شرح صد کلمه قصار از امام علی علیه السلام

حاج شیخ عباس قمی (رضوان الله علیه)

کلمه 54:

متن حدیث :
قلة العیال احد الیسارین و التودد نصف العقل والهم نصف الهرم.(158)
ترجمه :
کمی اهل و عیال یکی از دو توانگریست در مال زیرا که هر که را اندک باشد عیال او عیش او آسانتر باشد و معشیت او واسع، همچنانکه در کثرت مال حال بر اینمنوال است، دو دوستی با مردم و حسن معاشرت با ایشان نصف عقل است یعنی تصرف عقل عملی در تدبیر کار معاش، و غم و اندوه نصف پیریست زیرا که پیری یا بسبب طبیعت و سن است یا بسبب امر خارجی که آن حزن و خوف باشد فحینئذ هم و غم قسیم طبیعی پیری و یک قسم از اسباب خارجی آنست.

کلمه 55:

متن حدیث :
القناعة مال لا ینفد.(159)
ترجمه :
قناعت که مساهله در اسباب معاش باشد مالی است که فانی نمیشود و گنجی است که تمام نمیشود و قناعت فضیلیتی است که همه فضائل بآن منوط بلکه راحت دنیا و آخرت بآن مربوط است.
سعدی گوید: که ده آدمی از سفره ای بخورند و دو سگ بر لاشه ای بسر نبرند حریص با جهانی گرسنه است و قانع بنانی سیر.
حکما گفته اند: که درویشی بقناعت به از توانگری ببضاعت.
کاسه چشم حریصان پرنشد - تا صدف قانع شد پر در نشد
خبر مشهور است: عز من قنع وذل من طمع.(160)
و لقد اجاد الطغرائی:
فیم اقتحامک لج البحر ترکبه - و انت یکفیک منها مصة الوشل
ملک القناعة لا یخشی علیه ولا - یحتاج فیه الی الأنصار و الخول
ترجوا البقآء بدار لاثبات لها - فهل سمعت بظل غیر منتقل(161)
سعدی (گوید):
قناعت توانگر کند مرد را - خبر کن حریص جهانگرد را
کسی سیرت آدمی گوش کرد - که اول سگ نفس خاموش کرد
مشو تابع نفس شهوت پرست - که هر ساعتش قبله دیگر است
چه سیراب خواهی شد از آب جوی - چرا ریزی از بهر برف آبروی
مرو در پی هر چه دل خواهدت - که تمکین تن نورجان کاهدت
کند مرد را نفس اماره خوار - اگر هوشمندی عزیزش مدار
و گر هر چه باشد، مرادش بری - ز دوران بسی نامرادی بری
قناعت سرافرازد ای مرد هوش - سر پر طمع بر نیاید ز دوش
قال (علیه السلام) الصبر مطیة لا تکبو و القناعة سیف لا ینبو.(162)
یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: که صبر مرکوبی است که بر روی در نمیافتد و قناعت شمشیری است که کند نمیشود.

کلمه 56:

متن حدیث :
قیمة کل امری ء ما یحسنه.(163)
ترجمه :
قیمت هر مردی و مرتبه هر شخصی همان چیزیست که نیکو میداند آنرا از هنر و علم و عرفان غرض تحریص و ترغیب بر کسب کمالات نفسانیه و صناعات و نحو آنست چه آنکه هر کس کمال و صنعتش عظیمتر است رفعتش در نفوس مردم زیادتر است و اینمطلب مسلم و مشاهده است.
قال الخلیل بن احمند رضی الله عنه افضل کلمة یرغب الانسان الی طلب العلم و المعرفة قول امیر المؤمنین (علیه السلام):
قدر کل امرء ما یحسن(164) یعنی خلیل بن احمد گفته که بهتر کلمه که ترغیب کند آدمی را بسوی طلب علم و معرفت قول امیرالمؤمنین(ع) استکه قدر هر مردی همانچیزیست که نیکو میداند.(165)