فرهنگ تربیت

نویسنده : عباس اسماعیلی یزدی

عقل و دین:

کسی که عقل ندارد دین ندارد. أصبغ بن نباته از حضرت علی (علیه السلام) نقل می کند که فرمودند:
جبرئیل بر حضرت آدم نازل شد و عرض کرد: مأمور شده ام که تو را در انتخاب یکی از سه چیز مخیر سازم، پس یکی را برگزین و دو تا را واگذار. حضرت آدم فرمود: آن سه چیز کدام است؟ پاسخ داد: عقل، حیا و دین.
حضرت آدم عقل را برگزید. جبرئیل به حیا و دین فرمود: شما باز گردید و او را واگذارید. حیا و دین گفتند: ما مأموریم هر جا که عقل باشد با او باشیم. فرمود: خود دانید و بالا رفت.(141)
رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
انما یدرک الخیر کله بالعقل و لا دین لمن لا عقل له.(142)
هر خیری تنها با عقل به دست می آید و هر کس را عقل نیست دین نباشد.

عقل و ثواب و عقاب:

پاداش نیک و بد اعمال و رسیدگی به حساب بر اساس مقدار عقل انسان است. امام باقر (علیه السلام) می فرمایند:
انما یداق الله العباد فی الحساب یوم القیامة علی قدر ما آتاهم من العقول فی الدنیا.(143)
خداوند در روز قیامت نسبت به حساب بندگانش به اندازه عقلی که در دنیا به آنها داده است دقت و باریک بینی می کند.
سلیمان دیلمی گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: فلانی در عبادت، دیانت و فضیلت چنین و چنان است، آن حضرت فرمودند:
کیف عقله؟. عقلش چگونه است؟
گفتم: نمی دانم. فرمودند:
ان الثواب علی قدر العقل
پاداش به اندازه عقل است.
سپس فرمودند: مردی از بنی اسرائیل در یکی از جزایر که سبز و خرم و پرآب و درخت بود عبادت خدا می کرد، یکی از ملائکه از آنجا گذشت، عرض کرد: پروردگارا! مقدار پاداش این بنده ات را به من بنما، خداوند به او نشان داد، وی آن را اندک شمرد. آن ملک به امر خداوند به صورت انسانی درآمد و او را آزمایش کرد.
در پایان عابد به فرشته گفت:
اگر خداوند حماری داشت این علف ها تباه نمی شد در این هنگام خداوند به آن فرشته وحی کرد:
انما أثیبه علی قدر عقله
همانا او را به اندازه عقلش پاداش می دهم.(144)
حضرت صادق (علیه السلام) از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می کنند:
اذا بلغکم عن رجل حسن حال فانظروا فی حسن عقله، فانما یجازی بعقله.(145)
هرگاه خوبی حال و نکوئی مردی به شما رسید (به آن قانع نشوید بلکه) عقل او را بنگرید، زیرا پاداش عمل هر کسی تنها به مقدار عقل اوست.
خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از مردی ستایش کردند تا آنجا که همه خصال خوب را برایش برشمردند رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند:
کیف عقل الرجل؟
عقل او چگونه است؟
عرض کردند: ای رسول خدا! ما به شما از کوشش وی در عبادت و کارهای خیر او گزارش می دهیم، شما از عقلش پرسش می نمایید؟! فرمودند:
ان الأحمق یصیب بحمقه أعظم من فجور الفاجر و انما یرتفع العباد غداً فی الدرجات و ینالون الزلفی من ربهم علی قدر عقولهم.
به راستی احمق به خاطر کم خردیش به مراتب بیش از بدکردار، گرفتار فسق و فجور شود. فردای قیامت مردم تنها به عقلی که دارند به درجات بالا و به قرب پروردگار خود می رسند.(146)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
للجنة مأة درجة تسعة و تسعون منها لأهل العقل و واحدة لسائر الناس.(147)
برای بهشت صد درجه می باشد. نود و نه درجه آن مخصوص صاحبان خرد و تنها یک درجه آن برای سایر مردم است.

عقل و تجربه:

امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
لا یلسع العاقل من جحر مرتین.(148)
خردمند از یک سوراخ دو بار گزیده نمی شود.
انسان عاقل همواره تجربیات خود را به خاطر می سپارد و عملاً به کار می بندد، و اگر یک بار اشتباه کرد جبران نموده، دیگر تکرار نمی کند.
حضرت علی (علیه السلام) به فرزند خود امام حسن (علیه السلام) می فرمایند:
العقل حفظ التجارب، و خیر ما جربت ما وعظک.(149)
عقل، نگهداری تجربه های زندگی است، و بهترین تجربه ات آن است که تو را پند دهد.
و نیز می فرمایند:
و من لم ینفعه الله بالبلاء و التجارب لم ینتفع بشی ء من العظة.(150)
کسی که خداوند او را به وسیله گرفتاری ها و تجربه های زندگی بهره مند نسازد، از هیچ موعظه ای منتفع نمی گردد.
و در پاسخ به ابو موسی اشعری می فرمایند:
فان الشقی من حرم نفع ما اوتی من العقل و التجربة.(151)
شقی و بدبخت کسی است که از عقل و تجربه ای که به او داده اند بهره ای نبرد.
تجربیات از بررسی و تجزیه و تحلیل حوادث و پی بردن به علل آنها به دست می آید، انسان عاقل از مکتب روزگار تجربه می آموزد.
حضرت علی (علیه السلام) می فرمایند:
الأیام تفید التجارب.(152)
روزگار به آدمی (درس سودمند) تجربه می آموزد.
و نیز می فرمایند:
من عقل اعتبر بأمسه و استظهر لنفسه.(153)
انسان عاقل از وقایع دیروز خود عبرت می گیرد، و آن را در زندگی پشتیبان خود قرار می دهد.
و می فرمایند:
التجارب لاتنقضی و العاقل منها فی زیادة.(154)
تجربیات پایان ندارد و انسان عاقل (همواره) از راه تجربه (به ذخایر معنوی خود) می افزاید.
کسی که تجربه های زندگی را به کار می گیرد، رأی او متقن و کارش درست و از سقوط در امان بوده، چراغ عقلش روز به روز فروزان تر می گردد.
آن حضرت همچنین می فرمایند:
رأی الرجل علی قدر تجربته.(155)
(ارزش) رأی هر انسانی به مقدار تجربه اوست.
من أحکم من التجارب سلم من العواطب.(156)
کسی که کارهای خود را بر پایه تجربیات استوار نماید، از سقوط و تباهی در سلامت خواهد بود.
من حفظ التجارب أصابت أفعاله.(157)
آن کس که تجربیات خود را حفظ کرده، (و از آن بهره گیرد) کارهایش درست و صحیح از کار در می آید.