فرهنگ تربیت

نویسنده : عباس اسماعیلی یزدی

همسر و تربیت

خانواده کانون مقدسی است که در سایه پیوند زناشویی پایه گذاری شده و با پیدایش فرزند در آن، شیرینی، گرمی و طراوت بیشتری می یابد.
تشکیل خانواده، تنها با هدف ارضای غریزه جنسی انجام نمی پذیرد، بهره مند شدن از زندگی مستقل، علاقه به فرزند، مهر طلبی، انس خواهی و برخورداری از سکونت و آرامش در سایه وجود همتایی مناسب، هر یک در گرایش و انگیزه آدمی در تشکیل خانواده مؤثر بوده و تا حد زیادی ایفای نقش می کند. در عین حال، اقدام به ازدواج به معنای پذیرش مسئولیت جدیدی است که هر یک از دو همسر، سنگینی آن را متحمل می شوند.
نقش همسر در امر تربیت و سازندگی غیر قابل تردید است. اخلاق و روحیه و فرهنگ همسر می تواند عرصه زندگی را در جمیع زمینه های فرهنگی، اخلاقی، دینی، معنوی، مادی و اقتصادی تحت تأثیر خود قرار داده، هدف و راه و رسم حیات فردی و اجتماعی را ترسیم نماید.

الف: انتخاب همسر

انتخابی درست و برگزیدن همسری شایسته، مستلزم رعایت نکات و ظرایفی است که اسلام عزیز به آنها عنایتی ویژه مبذول فرموده است.
آنچه کانون خانواده را گرم و روابط دو همسر را صفا و صمیمیت بخشیده و سعادت آنان را تأمین می سازد، پیوند قلبی و امتیازات مشترک روحی و اخلاقی است. گزینش همسری شایسته با انتخاب فردی دلسوز، دین دار، مورد اعتماد، دارای خلق و خوی نیک، برخوردار از اصالت خانوادگی، با تقوی و پاکدامن، عفیف و با حیا تحقق می یابد. البته زیبایی و تناسب اندام را نیز نمی توان از نظر دور داشت، لیکن هرگز نباید ارزش های والای انسانی تحت الشعاع جذابیت چهره و ظاهر قرار گیرد.
امام صادق (علیه السلام) از پدران بزرگوار خود نقل می کنند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به مردم فرمودند:
از خضراء الدمن (سبزه هایی که در مزبله ها می روید) دوری کنید. عرض شد: یا رسول الله، خضراء الدمن چیست؟ فرمودند:
المرأه الحسناء فی منبت السوء
زن زیبایی که در دامن خاندانی ناشایسته به وجود آمده باشد.(279)
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
انما المرأه قلاده فانظر ما تتقلد و لیس للمرأه خطر لا لصالحتهن و لا لطالحتهن، فأما صالحتهن فلیس خطرها الذهب و الفضه، هی خیر من الذهب و الفضه، و أما طالحتهن فلیس خطرها التراب، التراب خیر منها.(280)
زن به منزله گردن بند است، بنگر که چه گردن بندی بر گردن می افکنی؟ زن چه شایسته و چه ناشایست، مانند و همتائی ندارد. اگر زن خوب و نیکو کردار باشد، شرافت و ارزش او برابر طلا و نقره نیست، او از طلا و نقره بهتر و برتر است و اگر بد و ناشایست باشد با خاک هم برابری نمی کند، خاک از او بهتر است!
امام باقر (علیه السلام) می فرمایند: مردی حضور رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شرفیاب شد و درباره ازدواج با آن حضرت مشورت نمود. فرمودند:
ازدواج کن و بر تو باد به زنان دین دار.
و نیز فرمودند:
زن نیکو کردار همچون غراب أعصم می باشد (پرنده ای است) که دست کسی به او نمی رسد (و کسی او را نمی یابد)...(281)
امام رضا (علیه السلام) می فرمایند:
هیچ کس بهره ای بهتر از زن صالحه و شایسته به دست نیاورده است. هنگامی که به او می نگرد شادمانش می سازد و در غیابش او (و آبرو) و مالش را نگهداری می نماید.(282)
امام صادق (علیه السلام) از جد بزرگوارشان امیر مؤمنان (علیه السلام) نقل کرده اند که آن حضرت فرمودند:
همسری انتخاب کن که گندم گون، دارای چشمانی درشت، بزرگ باسن و قدش متوسط باشد. اگر خوش نداشتی مهریه اش را از من بگیر!.(283)
اینها نمونه هایی از احادیث فراوانی است که مردان با توجه به معیارهایی که از آنها یاد گردیده، می توانند برای برگزیدن همسری نیکو و شایسته از آنها بهره مند گردند.
از آن سوی نیز خانواده هایی که فرزندان دلبند خویش را برای ازدواج آماده می بینند با در نظر گرفتن نکات دیگری که در روایات آمده، باید وظیفه خویش را نسبت به آنان به گونه ای نیکو انجام داده، و از معامله بر پاره های تن خود به شدت بپرهیزند.
امام صادق (علیه السلام) در این باره می فرمایند:
الکفو أن یکون عفیفاً و عنده یسار.(284)
هم شأن (و شوهر مناسب) مردی است که پاکدامن بوده و بر تأمین زندگی توانا باشد.
همچنین می فرمایند:
کسی که دختر بزرگوارش را به شراب خوار تزویج نماید با این کار قطع رحم کرده است.(285)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز می فرمایند:
هرکس دختر بزرگوار خود را به شراب خوار تزویج نماید مثل این است که دخترش را به راه زنا فرستاده است.(286)
حسین بن بشار گوید به حضرت رضا (علیه السلام) نوشتم: یکی از خویشانم به خواستگاری دخترم آمده ولی بداخلاق است. آن حضرت پاسخ دادند:
اگر بداخلاق است با او وصلت مکن.(287)
رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
هرکس دختر خود را به ازدواج مرد فاسقی درآورد، هر روز هزار لعنت بر او نازل شود، عملش به آسمان بالا نرود، دعایش مستجاب نشود و هیچ عملی از او قبول نگردد.(288)
طهارت و شایستگی همسران در ارجمندی و سلامت نونهالان آنان بسیار موثر است و هر اندازه از پاکی و قابلیت بیشتری برخوردار باشند ثمره و میوه حیات مشترک آنان شایسته تر خواهد بود. زن و مرد با انتخاب همسری شایسته و برخوردار از شرایط مناسب، زمینه را برای تربیت درست و سالم فرزندان خود فراهم می آورند، خصوصاً بانوان که - مزرعه وجودشان می تواند زمینه ساز شایستگی دریافت روح الهی و ارمغان بزرگ و فیض عظیمی باشد که پرتو آن، محصول جان و تن آنان را از موهبت حیات انسانی برخوردار می سازد و - وظیفه حساس تربیت و پرورش فرزندان لایق و بهره مند از صفات عالی انسانی را بر عهده دارند. کودکان علاوه بر آنکه سالها در دامن مادران خود پرورش می یابند خلق و خوی و سیمای آنان نیز از اقوام نزدیک مادران متأثر است. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
تخیروا لنطفکم فان النساء یلدن أشباه اخوانهن و أخواتهن.(289)
برای نطفه های خود جای مناسبی برگزینید، زیرا زنان نظیر برادران و خواهران خود فرزند می آورند.
از اینرو یکی از راه های شناخت خصایص همسران، بررسی ویژگی های جسمی و روحی براداران و خواهران آنهاست.

ب: حقوق زن و شوهر

نظام خانوادگی مطلوب، نظامی است که در آن هر یک از زن و مرد، حدود وظایف خود را شناخته، در انجام نیکوی آن سعی و تلاش نمایند. هرگونه کوتاهی در تحقق بخشیدن به این امر خطیر، علاوه بر پایمال نمودن بخشی از حقوق اعضاء خانواده، پی آمدهای ناگواری را به همراه خواهد داشت که کمترین آنها محرومیت از سایه محبت و صفا و صمیمیت و آرامش در کانون خانواده است.
رعایت حقوق یکدیگر در محیط خانواده، باعث استحکام پایه های زندگی مشترک می گردد. دلها را گرمی، سینه ها را صفا و حیات را طراوت می بخشد. افراد خانواده را نسبت به رسیدن به اهداف اصلی ازدواج امیدوار می سازد. به آنان برای انجام وظایف بعدی نیرو می بخشد. حسن ظن و اعتماد به یکدیگر را تقویت می کند و سرانجام، آنان را برای پذیرش و انجام مسئولیت بزرگی که نسبت به فرزندان و جامعه در پیش دارند آماده می سازد.
انتظارات بی مورد، خواسته های دور از توان و طاقت، توقعات بی جا، عیب جوئی های ملال آور، و به هر بهانه ای شانه خالی کردن از زیر بار انجام وظایف و رعایت حقوق یکدیگر، از عوامل مهمی است که بذر بی اعتمادی و اختلاف را در کانون خانواده می افشاند و زمینه را برای تاخت و تاز وسوسه های نفس و گستردن دام شیاطین درون و بیرون هموار ساخته، گرفتاری های زیادی را برای خود و فرزندان به ارمغان خواهد آورد!
زن و مرد باید ضمن انجام وظایف خود و محترم شمردن حقوق یکدیگر، خیر خواه هم بوده، در صدد اصلاح عیوب خویش باشند. تنها از این طریق است که محبت، شادابی، سکونت، صفا و آرامش، محیط زندگی را فرا گرفته و آنان از کانون لذت بخش زندگی مشترک به عالی ترین شکل بهره مند می گردند.
روایاتی که از معصومین (علیهم السلام) وارد شده، ضمن یادآوری از خصایص و ویژگی های زنان و مردان نیک و بد، به ذکر وظایف هر یک از زن و شوهر پرداخته، آنان را به انجام تکالیف هر یک نسبت به دیگری فرا خوانده است.
جابر انصاری گوید:
در حضور رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نشسته بودیم، سخن از بانوان به میان آمد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند:
آیا بانوان نیک را به شما معرفی نکنم؟ عرض کردیم: بفرمائید: فرمودند: از بهترین بانوان زنی است که... علاقه مند و مهربان باشد، پاکدامن بوده، پیش فامیلش عزیز و محترم و در برابر شوهرش فروتن باشد، برای همسرش خود آرایی و زینت کند و از آرایش کردن برای دیگران خود داری نماید، حرف شوهرش را گوش دهد و دستورش را پذیرا باشد، هرگاه شوهرش خلوت خواهد خواسته او را برآورد...
آنگاه فرمودند: از بانوان بد زنی است که میان بستگان خود ذلیل باشد، اما برای شوهر خود ابراز غرور کند... کینه توز باشد، از کارهای زشت دوری نکند، در غیاب همسرش آرایش و زینت کند ولی در حضور او خود را نیاراید، به حرف همسرش گوش نداده و خواسته اش را عملی نسازد، هنگام خلوت و هم خوابگی مانند شتر چموش باشد و تسلیم نشود، اگر شوهرش عذر خواهی کند، عذر او را نپذیرد، و از خطایش صرف نظر ننماید.(290)
مرحوم شیخ طوسی در تهذیب دنباله حدیث نقل می کند، که حضرت فرمودند:
آیا مردان نیک شما را معرفی نکنم؟ عرض کردند: بفرمائید. فرمودند: از مردان نیک شما؛ افراد با تقوی، نظیف، پاکیزه و با سخاوت، که... به پدر و مادر نیکی کند و (امور) همسرش را به دیگران وانگذارد.
آنگاه فرمودند: ... از مردان بد شما؛ بهتان زننده، بخیل آنکه منکرات را انجام می دهد. مردی که تنها غذا خورد، از بخشش خود داری نماید، خانواده و غلامش را کتک زند، (امور) همسرش را به دیگری واگذارد، و آنکه عاق پدر و مادر است.(291)
امام رضا (علیه السلام) از امیر مؤمنان (علیه السلام) نقل می کنند که فرمودند:
خیر نساءکم الخمس قیل: و ماالخمس؟ قال: الهینه، اللینه، المواتیه، التی اذا غضب زوجها لم تکتحل بغمض حتی یرضی، و اذا غاب عنها زوجها حفظته فی غیبته، فتلک عامل من عمال الله و عامل الله لایخیب.(292)
زنان خوب شما پنج دسته اند، عرض شد: چه کسانی هستند؟ فرمود: سهل گیر، نرم خو و ملایم، مطیع و تسلیم و رام شوهر، زنی که چون شوهرش خشمگین شود نخوابد تا او را راضی کند، زنی که در غیاب شوهرش نگهبان (مال و آبروی) او باشد، چنین زنی از کارکنان برای خداست و خداوند عمل کنندگان برای خود را از لطف و مرحمت بی بهره نسازد.
مردی به حضور رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) رسید و عرض کرد: همسری دارم همین که وارد خانه می شوم به استقبال من می آید و چون از خانه خارج می شوم بدرقه ام می کند، هرگاه مرا مهموم بیند (دلداری داده) به من می گوید: چرا غمناکی؟ اگر برای روزی و خرجی غصه می خوری نگران مباش، خداوند ضامن روزی است، و چنانچه برای آخرت نگرانی خداوند (این غصه را) زیادتر کند!
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند:
به راستی برای خداوند کارکنانی است و این زن از آنهاست، برای او نصف پاداش شهید است.(293)
امیر مؤمنان (علیه السلام) و موسی بن جعفر (علیه السلام) می فرمایند:
جهاد المرأه حسن التبعل.(294)
جهاد زن، نیکو همسرداری است.
امام باقر (علیه السلام) می فرمایند:
بانویی به حضور پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد و عرض کرد: شوهر بر زن چه حقی دارد؟ آن حضرت فرمودند: فرمان او را (در غیر معصیت خدا) اطاعت کرده و نافرمانی نکند، بدون اجازه او به کسی چیزی ندهد، روزه مستحبی نگیرد مگر به اجازه او، شوهر را از بهره های خود باز ندارد هرچند برمرکبی سوار باشد، و از خانه بیرون نرود مگر با اجازه شوهرش. چنانچه بدون اجازه او از خانه خارج شود ملائکه آسمان و زمین و ملائکه غضب و رحمت بر او لعن و نفرین کنند تا آنگاه که به خانه برگردد....(295)
در حدیث دیگر اضافه دارد، که فرمودند:
بر زن لازم است برای شوهرش بهترین بوی خوش را استعمال کند، بهترین لباسش را بپوشد، به بهترین وجه خود را زینت نموده و هر صبح و شام خود را به او عرضه نماید.(296)
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
اذا صلت المرأه خمسها و صامت شهرها و حجت بیت ربها و أطاعت زوجها و عرفت حق علی (علیه السلام) فلتدخل من أی أبواب الجنان شاءت.(297)
هر زنی که نماز واجب پنجگانه را بخواند، روزه ماه مبارک رمضان را بگیرد، (اگر مستطیع شد) به حج رود، از همسرش فرمان برد و حق حضرت علی (علیه السلام) را بشناسد (چنین زنی سزاوار بهشت است و) از هر یک از درهای بهشت که می خواهد وارد شود.
و نیز می فرمایند:
هر زنی صبح کند در حالی که همسرش بر او خشمناک باشد، تا همسرش از او راضی نگردد نماز وی قبول نشود. هر زنی که برای غیر شوهرش بوی خوش استعمال کند خداوند نماز او را قبول نکند تا آنکه (توبه کند و برای توبه) غسل نماید، همانگونه که برای جنابت غسل می کند.(298)
پیامبر گرامی (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
هر زنی که همسرش را آزار دهد خداوند نماز و دیگر اعمال نیک او را قبول نکند. حتی اگر همیشه روزه باشد و شبها به عبادت به سر برد... و اموالش را در راه خداوند انفاق نماید، اول کسی باشد که به دوزخ داخل شود، مگر آنکه شوهرش را یاری دهد و راضی نماید.
آنگاه فرمودند: برای مردی که همسرش را آزار دهد و به او ظلم و ستم روا دارد همه این وزرها و عذاب ها (که ذکر شد) خواهد بود.
هر مردی که برای خدا بر خلق بد همسرش شکیبایی کند هر بار که صبر نماید پاداش حضرت ایوب به او داده شود و برای آن زن در هر روز و شب به تعداد ریگ های متراکم گناه باشد، و اگر (توبه نکند و) همسر خود را یاری ندهد و او را راضی ننماید تا از دنیا برود خداوند در قیامت او را با منافقین در بدترین جای دوزخ محشور نماید.
هر زنی که با همسرش سازگار نباشد و به کمی درآمد او شکیبایی نکند و او را مشقت اندازد و خواسته های دور از طاقت بر او تحمیل نماید، خداوند از او عمل نیکی - که وی را از دوزخ نجات دهد - قبول نکند و مادام که بر این روش باشد خداوند بر او خشمگین باشد.(299)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
ملعون ملعون من ضیع من یعول.(300)
ملعون است ملعون است کسی که اهل و عیال خود را (با گفتار و رفتار ناشایست خود) ضایع سازد.
و نیز می فرمایند:
خیرکم خیرکم لاهله و أنا خیرکم لاهلی.(301)
بهترین شما کسی است که برای خانواده خود بهتر است و من از همه شما برای خانواده ام بهترم.
و در نقل دیگر اضافه دارد که:
... ما أکرم النساء الا کریم و لا أهانهن الا لئیم.(302)
... زنان را گرامی ندارد مگر افراد بزرگوار و آنان را خوار نشمارند مگر فرومایگان.
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده اند:
عیال الرجل أسراوه و أحب العباد الی الله عزوجل أحسنهم صنعاً الی أسراءه.(303)
خانواده مرد اسیر اوست، محبوترین بندگان نزد خدای بزرگ کسی است که نیکی اش به خانواده و اسرایش از همه بیشتر باشد.
در حدیث دیگر امام (علیه السلام) می فرمایند:
فمن أنعم الله علیه بنعمه فلیوسع علی أسراءه، فان لم یفعل اوشک أن تزول تلک النعمه.(304)
کسی که خداوند به او نعمتی عطا نمود باید به خانواده و اسیرانش توسعه دهد وگرنه ممکن است آن نعمت از دست برود.
و نیز فرموده اند:
زنی که به همسرش شربت آبی دهد پاداش او بیشتر باشد از یک سال عبادت که روزهای آن روزه دار و شبهای آن به عبادت قیام کند و در عوض هر شربت آبی که به شوهرش می دهد خداوند برای او شهری در بهشت بنا کند و شصت گناه از او ببخشد.(305)
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
در زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) مردی از انصار برای رفع نیازمندی هایش به مسافرت رفت، از همسرش تعهد گرفت که از خانه بیرون نرود تا برگردد. پدر آن زن مریض شد. شخصی را برای کسب اجازه حضور رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرستاد تا به عیادت پدرش رود. آن حضرت اجازه نداده و فرمودند: در خانه ات بنشین و از شوهرت اطاعت کن.
بیماریش شدت یافت باز کسی را (به منظور کسب اجازه) فرستاد. آن حضرت فرمودند: در خانه باش و از شوهرت اطاعت کن.
پدرش از دنیا رفت. مجدداً کسی را فرستاد که پدرم از دنیا رفته، اجازه دهید در نمازش شرکت کنم. آن حضرت قبول نکرده، فرمودند: در خانه باش و از همسرت اطاعت کن. پدر را دفن کردند.
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شخصی را نزد آن زن فرستاده، فرمودند: خداوند به خاطر اینکه از شوهرت اطاعت نمودی تو و پدرت را آمرزید.(306)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده اند:
لا تودی المراه حق الله عزوجل حتی تودی حق زوجها.(307)
زن نتواند حق خدا را ادا کند تا اینکه حق همسرش را ادا نماید.
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
من صدق لسانه زکی عمله، و من حسنت نیته زاد الله فی رزقه، و من حسن بره بأهله زاد الله فی عمره.(308)
هرکس زبانش راست گوید عملش پاکیزه گردد، هر که نیتش را نیکو نماید خداوند روزی او را زیاد کند، و هرکه به خانواده اش نیکوئی نماید خداوند عمرش را طولانی گرداند.
حضرت رضا (علیه السلام) فرموده اند:
... بدان که زنان مختلف هستند بعضی از آنها گنج شایگانند و آن بانویی است که به شوهرش اظهار دوستی کند و به او عشق ورزد، برخی از آنها چون ماه شب چهارده باشند، بعضی چون ظلمانی عبوس باشند، هرکس به زن شایسته دست یافت خوشبخت می شود، و هرکس گرفتار زن ناشایست گردد مبتلا گشته و نمی تواند انتقام گیرد (بلکه باید شکیبایی کند).
بانوان سه دسته اند: عده ای مهیای آوردن (و تربیت) فرزند، مهربان، و در مشکلات زندگی یار و یاور شوهرند، نه تنها سر بار همسر خود نمی شوند بلکه در کار دنیا و آخرت کمک او می باشند.
دسته دوم: نه فرزند می آورند و نه از زیبایی برخوردارند، نه در کارهای خیر کمک و حمایتی نسبت به شوهر دارند.
دسته سوم: زن پر سر و صدا (پر توقع) و لجباز، اهل ایراد و عیب جویی که هر چه به او احسان شود آن را کوچک و ناچیز شمرد...).(309)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
أغلب أعداء المومنین زوجه السوء.(310)
غالب ترین دشمنان مومنین همسر بد است.
همچنین فرموده اند:
من تعجب می کنم از کسی که همسرش را می زند و او به کتک خوردن سزاوارتر است، زنان خود را با چوب نزنید که موجب قصاص می شود (و اگر همسرانتان خلاف کردند) با سخت گیری در غذا و لباس آنها را ادب نمائید، تا در دنیا و آخرت راحت باشید.
هر مردی که (راضی شود) زنش آرایش کند و از منزل خارج شود دیوث است، هرکس او را دیوث بنامد گناهکار نیست. و هر زنی که زینت کرده و خوشبو از منزل خارج شود و شوهرش بدان راضی باشد به هر گامی که بر می دارد برای شوهرش خانه ای در دوزخ بنا کنند.
بال های همسرانتان را کوتاه کنید و بلند نگذارید (به آنها پر و بال ندهید، خواهش های نامطلوب و نامشروع آنان را عملی نکنید و آنها را بر خود مسلط ننمائید) چه اینکه پر و بال دادن به آن مایه پشیمانی و جزایش آتش دوزخ می باشد و با کوتاه کردن آن خشنود و شادمان گشته، و بدون حساب وارد بهشت شوید. درباره همسرانتان سفارشم را دریابید تا از شدت حساب نجات یابید، و هرکس آنها را حفظ نکند در پیشگاه خداوند چه بسیار بد حال (و رو سیاه) است.(311)
و نیز فرموده اند:
النساء حبائل الشیطان.(312)
زنان دام های شیطان هستند
پیامبر گرامی (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
مهنه احدا کن فی بیتها تدرک جهاد المجاهدین ان شاء الله.(313)
خدمت هریک از شما زنان در خانه - اگر خدا بخواهد - برابر جهاد مجاهدان است.
امیر مؤمنان (علیه السلام) به فرزند بزرگوارشان امام مجتبی (علیه السلام) می فرمایند:
... و لا تملک المرأه من أمرها ما جاوز نفسها فان المرأه ریحانه ولیست بقهرمانه....(314)
زن را در اموری که خارج از دائره وجودی اوست و به او ارتباطی ندارد مسلط مگردان، زیرا زن به منزله گیاه خوشبو است، نه کارگزار و کارفرما.
واگذار نمودن اموری که خارج از حد توان بانوان است بر آنان، چه به صورت تحمیلی و چه با جلب موافقت آنان، دیر یا زود پایه های حیات مشترک و روابط صمیمانه را متزلزل و محیط خانه و زندگی را دستخوش پی آمدهای نامطلوب خود خواهد کرد.
وجود زن مایه صفا و گرمی و نشاط زندگی است، بنابراین واداشتن او به هر کاری که او را از وظیفه اصلیش بازدارد، گام نهادن در مسیری است که اساس محبت و شور و شوق و گرمی زندگی را به مخاطره می اندازد.
امام سجاد (علیه السلام) می فرمایند:
و أما حق الزوجه، فأن تعلم أن الله عزوجل جعلها لک سکناً وانساً فتعلم أن ذلک نعمه من الله علیک فتکرمها وترفق بها، وان کان حقک علیها أوجب فان لها علیک أن ترحمها لانها أسیرک وتطعمها وتکسوها واذا جهلت عفوت عنها.(315)
حق زن بر شوهر این است که بدانی خدای متعال، زن را مایه آرامش و انس برایت قرار داده، بدانی که این نعمتی از جانب خدا برای تو است، پس او را گرامی بدار و با او مدارا کن، گرچه حق تو بر او لازمتر است، او بر تو حق دارد که با او مهربانی کنی، زیرا اسیر تو است، و او را خوراک و پوشاک بدهی، و هرگاه (کاری از روی) جهالت و نادانی کرد از او درگذری.
امام صادق (علیه السلام) از پدران بزرگوارشان نقل می کنند که امیر مؤمنان (علیه السلام) خطاب به مردم فرمودند:
... فداروهن علی کل حال وأحسنوا لهن المقال لعلهن یحسن الفعال..(316)
در هر حال با زنها مدارا کنید و به خوبی با آنها سخن بگوئید، امید است کارهای آنها نیکو گردد.
امروزه مجامع و مؤسسات فرهنگی و دانشمندان علوم تربیتی، به این اصل مهم که در کلام گهربار حضرت علی (علیه السلام) بدان اشاره گردیده، به خوبی واقف گشته اند که بسیاری از رفتارها و اعمال انسانها تبلور شکل برخورد دیگران با آنهاست، و به خصوص کلام و گفتار آدمی در جهت دادن و اصلاح یا افساد رفتار دیگران بسیار موثر است.
برخورد خوب و پسندیده و سخن نیک انسان به مخاطب، این معنا را القاء می کند که برای او ارزش و شخصیت قائل است و همین نکته، او را به تلاش و کوشش در راه تحقق معنا و مفهومی که از کلام و گفتار دیگران فهمیده وامی دارد، و سرانجام به اصلاح و نیکی اعمال او خواهد انجامید.
امام صادق (علیه السلام) از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل فرموده اند که:
هر زنی برای اصلاح (و سر و سامان دادن منزل شوهر) چیزی را جابجا کند خدای متعال به او نظر می کند، و هر که مورد نظر خداوند قرار بگیرد، او را عذابش نخواهد کرد.
ام سلمه عرض کرد: مردها همه خوبی ها را بردند! برای زنان بیچاره چه مانده است؟!
آن حضرت فرمودند: آری! اما وقتی زنی باردار شود همچون روزه دار و شب زنده داری است که با جان و مال در راه خدا جهاد می کند و هنگامی که از بارداری فارغ گردد، پاداشی دارد که هیچ کس عظمت آن را نداند، زمانی که کودکش را شیر می دهد به هر مکیدنی، ثواب آزاد کردن بنده ای از اولاد اسماعیل به او داده می شود. و وقتی از شیر دادن فارغ شود فرشته ای بر پهلویش زند و گوید: کار خود را از سرگیر که آمرزیده شدی!.(317)