فرهنگ تربیت

نویسنده : عباس اسماعیلی یزدی

حیات بشر وابسته به عقل است:

امیر مؤمنان (علیه السلام) می فرمایند:
من استحکمت لی فیه خصلة من خصال الخیر احتملته علیها و اغتفرت فقد ما سواها، و لا أغتفر فقد عقل و لا دین، لأن مفارقة الدین مفارقة الأمن - فلایتهنأ - بحیاة مع مخافة، و فقد العقل فقد الحیاة و لا یقاس الا بالأموات.(132)
کسی را که آگاه شوم وجودش بر یکی از صفات خوب استوار است به همان بسنده کنم و از او بپذیرم، و از نداشتن صفات دیگرش بگذرم، ولی از نداشتن عقل و دین چشم نمی پوشم، زیرا جدائی از دین جدائی از امنیت است و زندگی با ناامنی و هراس گوارا نباشد، و فقدان عقل، فقدان زندگی است و بی خردان جز با مردگان مقایسه نگردند.
این حدیث شریف در بردارنده نکات مهمی است:
جایگاه رفیع اخلاق و صفات نیک و زمینه ساز بودن آن برای عقاید.
آثار حیات بخش دین که از جمله آنها امنیت است.
لزوم ملکه شدن خصال نیک من استحکمت لی، و اینکه بدون پیدایش این حالت به آن اعتمادی نیست.
اهمیت عقل و جایگاه بلند آن، چه آنکه زندگی بدون عقل در واقع چیزی جز مرگ نیست.

کمال و فضیلت در عقل است:

حضرت علی (علیه السلام) می فرمایند:
العاقل یطلب الکمال.(133)
خردمند جویای کمال است.
أفضل حظ الرجل عقله، ان ذل أعزه و ان سقط رفعه، و ان ضل أرشده، و ان تکلم سدده.(134)
بهترین بهره مرد خرد اوست، زیرا اگر خوار گردد عقلش او را عزیز کند، و اگر بیفتد بلندش سازد، اگر گمراه شود هدایتش کند، و اگر سخن گوید او را به راه درست واداشته و از خطا باز دارد.
غایة الفضائل العقل.(135)
پایان (درجات و) فضیلت ها (کمال) عقل است.
کمال المرء عقله و قیمته فضله.(136)
کمال آدمی به عقل او، و ارزش و بهای او به اندازه نیکی ها و فضلش می باشد.
لکل شی ء غایة و غایة المرء عقله.(137)
برای هر چیز نهایتی است و عالی ترین مرتبه انسان (کمال) عقلش می باشد.
امام حسن عسکری (علیه السلام) از حضرت علی بن الحسین (علیهما السلام) نقل می کنند که فرمودند:
من لم یکن عقله أکمل ما فیه، کان هلاکه من أیسر ما فیه.(138)
کسی که عقل وی از سایر قوایش کامل تر نباشد هلاکت و سقوط او از طریق آسان ترین چیزهائی است که با آن سروکار دارد.
حضرت علی (علیه السلام) به فرزندشان امام حسن (علیه السلام) می فرمایند:
أغنی الغنی العقل، و أکبر الفقر الحمق....(139)
... سرآمد بی نیازی ها عقل و بزرگ ترین نیازمندی ها بی خردی است.
و نیز آن حضرت می فرمایند:
همة العقل ترک الذنوب و اصلاح العیوب.(140)
همت عقل ترک گناهان و اصلاح عیب هاست.

عقل و دین:

کسی که عقل ندارد دین ندارد. أصبغ بن نباته از حضرت علی (علیه السلام) نقل می کند که فرمودند:
جبرئیل بر حضرت آدم نازل شد و عرض کرد: مأمور شده ام که تو را در انتخاب یکی از سه چیز مخیر سازم، پس یکی را برگزین و دو تا را واگذار. حضرت آدم فرمود: آن سه چیز کدام است؟ پاسخ داد: عقل، حیا و دین.
حضرت آدم عقل را برگزید. جبرئیل به حیا و دین فرمود: شما باز گردید و او را واگذارید. حیا و دین گفتند: ما مأموریم هر جا که عقل باشد با او باشیم. فرمود: خود دانید و بالا رفت.(141)
رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
انما یدرک الخیر کله بالعقل و لا دین لمن لا عقل له.(142)
هر خیری تنها با عقل به دست می آید و هر کس را عقل نیست دین نباشد.