فرهنگ تربیت

نویسنده : عباس اسماعیلی یزدی

تفاوت عواطف و عقل:

همانطور که گذشت تأمین سعادت انسان و سلامت و تحرک جامعه مستلزم هماهنگی، همدلی، همکاری و همیاری عقل با عواطف و احساسات است، و ضعف یا فقدان هر یک پویایی بلکه اصل حرکت فرد و جامعه را در مسیر تربیت - رشد و تعالی به مخاطره انداخته، موجب خسارات عظیم و جبران ناپذیری خواهد شد. در عین حال هر یک از این دو نیرو دارای ویژگی ها و خصایصی متمایز از دیگری است:
عقل هادی و راهنمای انسان به سوی کمال است.
حکم عقل بر استدلال و برهان مبتنی، و بر محاسبه و منطق استوار است.
عقل چراغی فروزان و حسابگری تواناست که انسان را از دیگر حیوانات متمایز ساخته، به یمن وجودش او را فرمانروای زمین قرار داده است.
و بالاخره عقل به منزله عالمی دقیق و قاضی عادلی است که در محیطی آرام و دور از هر گونه حب و بغض و شور و هیجان، در خدمت انسان قرار گرفته، خوب و بد را به او نشان می دهد.
در مقابل:
عواطف و احساسات؛ محرکی توانمند، قوه و بازویی پرتحرک، ترمزی قوی و عاملی بازدارنده و ملامت کننده ای پرخاشگر است.
عاطفه با محاسبه سر و کار ندارد، منطق نمی شناسد و با استدلال و برهان و مصلحت بیگانه است.
عاطفه نیرویی است برخاسته از کشش های محیط و واکنشی است نشأت گرفته از جاذبه های پیرامون انسان، که او را برای پاسخ گویی به این کشش ها و جاذبه ها تهییج کرده، بر انجام عکس العمل مناسب وامی دارد و کوتاهی و قصور او را در این امر مورد سرزنش و ملامت قرار می دهد.
و سرانجام، عاطفه سرشار از جنبش، هیجان، حرارت، دوستی و لبریز از عشق و مهر و شفقت است.
دل مادر آکنده از محبت فرزند است، و این علاقه تا اعماق وجودش نفوذ کرده، اما مهر او مبتنی بر منطق و محاسبه نبوده، برای این محبت وافر برهانی عقلی و استدلالی عملی در دست ندارد.
عاشق دلباخته، با برهان عاشق نگردیده، صغری و کبری و براهین عقلی نمی فهمد. او عاشق است و مجذوب، و سخن از مصلحت و منطق و استدلال با او به مثابه سنگ بر دیوار است.(229)

ظهور عواطف در کودکان:

احساسات و عواطف کودکان قبل از عقل آنان شروع به رشد کرده، از حدود سه ماهگی که غنچه لب هایشان به لبخند شکوفا می گردد، ظهور می یابد.
در تمام جهان اطفال نوعاً از شش تا هفت سالگی به دبستان رفته، تدریجاً شکوفه های عقل در آنان شکفته می گردد، در حالی که عواطف سالها قبل از آن، پیش از آنکه آنان کوچک ترین درکی از مسائل علمی و استدلالی داشته باشند رشد نموده، بسیاری از حالات والدین مثل اقبال و توجه را که شعبه هایی از عواطف و احساسات است درک می کنند.
از این رو خشونت و تندی، نرمی و ملاطفت، نوازش و مهربانی و بسیاری از برخوردهای عاطفی مثبت و منفی در آنان آثار مطلوب و یا نامطلوبی به بار خواهد آورد که برخی از آنها از واکنش آنان در همان کودکی ظاهر می گردد.

گفتار معصومین (علیهم السلام):

در باره رعایت لوازم دوستی و اهتمام به اقداماتی که منبعث از احساسات و عواطف انسانی است، روایات زیادی وارد شده که برخی از آنها در مباحث مربوط به کودکان خواهد آمد. در اینجا نیز به چند مورد اشاره می کنیم:
امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
تواصلوا و تباروا و تراحموا و تعاطفوا.(230)
با هم در ارتباط باشید، به یکدیگر نیکی کنید. و نسبت به هم مهربان بوده، با مهر و عطوفت رفتار نمایید.
و نیز می فرمایند:
یحق علی المسلمن الاجتهاد فی التواصل و التعاون علی التعاطف و المواساة لأهل الحاجة و تعاطف بعضهم علی بعض حتی تکونوا کما أمرکم الله عزوجل (رحماء بینهم(231))....(232)
مسلمانان موظف اند در راه پیوند و ارتباط تلاش نمایند و بر عطوفت و مهرورزی، یکدیگر را کمک کنند، با نیازمندان مواسات کرده، آنها را یاری نمایند، و از توجه محبت آمیز به یکدیگر، دریغ نورزند. (آری، باید چنین کنید) تا آن چنان باشید که خداوند بزرگ دستور فرموده که: (با یکدیگر مهربان اند)....