پرسمان قرآنی معاد

نویسنده : تدوین:سید علی هاشمی

پیش گفتار

قرآن، تنها کتاب آسمانی است که از تحریف مصون مانده و کلامی است که بر بلندای قله فصاحت و بلاغت، هدایت و رستگاری را نوید می دهد(1) و رمز و راز مکتوم عالم را باز می گوید.(2)
قرآن، عالی ترین معارف گنجینه غیب را همراه با آهنگی روح نواز به عالمیان هدیه می کند.(3)
قرآن، سرشار از حقایقی است که آدمی جز در پرتو وحی، از آن نصیبی نخواهد داشت. نعمت بزرگی که پروردگار هستی، عطای آن را بر زمینیان منتی بزرگ می داند.(4)
قرآن، چشمه سار بی پایان و فوران آب حیات است.(5) اکسیر سعادت و شراب جاودانگی است. شعاع پر فروغش، روشنی بخش ظلمت کده عالم ملک است.(6)
قرآن، شورانگیزترین نغمه ای است که جان های مشتاق را به خویش می خواند. آوای آسمانی اش در اعماق وجود حق پویان طنین انداز است و نقبی به سوی نور و آگاهی نور و آگاهی می گشاید. مروارید اشک، این مستوره مقدس دل های پاک را همچون لطافت شبنمی با طراوت بر گونه ها جاری می سازد(7) و سرود وجد و ابتهاج را در دل ها می سراید.(8) انذارهایش تن و جان خاشعان را به لرزش و اضطراب می آورد و بشارت هایش، امید و شوق به رحمت و فضل الهی را بارور می سازد.
قرآن، حزن، شادی، بیم و امید را در هم می آمیزد و فروغ بی پایان و شور و شتاب را در دل ها می تاباند و در پرتو این تحول شگرف، جان ها از هدایت و ایمان سرشار می شوند.(9)
قرآن از محبس ظلمانی ملک تا اوج تابناک و طربناک ملکوت، راه رستگاری و صراط مستقیم را در آیینه آیه های نور، تصویر می کند و حق پویان پاک نهاد را به ضیافت خویش فرا می خواند.
چون به جان در رفت جان دیگر شود - جان که دیگر شد جهان دیگر شود
همچو حق پنهان و هم پیداست این - زنده و پاینده و گویاست این(10)
جهان شمولی و جاودانگی آیات الهی قرآن، اقتضا می کند که در همه دوران ها، محور حل مشکلات و زداینده ظلمت و جهل و حیرت گمراهی باشد. پیشرفت و تکامل علوم از طراوت و تازگی آن نکاهد و محوریت پیام آسمانی را مخدوش نسازد.
امروزه در جهان معاصر، با تراکم دانش و انفجار اطلاعات، شاهد شبهات و پرسش های فراوان و موضوعات متنوعی هستیم که جهان پرالتهاب کنونی، به ویژه جوامع اسلامی را به چالش فرا خوانده و دل مشغولان حقیقت و دین مداران پرسوز را به چاره جویی از قرآن دعوت می کند.
حوزه های علمیه، سنگربانان شریعت نبوی و پاسداران اندیشه علوی، پاسخ گویی به سوال ها و شبهات اعتقادی را اصلی ترین رسالت خود دانسته و همواره این نقش خطیر را به زیبایی ایفا کرده اند.
واحد پاسخ به پرسش های قرآنی در گروه پژوهش های نو آمد وابسته به مرکز فرهنگ و معارف قرآن از زیر مجموعه های دفتر تبلیغات اسلامی، یکی از واحدهای برخاسته از حوزه علمیه، در سال 1377 با هدف پاسخ گویی به سوالات عقیدتی کار خود را آغاز کرد.
حاصل تلاش این واحد، پاسخ دهی به بیش از چهل هزار پرسش در زمانی کمتر از شش سال بود. تنوع و گستردگی پرسش ها که از حدود دویست شهر از سراسر کشور ارسال شده است، رابطه مطلوب این مرکز با قشرهای مختلف جامعه اسلامی را نوید می دهد.
این تلاش صادقانه که به گسترش و تداوم ارتباطی صمیمی و پر ثمر، میان حوزویان و آحاد مردم انجامید، حاصل سفارش های موکد مقام معظم رهبری، مراجع تقلید و مسئولان بلند پایه نظام جمهوری اسلامی ایران است.
از آن جا که این پرسش ها از متن جامعه برخاسته و می تواند نمایانگر شبهات و سوال های اعتقادی رایج عصر ما باشد، گروه پژوهش های نو آمد قرآنی تصمیم گرفت، تا این سوال ها را در مجموعه های موضوعی و صنفی(11) مستقل چاپ و منتشر نماید و در دسترس جویندگان حقایق دینی قرار دهد. این وظیفه به عهده واحد پژوهش های نوین در گروه واگذار شد. در گام اول دوازده طرح مستقل با عنوان مشترک پرسمان قرآنی در دستور کار واحد قرار گرفت و بعد از تدوین آیین نامه اجرایی طرح ها و شناسایی محققان شایسته کار آغاز شد.
قابل توجه است که:
1. اختلاف سطح علمی، تفاوت های سنی و تنوع فرهنگی پرسش گران، محققان را ملزم می ساخت که پاسخ ها را با توجه به ویژگی های پرسش گر، سامان دهند؛ گاه با زبانی ساده و بیانی عامیانه، پاسخ را فهم پذیر می ساخت و زمانی با بیان علمی تخصصی، بلاغت و مطلوبیت پاسخ فراهم می شد، با این حال در تدوین این مجموعه سعی بر این شد، پاسخ ها تا شود.
2. وصول به نظمی کاملا منطقی و تدوینی آرمانی با توجه به اهداف این مجموعه، کاری بس دشوار می نمود که این مهم با حساسیت فراوان و جلسه های متعدد کارشناسی از سوی این مرکز پیگیری شد و تا حد امکان تامین گردید.
3. علاوه بر پاسخ گویی به شبهات و پرسش های گسترده، از اهداف دیگر تدوین این مجموعه، ارائه گزارشی از تلاش محققان برای راه یابی به پاسخ گویی و منطبق با سطح علمی، ویژگی های سنی، فضای روحی و نیازهای عاطفی پرسش گر است.
4. ممکن است مستند، یا متن ارجاعی برخی از پاسخ ها در نگاه فرزانگان و استادان با کاستی هایی همراه باشد. این ملاحظات غالبا از نگاه ناظران علمی واحد یاد شده نیز دور نمانده، اما با توجه به سطح مخاطبان و اصولی که می بایست در پاسخ دهی رعایت شود، این پاسخ ها برای ارسال به پرسش گر و نیز انتشار آن برای عموم، مناسب ارزیابی شده است.
5. عطوفت، شیوایی، اتقان، سادگی، اختصار، استناد و نیز ارجاع پرسش گر به نوشته های قابل فهم و در دسترس، اصول مورد توجه این واحد در مسیر شکل گیری این پاسخ هاست.
6. مجموعه ای که هم اکنون پیش روی شماست، پاسخ به پرسش هایی است که در موضوع پرسمان قرآنی قرائت به این مرکز رسیده است.
بر خود لازم می دانیم از کلیه افرادی که در تهیه این مجموعه، مرکز را یاری کرده اند، به ویژه آقای سید علی هاشمی که عهده دار بازنگاری و تکمیل شدند و آقای احمد نظری که در کار گردآوری و تنظیم ابتدایی اهتمام داشتند، و آقایان رضا محمدی و سید علی اکبر حسینی که پروژه را نظارت کردند تشکر کنیم.
علی خراسانی
مسئول مرکز فرهنگ و معارف قرآن

فصل اول: کلیات

چیستی معاد

با توجه به آیات قرآن معاد را تعریف کنید؟
معاد به معنای بازگشتن و بازگشت است و یکی از اصول دین مقدس اسلام به شمار می رود.
انسان بعد از مرگ، زنده می شود و در واقع بعد از مدتی، از این جهان مسافرت کرده و به جهانی دیگر می شتابد.
این برگشتن را در اصطلاح معاد می گویند. تمام انسان ها در جهان آخرت حاضر می شوند، تا به اعمال آنها رسیدگی شود. انسان آن چه را در این جهان کاشته است در قیامت برداشت می کند. نعمت های جهان آخرت نصیب کسانی خواهد شد که از نعمت های این جهان به درستی استفاده نمایند و از یاد خدا و اطاعت او غفلت نکنند. این جهان، مزرعه آخرت است و انسان، ثمره تلاش خود را به طور کامل در جهان آخرت برداشت می کند و نتیجه زحمت ها، خدمت ها و عبادت های تمام سال های عمر خود را می بیند و خشنودی خدا و بهشت به او بخشیده می شود.
خداوند مهربان می فرماید: هر نفسی طعم مرگ را می چشد و آنگاه به سوی ما بازگشت داده می شوید...(12)
چون آفرینش انسان و جهان بی هدف و بیهوده نیست تا به بیهودگی و نیستی پایان پذیرد. از طرفی انسان موجودی جاودانه و همیشگی است که از این جهان به دنیای باقی و آخرت می رود و در آنجا به کارهای خوب و بد او رسیدگی می شود.(13)
قرآن کریم، توجه ویژه ای نیز به معاد دارد؛ تا آن جا که در بیش از 1500 آیه درباره معاد سخن گفته است و همواره به مناسبت های مختلف، این اصل از اصول دین را به انسان ها تذکر می دهد که مبادا آن را فراموش کنند؛ آیاتی مثل: 41 ابراهیم؛ 12 روم؛ 7 حج؛ 25 حجر؛ 1 - قیامت و... درباره معاد و روز قیامت بحث می کند.