فرهنگ تربیت

نویسنده : عباس اسماعیلی یزدی

گفتار معصومین (علیهم السلام):

در باره رعایت لوازم دوستی و اهتمام به اقداماتی که منبعث از احساسات و عواطف انسانی است، روایات زیادی وارد شده که برخی از آنها در مباحث مربوط به کودکان خواهد آمد. در اینجا نیز به چند مورد اشاره می کنیم:
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
تواصلوا و تباروا و تراحموا و تعاطفوا.(230)
با هم در ارتباط باشید، به یکدیگر نیکی کنید. و نسبت به هم مهربان بوده، با مهر و عطوفت رفتار نمایید.
و نیز می فرمایند:
یحق علی المسلمن الاجتهاد فی التواصل و التعاون علی التعاطف و المواساة لأهل الحاجة و تعاطف بعضهم علی بعض حتی تکونوا کما أمرکم الله عزوجل (رحماء بینهم(231))....(232)
مسلمانان موظف اند در راه پیوند و ارتباط تلاش نمایند و بر عطوفت و مهرورزی، یکدیگر را کمک کنند، با نیازمندان مواسات کرده، آنها را یاری نمایند، و از توجه محبت آمیز به یکدیگر، دریغ نورزند. (آری، باید چنین کنید) تا آن چنان باشید که خداوند بزرگ دستور فرموده که: (با یکدیگر مهربان اند)....

نقش محبت و دوستی:

امام باقر (علیه السلام) از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل فرموده اند:
ود المؤمن للمؤمن فی الله من أعظم شعب الایمان. ألا و من أحب فی الله و أبغض فی الله و اعطی فی الله و منع فی الله فهو من أصفیاء الله.(233)
دوستی مؤمن با مؤمن برای خدا از بزرگ ترین شعبه های ایمان است. آگاه باشید که هرکس برای خدا دوستی کند و برای خدا (با کسانی که نسبت به خدا و مؤمنین از در بغض و کینه توزی، عناد ورزیده و با حق و حقیقت در ستیزند) دشمنی نماید و منع و عطایش برای خدا باشد از برگزیدگان خداست.
نیل به کمال و دستیابی به مدارج عالی ایمان جز در سایه عمل به واجبات (به عنان اساسی ترین راه کارهای حیاتی حرکت در مسیر تکامل) و پرهیز از محرمات (به عنوان بزرگ ترین موانع این سیر معنوی) میسر نیست. و آشنایی با وظیفه و شناخت صحیح تکلیف، از شروط اساسی تحقق این مهم محسوب می گردد.
در میان وظایف و تکالیف دینی، برخی از آنها از جایگاه ویژه و اهمیت خاصی برخوردار است، به طوری که ترک آنها باعث تخریب بنیاد ایمان و تزلزل در ارکان اصول اعتقادی انسان می گردد، و پای بندی و عمل به آنها نیز در بردارنده آثاری شگفت و بس فوق العاده و عظیم است.
محبت و دوستی خالصانه مؤمنین نسبت به یکدیگر را با توجه به اثر و منزلتی که در این حدیث شریف از آن یاد شده، می توان به عنوان نمونه ای از این تکالیف مهم برشمرد.
آری دوستی و محبت برای خدا نشانه ایمان است و از چنان منزلت و جایگاهی برخوردار است که پای بندی به آن، انسان را به قله های شرف و آسمان افتخار نایل گردانیده، او را از برگزیدگان خدای متعال قرار داده و خلعت اصفیاء اللهی بر تن او خواهد نمود.
ابو بصیر از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که فرمودند:
ان المتحابین فی الله یوم القیامة علی منابر من نور، قد أضاء نور وجوههم و نور أجسادهم و نور منابرهم کل شی ء حتی یعرفوا به، فیقال: هؤلاء المتحابون فی الله.(234)
کسانی که برای خدا با یکدیگر دوستی می کنند، روز قیامت بر منبرهایی از نورند، نور چهره ها و نور اجساد و نور منبرهایشان همه چیز را روشن می کند به طوری که بدین وسیله شناخته می شوند و گفته می شود: اینان محبت کنندگان در راه خدایند.
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
ان المسلمین یلتقیان، فأفضلهما أشدهما حباً لصاحبه.(235)
دو مسلمان که با هم برخورد می کنند، هر کدام دیگری را بیشتر دوست دارد برتر و بهتر است.
حضرت رضا (علیه السلام) از پدران خود نقل می کنند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند:
لا تزال أمتی بخیر ماتحابوا و تهادوا و أدوا الأمانة، واجتنبوا الحرام، و قروا الضیف، و أقاموا الصلاة و آتوا الزکاة، فاذا لم یفعلوا ذلک ابتلوا بالقحط و السنین.(236)
پیروان من مادامی که یکدیگر را دوست داشته، به هم هدیه بدهند، امانت دار بوده، از حرام دوری نمایند، مهمان نوازی کرده، نماز برپا دارند و زکات بدهند، همواره در خیر و خوبی می باشند. هرگاه چنین نکنند خداوند آنان را به قحطی مبتلا نماید.

جایگاه سپاسگزاری:

نمونه دیگری از تکالیف ویژه تربیتی که در میان عواطف انسانی از جایگاه و منزلتی بس عظیم برخوردار است قدردانی و سپاسگزاری است به گونه ای که بنا بر آنچه در مباحث اعتقادی مورد نظر دانشمندان علوم دینی و معارف اسلامی است رکن و اساس ایمان به خدا و پذیرش فرمان های الهی و پیروی از مکتب انبیاء عظام، سپاسگزاری در مقابل نعمت های بزرگ خداوند متعال است.
شکر و سپاس، خود یکی از اقسام عبادت و وسیله ای برای تکامل انسان است. خداوند همه نعمت ها را در اختیار انسان قرار داده تا با استفاده از آنها، در نهایت به کمال معنوی و ابدی خود برسد و یکی از راه های وصول انسان به کمالات معنوی، شکر منعم و سپاسگزاری اوست.
انگیزه سپاسگزاری به هنگامی در انسان پیدا می شود که از کسی بهره ای ببرد، یا نیازی از نیازهای او تأمین گردد. به عبارت دیگر؛ سپاسگزاری بازتاب عاطفی مهر و محبت در روان انسان است. انسان فطرتاً دوست دارد محبت و احسان دیگران را ارج نهاده، از نیکی و مهر آنان قدردانی نماید، و هر اندازه که بیشتر از رشد عواطف انسانی برخوردار باشد، انگیزه سپاسگزاری در او نیرومندتر است به گونه ای که با مشاهده کوچک ترین احسانی از دیگران، خود را موظف به انجام تکلیفی می داند که از اعماق وجودش احساس می نماید و تا زمانی که از عهده آن برنیامده، ناراحت است و از آن رنج می برد.
سپاسگزاری در حیوانات نیز به صورت یک واکنش غریزی وجود دارد. به عنوان نمونه می توان سگ را مورد مطالعه قرار داد که در مقابل لقمه نان یا پاره استخوانی، تمام عمر قدردان نیکی انسان بوده و برای جبران آن حتی از جان خود دریغ نمی ورزد.
سپاسگزاری، عملی است واقع گرایانه، و حرکتی است در مسیر شناخت واقعیات که انسان را از انکار حقایق دور کرده، حق شناسی را در او تقویت می نماید. از همین روست که آن را یکی از بزرگ ترین راه کارهای سیر معنوی و بازتاب آن را رفع گرفتاری ها و دفع عذاب اخروی دانسته اند.
مرحوم نراقی می نویسند:
شکر، افضل منازل سعادت و عمده توشه مسافرین به عالم نور و بهجت است، سبب رفع بلا و باعث زیادتی نعمت ها است.
خداوند می فرماید:
ما یفعل الله بعذابکم ان شکرتم و آمنتم.(237)
خداوند به مجازات شما چه نیازی دارد، اگر شکرگزاری کنید و ایمان آورید؟!.
و نیز می فرماید:
لئن شکرتم لأزیدنکم(238).
اگر شکرگزاری کنید، البته (شما را رشد داده، نعمت خود را) بر شما خواهم افزود.(239)