شرح صد کلمه قصار از امام علی علیه السلام

حاج شیخ عباس قمی (رضوان الله علیه)

کلمه 17:

متن حدیث :
افضل الاعمال ما اکرهت نفسک علیه.(51)
ترجمه :
بهترین عملها آن عملی است که نفس بآن میل نداشته باشد و باکراه و اجبار بداری او را بر آن مانند قیام لیل در هوای سرد و روزه در هوای گرم.
و هکذا بهمین معنی است افضل الأعمال احمزها.(52) یعنی افضل عملها آن عملی است که مشقش بر نفس زیادتر باشد.
سعدی گفته: بزرگی را پرسیدم از معنی این حدیث:
اعدی عدوک نفسک التی بین جنبیک(53) گفت به حکم آنکه هر آن دشمنی را که بروی احسان کنی دوست گردد مگر نفس را که هر چند مدارا بیش کنی مخالفت زیاده کند.
فرشته خوی شود آدمی زکم خوردن - و گر خورد چو بهایم بیوفتد چو جماد
مراد هر که برآری مطیع امر تو شد - خلاف نفس که فرمان دهد چه یافت مراد

کلمه 18:

متن حدیث :
افضل الزهد اخفاء الزهد.(54)
ترجمه :
فاضلترین زهد که اعراض است از متاع دنیا پنهان داشتن آنست از اطلاع مردم تا دور باشد از مخالطه سمعه و ریا چه آنکه جهر به عبادت و زهادت کم است که از ریا سالم بماند.
گویند منصور مردی را دید واقف بباب خود در حالیکه در میان پیشانیش آثار سجده است گفت تو بطمع مال بر در خانه من ایستاده ای با آنکه در میان جبهه تو چنین درهمی است ربیع حاجب گفت بلی چنین است لکن سکه درهمش قلب است.
کلید در دوزخ است آن نماز - که بر چشم مردم گذاری دراز
اگر جز بحق میرود جاده ات - بدوزخ نشانند سجاده ات
ریاضت کش از بهر نام و غرور - که طبل تهی را رود بانگ دور
ترجمه :

کلمه 19:

متن حدیث :
اکبر العیب ان تعیب ما فیک مثله.(55)
ترجمه :
بزرگتر عیب تو آنست که عیب کنی مردم را بچیزیکه مثل آن در تو باشد.
ای عزیز من که عیبجوئی مردم کردن از علامات خباثت نفس و دنائت طبع و عیبناک بودن است چه هر عیب دار طالب اظهار عیوب مردم است.
و در حدیث نبوی است که هر که ظاهر کند عمل ناشایست کسی را مثل آنست که خود بجا آورده.(56)
و بتجربه ثابت است که هر که بنای عیبجوئی مردم نهاد ایشانرا رسوا کرد و خود را بی اعتماد.(57)
پس احمق آن کسی است که خود به هزار عیب آلوده و سرتاپای او را معصیت فرو گرفته چشم از عیوب خود پوشیده و زبان بعیوب مردم گشوده.
همه حمال عیب خویشتنند - طعنه بر عیب دیگران چه زنند
مکن عیب خلق ایخردمند فاش - بعیب خود از خلق مشغول باش
منه عیب خلق ای فرومایه پیش - که چشمت فرو دوزد آن عیب خویش
گرفتم که خود هستی از عیب پاک - تعنت(58) مکن بر من عیب ناک
قال امیر المؤمنین علیه السلام: من نظر فی عیوب غیره فانکرها ثم رضیها لنفسه فذلک الاحمق بعینه.(59)
یعنی امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود که هر که نظر کند در عیبهای دیگران و زشت شمرد و نپسندد از ایشان ولکن از خودش آن عیبها را بپسندد چنین کس عین احمق است.
و قال رسول الله صلی الله علیه و آله: اذا اراد الله بعبد خیراً الهاه عین محاسنه و جعل مساویة بین عینیه و کرهه مجالسة المعرضین عن ذکر الله.(60)
بطرف بوستانش گفته سعدی - دو پندم داد شیخ سهروردی
یکی بر عیب مردم دیده مگشا - دوم پرهیز کن از خودپسندی