پرهیز از بدگمانی و حسن ظن نسبت به معاشران و اطرافیان است. مربیان و عالمان آگاه که از راز و رمز نفس و حساسیت آن به خوبی آگاهند بر این نکته تأکید دارند که بینش و نوع گمان آدمی نسبت به دیگران - خصوصاً افرادی که رابطه دوستی و محبت بین آنان برقرار است - بسان نیروی جهت دهنده قدرتمندی معاشران و همراهان انسان را به این سو و آن سو سیر می دهد.
کم نیستند افرادی که بدگمانی دیگران، آنان را به بیراهه سوق داده، و بسا خلاف کارانی که به خاطر نیت پاک و حسن ظن مصاحبان نیک اندیش، به راه صلاح و رستگاری کشیده شده اند، این مسأله آن چنان جدی و مجرب است که گوئی صفحات زندگی آدمی تا حد زیادی تحت تأثیر جاذبه های نیک و بد فکر و اندیشه و گمان همراهان رقم می خورد.
گمان بد علاوه بر پی آمدهای نامطلوب معنوی و آثار ناخوشایند روحی، پایه های محبت و ارکان ارتباط و اتحاد را متزلزل کرده، فضای زندگی را دستخوش طوفان های ویرانگر بدبینی، بی اعتمادی و سلب اطمینان خاطر می نماید.
پرهیز از هر کار یا عملی که لازمه اش تضعیف، بدبینی و رنجش دیگران است، نه تنها کانون گرم خانواده را از آثار مخرب سوء ظن در امان می دارد، بلکه به عنوان یک وظیفه شرعی باید از سوی همگان خصوصاً زنان و مردانی که مسئولیت زندگی مشترک را پذیرفته اند، مد نظر و مورد توجه کامل قرار گیرد. به سخن نزدیکان نیز چنانچه منشأ بدبینی گشته و بذر دشمنی را در محیط زندگی افشاند نباید ترتیب اثر داد.
راز داری:
پرهیز از تفحص در امور شخصی مردم، خودداری از پی بردن به اسرار، و نگهداری راز دیگران از عوامل بسیار مهمی است که نقش تعیین کننده ای در استحکام و بقاء دوستی، صمیمیت و اتحاد بین افراد ایفاء می نماید.
گرچه انسان به اقتضای حس کنجکاوی و گاه به خاطر علاقه و محبتش به دیگری، در صدد تفحص و جستجوگری برمی آید، اما نباید فراموش کرد که این کار در مواردی ضایعات و مفاسد بزرگی را در پی خواهد داشت، از این رو برای حفظ روابط و ارتباطات باید از دخالت در امور شخصی دیگران و از تفحص در آنچه که امنیت محبت را به مخاطره می افکند بپرهیزد و از افشای اسرار مردم برحذر بوده، رازداری و حفظ امانت آنان را به عنوان یک تکلیف شرعی و وظیفه انسانی تلقی نماید.
زن و شوهر نیز بیش از دیگران باید به رعایت این امر حیاتی همت گمارند و هرگز پنهان کردن برخی از امور شخصی را از یکدیگر، نشانه عدم اعتماد به حساب نیاورند.
سازگاری:
روزگار همیشه مطابق خواسته های ما نمی چرخد. زندگی دارای فراز و نشیب های فراوانی است. اگر امروز دنیا را در مقابل خود می بینیم، روزی دیگر آن را در کنار خویش و همساز و همنوای خود احساس خواهیم کرد.
انسان دارای ویژگی مثبت فراوانی برای بهره گیری در جهت عبور از تنگناها و ناهمواری های زندگی است. انس با محیط و خلق سازگاری را در زمره همین خصائص مثبت می توان برشمرد. اگر انسان فرهنگ سازگاری را بر صفحات ذهن و اوراق کتاب زندگی خویش ترسیم نماید تحمل گرفتاری ها و ناملایمات برای او آسانتر خواهد شد.
هرگز نباید انتظار داشت همسر و دوست و همکارمان در جمیع امور همراه و هم فکر و در سلیقه و اندیشه دارای نقطه نظرهای مشترکی با ما باشند.
چه بهتر که انسان در این گیر و دار بیش از آنچه که نسبت به جنبه های اختلاف حساسیت نشان می دهد به قابلیت ها و اشتراکات و خصیصه هائی که زمینه ساز وحدت است بپردازد.
اشکال تراشی های بی مورد، نق زدن های ملال انگیز، چون و چراهای بی حاصل و آزار دهنده، نه تنها مشکلی را حل نمی کند، بلکه علاوه بر آزردن روح و روان آدمی، امید به آینده بهتر را نیز از قلب و سینه انسان زائل کرده و ثمره آن فضای مسمومی است که زندگی در آن غیر قابل تحمل می گردد.
با بردباری و شکیبائی از آنچه که نمی پسندی درگذر تا لذت منش مردان بزرگ را در خود بیابی. آنان نیز همه چیز ما را نمی پسندند و رفتار و گفتاری شایسته تر از آنچه که از ما سر می زند انتظار دارند، اما نمی بینی که چگونه کریمانه از آن چشم می پوشند؟ تو گوئی هرگز جز نیکی و صلاح از ما ندیده اند!
امام صادق (علیه السلام) از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می کنند که آن حضرت فرموده اند:
ما اصطحب اثنان الا کان أعظمهما أجراً وأحبهما الی الله عزوجل أرفقهما بصاحبه.(335)
هیچ دو نفری با هم رفاقت و مصاحبت نمی کنند مگر آنکه هر کدام که سازگاری و نرمی او با رفیقش بیشتر است، نزد خدای بزرگ پاداش او بیشتر و محبوبیتش افزون تر است.
همیاری:
مرد و زن با پذیرش زندگی مشترک، تن به قبول مسئولیت های فراوانی می دهند که جز با همکاری و اعانت یکدیگر، انجام پذیر نخواهد بود. گرچه زندگی دارای زمینه مسئولیت های مختلفی است که بسیاری از آنها به عنوان مسئولیتی فردی بر دوش یکی از همسران بار می اندازد، لیکن کانون مشترک حیات زن و مرد، آنگاه از طراوت و گرمی و نشاط کافی برخوردار می گردد که با مساعدت و یاری رساندن به هم خصوصاً در مواردی که هر یک نیازمند اعانت دیگری است، یکدیگر را آن گونه که محبت و همدلی ایجاب می کند کمک نمایند تا در هیچ شرائطی خود را تنها نیابند و پیوسته به زندگی مشترک خود امیدوار و دلگرم باشند.
کم نیستند مردان بزرگی که موفقیت های آنان در زمینه های مختلف علمی، فرهنگی، دینی و معنوی، مرهون فداکاری بانوان دلسوز و باوفای آنان بوده است.
چه نیکو است عمل نیک مردانی که در اوقات فراغت در خانه به یاری همسران خویش می شتابند تا از این رهگذر علاوه بر بهره مندی از لذت سروری که از لبخند رضایت آمیز بانوان خویش مشاهده می کنند، به پاداش بی بدیل اخروی نیز نائل گردند.
حضرت علی (علیه السلام) می فرمایند:
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به منزل ما آمدند. حضرت فاطمه (علیها السلام) کنار دیگ غذا نشسته بودند و من عدس پاک می کردم. آن حضرت (با مشاهده کار من) فرمودند: گفتارم را (به خوبی) گوش کن که جز به فرمان خداوند سخن نگویم: هیچ مردی در خانه، همسرش را یاری نمی کند مگر آنکه... پاداش یک سال کسی را به او دهند که روزها روزه و شب ها به عبادت خدا مشغول باشد، و (به خاطر این عمل انسانی که از محبت و بردباری او حکایت می کند) خداوند اجر صابرین و پاداش (پیامبرانی چون) داود و یعقوب و عیسی (علیهم السلام) به او عطا فرماید....(336)
اقتصاد و میانه روی:
نیل به کمالات معنوی و دستیابی به فضائل انسانی در سایه قابلیت و پشت کار، و به یمن همت بلند و تلاش بی وقفه است. انحراف از بهره وری صحیح از این سرمایه های بزرگ که از سوی قادر منان در انسان به ودیعت گذارده شده، به مثابه خیانت در امانت، و به منزله حرکت در بیراهه و در جهت خلاف مصالح عالی انسانی خواهد بود.
بلند پروازی و همت عالی و تلاش خستگی ناپذیر، خصلت های گرانبهائی است که می تواند وسیله رشد و تعالی و یا ابزار انحطاط و سقوط در ورطه تاریک دنیا طلبی قرار گیرد.
استفاده به جا و درست از این مواهب عظیم الهی در صورتی میسور و امکان پذیر است که اقتصاد و میانه روی در زندگی به عنوان یک اصل مورد توجه قرار گیرد. انسان جز در سایه میانه روی و دوری از اسراف و تبذیر، آسایش و آرامش نخواهد داشت. البته همچنانکه اسراف و تبذیر کاری ناپسند و مورد نکوهش عقل و شرع است تنگ گرفتن در امر معیشت نیز نه مطلوب شرع و نه مقتضای طبع آدمی است.
قناعت و میانه روی اگر با اغماض، بردباری و شکیبائی، پرهیز از سخت گیری و توجه به ناپایداری دشواری ها توأم گردد می تواند زندگی را به همه سختی هایش شیرین و گوارا سازد.
انسان گرچه از فقر و تنگدستی رنج می برد اما این مستلزم فداکردن همه استعدادها، سرمایه ها و مقاصد بزرگ آدمی نیست. فراهم نبودن مایحتاج زندگی، کاستی ها و کمبودها هر یک می تواند زندگی را به کام آدمی تلخ، و دنیا را در مقابل دیدگان او تیره و تار سازد، اما تلخ کامی ها همیشه زائیده این پدیده های آزار دهنده نیست، چرا که فراوانند بخت برگشتگان سیاه روزی که با فراهم بودن جمیع امکانات رفاهی و مادی، از کمترین سکونت دل و اطمینان خاطر بی بهره، و با خوشی و سرور و شادمانی بیگانه اند.
چه بسیار لبهای خندان و دلهای شادی که از کمترین ضروریات حیات برخوردار نبوده، و زندگی را با گرمی محبت و نور امید و غنای قناعت صفا بخشیده، از روزگاری سرشار از مهر و نشاط و فرح و شادی برخوردارند.
همسران که در تلخی و شیرینی زندگی شریک و در فراز و نشیب های حیات مشترک، همراه و همگام یکدیگرند، با برگزیدن الگوی میانه روی، ضمن مصونیت از مفاسد فراوانی که دامنگیر زندگی نیک و بد این دوران است، نه تنها از مزایای یک زندگی انسانی بهره مند خواهند شد بلکه از پی آمدهای انحراف از مسیر میانه - که بعضاً ارتکاب گناهانی بزرگ و در برخی موارد تباهی سرمایه ها و متلاشی شدن ارکان زندگی مشترک است - به دور خواهند ماند.
تدبیر و مدیریت:
اداره صحیح و موفق یک اجتماع - هر چند کوچک و محدود - در گرو وجود عوامل متعدد، و رعایت اموری چند است که نقصان هر یک از آنها، تحقق اهداف مورد نظر آن اجتماع را با مشکل مواجه خواهد نمود.
وجود سرپرستی قدرتمند، با اختیارات کافی و متناسب را می توان از جمله مهمترین عوامل توفیق هدایت یک اجتماع به سوی مقاصد و اهداف تعیین شده برشمرد.
بشر امروز با تجربه ای که از زندگی چندین هزار ساله خود به دست آورده، به خوبی واقف است که حتی یک اجتماع دو نفره برای انجام مسئولیتی که به آنان محول گشته، در صورتی از عهده انجام صحیح و بی نقص آن برخواهند آمد که مسئولیت سرپرستی و اداره گروهشان به یکی از آنان واگذار گردد، والا دیر یا زود هرج و مرج ناشی از فقدان سرپرستی بر فضای آن اجتماع حاکم خواهد گردید.
خانواده یک واحد کوچک اجتماعی است و همانند هر اجتماع دیگری نیازمند رهبر و سرپرستی واحد است.
مرد و زن برای پیشبرد اهداف زندگی مشترک، و پیشگیری از دردسرهای ناشی از هرج و مرج، ناگزیر از رعایت این مسأله در اجتماع کوچک خویش هستند.
بدیهی است گزینش فردی برای اداره یک گروه، به تناسب نیازها، مشکلات، موانع و مقاصدی که فراراه آنان است، بر اساس ضوابطی خاص و مبتنی بر مسئولیت ها، امکانات و توانمندی های بالقوه و بالفعل او صورت می پذیرد تا علاوه بر حصول اطمینان از انجام نیکوی تعهدات، خود موجب پیدایش مشکلات تازه ای نگردد.
اسلام که احکام فردی و اجتماعی را به اقتضای نیازهای واقعی و به مقتضای گرایش های فطری بشر وضع فرموده، مسئولیت سرپرستی خانواده را بر دوش مردان نهاده، و آنان را از هرگونه زیاده روی و اجحاف در خلال انجام تکلیف الهی خویش بر حذر داشته است.
این موقعیت به خاطر وجود خصوصیاتی در مرد است، مانند ترجیح قدرت تفکر او بر نیروی عاطفه و احساسات (به عکس زن که از نیروی سرشار و عواطف بیشتر بهره مند است) و دیگری داشتن بنیه و نیروی جسمی بیشتر که با اولی بتواند بیندیشد و نقشه طرح کند و با دومی بتواند از حریم خانواده خود دفاع نماید.
به علاوه، تعهد او در برابر زن و فرزندان نسبت به پرداختن هزینه های زندگی و پرداخت مهر و تأمین زندگی آبرومندانه همسر و فرزند، این حق را به او می دهد که وظیفه سرپرستی به عهده او باشد.
البته ممکن است زنانی در جهات فوق بر شوهران خود امتیاز داشته باشند، ولی قوانین به تک تک افراد و نفرات نظر ندارد بلکه نوع و کلی را در نظر می گیرد، و شکی نیست که از نظر کلی، مردان نسبت به زنان برای این کار آمادگی بیشتری دارند، اگر چه زنان نیز می توانند وظایفی به عهده بگیرند که اهمیت آن مورد تردید نیست..(337)
قرآن می فرماید:
الرجال قوامون علی النساء بما فضل الله بعضهم علی بعض وبما أنفقوا من أموالهم.(338)
مردان به خاطر برتری هائی که خداوند برای بعضی نسبت به بعضی دیگر قرار داده است، و به خاطر انفاق هایی که از اموال خود می کنند، سرپرست و نگهبان زنانند.
تقبل رهبری مرد از سوی زن نه به معنای تسلیم شدن در برابر نظام ناحق سلطه، و نه به مفهوم پذیرش یک قرارداد اجتماعی محض، بلکه گزینشی درست، و حرکتی همراه و همسو با چرخش نظام آفرینش است که مرد و زن را در مسیر حیات اجتماعی و نیل به اهداف عالی انسانی یاری می رساند.
طفره رفتن در مقابل این امر فطری نه به مصلحت زن و نه به صلاح مرد است، و حاصلی جز تشویش، حیرت و محرومیت از حظ زندگی در برنخواهد داشت، بسیاری از مشکلات و چالش های اجتماعی و حرکت های ناهنجار خانوادگی در جوامع متمدن کنونی از پنداشت نادرست بانوانی سرچشمه می گیرد که با نادیده گرفتن جایگاه و منزلت عظیم زن در عرصه حیات اجتماعی، تن دادن به رهبری مرد را تحقیرآمیز و دور از عدالت و انصاف تلقی می کنند بلکه از زن بودن خویش احساس حقارت کرده، با انکار ویژگی های زن و مرد، با حرکت هائی که نتیجه اش چیزی جز تخریب شخصیت خود آنان نیست، در صدد توجیه این اندیشه ناهماهنگ با ناموس طبیعت و فطرت برآمده اند.
خود بزرگ بینی، تحقیر همسر، نادیده گرفتن ضعف های طبیعی خویش، انگشت گذاشتن بر نقاط ضعف شوهر و شانه خالی کردن از وظائف طبیعی را به عنوان بخشی از این حرکت های غیر واقع بینانه و زیان بار می توان نام برد و در اثر همین غفلت ضمن همگامی با فرهنگ های غیر واقع بینانه، به انواع و اقسام مفاسد اجتماعی دچار گشته و عواقب وخیم آن دامنگیر خود، همسر و فرزندان آنان بلکه کل جامعه خواهد گردید.
اصبغ بن نباته یکی از اصحاب بزرگ امیر مؤمنان (علیه السلام) از آن بزرگوار چنین نقل می کند:
یظهر فی آخر الزمان و اقتراب الساعه و هو شر الازمنه، نسوه کاشفات عاریات متبرجات، من الدین خارجات، فی الفتن داخلات، مائلات الی الشهوات، مسرعات الی اللذات، مستحلات المحرمات، فی جهنم خالدات.(339)
در آخر الزمان و هنگام نزدیک شدن قیامت که بدترین زمان هاست زنانی پیدا می شوند که آشکار کننده خود هستند، آنان برهنه اند و خود را برای نامحرمان می آرایند، از دین خارج گشته در فتنه ها وارد می گردند. به لذات و شهوات روی می آورند و محرمات الهی را حلال می شمارند.
(در نتیجه) در آتش جاودانه خواهند ماند.
پرهیز از برانگیختن احساسات:
زن سرشار از عاطفه، و لبریز از احساسات است، و ابعاد وجودی مرد آنگاه به کمال حقیقی خویش نائل خواهد شد که از پرتو این عواطف و احساسات به خوبی بهرمند گردد.
هرگز نباید با برانگیختن احساسات زن، خود و جمع خانواده را از منافع فراوان این موهبت الهی محروم ساخت. با شناخت صحیح زن و رفتاری متناسب با خلقت او می توان زندگی را از لطافت، صفا و طراوت وجود او سیراب نمود.
بزرگ جلوه دادن کار خود در خارج از منزل، و کاستن از ارزش زحمات طاقت فرسای زن در خانه، تعریف بی مورد از همتایان او، و سرکوفت، طعنه و ملامت بی مورد و دور از انصاف، هریک بسان انفجار باروتی است که فضای پاک زندگی را به آتش کشیده و بهره مندی از خیر وجود او را ناممکن می سازد.