تفسیر موضوعی قرآن کریم «بررسی دوازده موضوع از منظر قرآن»

نویسنده : حسین عبدالمحمدی

سخن مؤلف

بسم الله الرحمن الرحیم
تفسیر موضوعی قرآن کریم در حقیقت دسته بندی آیات قرآن و استخراج دیدگاه آن درباره موضوعات مختلف فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی است. از آنجاکه آیات قرآن به تدریج بر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نازل شده، مباحث مربوط به هر موضوع در سوره های مختلف پراکنده است. از این رو برای دریافت نظرگاه قرآن در خصوص موضوعی خاص می باید ابتدا آیات مربوط به آن را جمع آوری کرده، سپس با طبقه بندی منطقی، آنها را مورد، تحلیل قرار داد. این کار نسبتا بدیع با دشواری هایی همراه است، اما با این همه، تلاش در این زمینه امری بایسته و ضروری است. به همین روی، پیشنهاد شورای عالی انقلاب فرهنگی و کمیته برنامه ریزی دروس معارف اسلامی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، نسبت به ارائه درس متون اسلامی به صورت تفسیر موضوعی قرآن کریم و نهج البلاغه کاملا، منطقی و درخور قدردانی است.
نوشتار حاضر، دوازده موضوع را که از نظر نگارنده - برای نسل فرهیخته معاصر - پراهمیت بوده، به بحص کشانده است؛ آن هم موضوعاتی که تا حد زیاد سرفصل های درس تفسیر موضوعی قرآن را که از طرف نهاد مقام معظم رهبری در دانشگاه ها پیشنهاد گردیده پوشش دهد.
برای آشنایی خوانندگان گرامی به ویژه دانشجویان محترم با متون عربی، که یکی از اهداف درس تفسیر موضوعی قرآن است - کوشیده شد متن عربی آیات شریفه به همراه ترجمه آن آورده شود. همچنین درس ها و مقدمه به گونه ای سامان یافته که در سی و دو ساعت، یعنی در دو واحد درسی قابل طرح باشد.
گفتنی است این اثر بیش از آنکه موجودیت خود را مدیون مؤلف خود باشد، مرهون اندیشمندان و مفسران بزرگ جهان اسلام همچون علامه طباطبائی رحمه الله و شاگردان بلند مرتبه او علامه محمد تقی مصباح یزدی، علامه جوادی آملی و مؤلفان بزرگوار تفسیر نمونه است.
آنچه به این قلم مربوط می شود، گزینش و دسته بندی مطالب قرآنی است که این مهم برآیند سیزده سال سابقه تدریس در حوزه و دانشگاه و آشنایی با نیازهای فکری و دینی دانشجویان و طلاب جوان است.
از همه کسانی که در به ثمر رسیدن این اثر کوشیده اند، به ویژه از استادان گرامی آقایان حجج اسلام دکتر عزت الله مولایی نیا و دکتر محمد فاکر میبدی که هر یک با ارائه مطالب یک فصل ما را یاری دادند و همچنین از حجج اسلام آقایان کاظم سپاسی و سید جمال عباس نقوی که در تهیه بخشی از مطالب دو فصل ذکر و گناه شناسی ما را مدد رساندند و از فاضل گرامی آقای سید علی غضنفری که در نمونه خوانی و کنترل منابع زحمات بسیاری متحمل شدند و نیز از آقای امیرعباس رجبی، ویراستار این اثر قدردانی می کنم.
همچنین از اساتید بزرگوار حجج اسلام آقایان مصطفی محامی و جعفر انواری که کتاب را به دقت مطالعه کرده و نظرات خردبینانه ای ارائه فرمودند سپاسگزارم.
امید است این اثر مورد تأیید حضرت بقیه الله - عجل الله تعالی فرجه الشریف - قرار گیرد و ما را که با بضاعت کم علمی به این اقدام بزرگ دست زده ایم، مورد عنایت قرار دهد. در پایان از استادان محترم حوزه و دانشگاه و پیروان فرهیخته مکتب اسلام استدعا دارم با پیشنهادها و انتقادات سازده خود، ما را در تکمیل این اثر یاری فرمایند
الحمدلله رب العالمین
حسین عبدالمحمدی
زمستان 1384

مقدمه

قرآت کتاب آسمانی و معجزه آخرین سفیر الهی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) است. این کتاب جامع همه قوانین، حکمت ها و مواعظی است که برای هدایت انسان لازم است:
و نزلنا علیک الکتاب تبیانا لکل شی ء(1).
قرآن اقیانوسی کران ناپیداست که رسیدن به ژرفای آن برای بشر میسر نیست و هر چه اندیشمندان در آن غور نمایند، درهای جدیدی می یابند:
ثم أنزل الکتاب... بحرا لا یدرک قعره(2).
قرآن نور است؛ نوی که انسان را از تاریکی ها به سوی روشنایی و راه های سلامت رهنمون می شود؛
قد جائکم من الله نور و کتاب مبین یهدی به الله من اتبع رضوانه سبل السلام و یخرجهم من الظلمات الی النور باذنه(3).
قرآن کتاب جامعی است که همه قلمروهای زندگی انسان را مورد توجه قرار داده؛ چنان که به عبادت و اقتصاد، علم و عمل، جسم و روان، و دنیا و آخرت توأمان پرداخته است.
در این مقال به مطلبی چند درباره قرآن کریم می پردازیم.

الف.اوصاف قرآن

برای قرآن، اوصاف متعددی ذکر شده که برخی از آنها عبارت است از: