فرهنگ تربیت

نویسنده : عباس اسماعیلی یزدی

کمال و فضیلت در عقل است:

حضرت علی (علیه السلام) می فرمایند:
العاقل یطلب الکمال.(133)
خردمند جویای کمال است.
أفضل حظ الرجل عقله، ان ذل أعزه و ان سقط رفعه، و ان ضل أرشده، و ان تکلم سدده.(134)
بهترین بهره مرد خرد اوست، زیرا اگر خوار گردد عقلش او را عزیز کند، و اگر بیفتد بلندش سازد، اگر گمراه شود هدایتش کند، و اگر سخن گوید او را به راه درست واداشته و از خطا باز دارد.
غایة الفضائل العقل.(135)
پایان (درجات و) فضیلت ها (کمال) عقل است.
کمال المرء عقله و قیمته فضله.(136)
کمال آدمی به عقل او، و ارزش و بهای او به اندازه نیکی ها و فضلش می باشد.
لکل شی ء غایة و غایة المرء عقله.(137)
برای هر چیز نهایتی است و عالی ترین مرتبه انسان (کمال) عقلش می باشد.
امام حسن عسکری (علیه السلام) از حضرت علی بن الحسین (علیهما السلام) نقل می کنند که فرمودند:
من لم یکن عقله أکمل ما فیه، کان هلاکه من أیسر ما فیه.(138)
کسی که عقل وی از سایر قوایش کامل تر نباشد هلاکت و سقوط او از طریق آسان ترین چیزهائی است که با آن سروکار دارد.
حضرت علی (علیه السلام) به فرزندشان امام حسن (علیه السلام) می فرمایند:
أغنی الغنی العقل، و أکبر الفقر الحمق....(139)
... سرآمد بی نیازی ها عقل و بزرگ ترین نیازمندی ها بی خردی است.
و نیز آن حضرت می فرمایند:
همة العقل ترک الذنوب و اصلاح العیوب.(140)
همت عقل ترک گناهان و اصلاح عیب هاست.

عقل و دین:

کسی که عقل ندارد دین ندارد. أصبغ بن نباته از حضرت علی (علیه السلام) نقل می کند که فرمودند:
جبرئیل بر حضرت آدم نازل شد و عرض کرد: مأمور شده ام که تو را در انتخاب یکی از سه چیز مخیر سازم، پس یکی را برگزین و دو تا را واگذار. حضرت آدم فرمود: آن سه چیز کدام است؟ پاسخ داد: عقل، حیا و دین.
حضرت آدم عقل را برگزید. جبرئیل به حیا و دین فرمود: شما باز گردید و او را واگذارید. حیا و دین گفتند: ما مأموریم هر جا که عقل باشد با او باشیم. فرمود: خود دانید و بالا رفت.(141)
رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
انما یدرک الخیر کله بالعقل و لا دین لمن لا عقل له.(142)
هر خیری تنها با عقل به دست می آید و هر کس را عقل نیست دین نباشد.

عقل و ثواب و عقاب:

پاداش نیک و بد اعمال و رسیدگی به حساب بر اساس مقدار عقل انسان است. امام باقر (علیه السلام) می فرمایند:
انما یداق الله العباد فی الحساب یوم القیامة علی قدر ما آتاهم من العقول فی الدنیا.(143)
خداوند در روز قیامت نسبت به حساب بندگانش به اندازه عقلی که در دنیا به آنها داده است دقت و باریک بینی می کند.
سلیمان دیلمی گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: فلانی در عبادت، دیانت و فضیلت چنین و چنان است، آن حضرت فرمودند:
کیف عقله؟. عقلش چگونه است؟
گفتم: نمی دانم. فرمودند:
ان الثواب علی قدر العقل
پاداش به اندازه عقل است.
سپس فرمودند: مردی از بنی اسرائیل در یکی از جزایر که سبز و خرم و پرآب و درخت بود عبادت خدا می کرد، یکی از ملائکه از آنجا گذشت، عرض کرد: پروردگارا! مقدار پاداش این بنده ات را به من بنما، خداوند به او نشان داد، وی آن را اندک شمرد. آن ملک به امر خداوند به صورت انسانی درآمد و او را آزمایش کرد.
در پایان عابد به فرشته گفت:
اگر خداوند حماری داشت این علف ها تباه نمی شد در این هنگام خداوند به آن فرشته وحی کرد:
انما أثیبه علی قدر عقله
همانا او را به اندازه عقلش پاداش می دهم.(144)
حضرت صادق (علیه السلام) از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می کنند:
اذا بلغکم عن رجل حسن حال فانظروا فی حسن عقله، فانما یجازی بعقله.(145)
هرگاه خوبی حال و نکوئی مردی به شما رسید (به آن قانع نشوید بلکه) عقل او را بنگرید، زیرا پاداش عمل هر کسی تنها به مقدار عقل اوست.
خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از مردی ستایش کردند تا آنجا که همه خصال خوب را برایش برشمردند رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند:
کیف عقل الرجل؟
عقل او چگونه است؟
عرض کردند: ای رسول خدا! ما به شما از کوشش وی در عبادت و کارهای خیر او گزارش می دهیم، شما از عقلش پرسش می نمایید؟! فرمودند:
ان الأحمق یصیب بحمقه أعظم من فجور الفاجر و انما یرتفع العباد غداً فی الدرجات و ینالون الزلفی من ربهم علی قدر عقولهم.
به راستی احمق به خاطر کم خردیش به مراتب بیش از بدکردار، گرفتار فسق و فجور شود. فردای قیامت مردم تنها به عقلی که دارند به درجات بالا و به قرب پروردگار خود می رسند.(146)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
للجنة مأة درجة تسعة و تسعون منها لأهل العقل و واحدة لسائر الناس.(147)
برای بهشت صد درجه می باشد. نود و نه درجه آن مخصوص صاحبان خرد و تنها یک درجه آن برای سایر مردم است.