فهرست کتاب


ترجمه روضة الواعظین

محمد بن حسن فتال نیشابوری‏ مهدوی دامغانی‏

مجلس هشتاد و سوم در باده و ربا خواری

خداوند متعال در آیه 92 سوره پنجم (مائده) فرموده است: «ای کسانی که گرویده اید! به درستی که باده و قمار و بتها و تیرهای قرعه، پلید و از کردار شیطان است. پس از آنها اجتناب کنید.» و در آیه 276 سوره دوم فرموده است: «کسانی که ربا می خورند، از جای برنمی خیزند مگر همچون کسی که شیطان با دست زدن به او، او را دیو زده کرده است ... و خداوند بیع را حلال و ربا را حرام کرده است. پس هر کس که او را پند و اندرز پروردگارش رسید و خودداری کرد، برای اوست آنچه گذشته است و کارش با خداست، و هر کس به آن برگردد، همانا آنان اصحاب آتش و در آن جاودانه اند.» از امام صادق (ع) در مورد فرو مایگان پرسیده شد. فرمود: باده خواران و طنبور زنان هستند. همان حضرت فرموده است: همانا پروردگار را در هر روز و شب، فرشته یی است که ندا می دهد، ای بندگان خدا! آرام بگیرید و از گناهان پرهیز کنید و اگر حرمت چهار پایان چرنده و کودکان شیرخوار و پیران در حال رکوع نباشد، همانا که چنان عذابی بر شما فرو ریزد که از بدبختی تسلیم آن شوید. پیامبر (ص) فرموده اند: هر کس به خدا و روز رستاخیز ایمان آورده باشد، هرگز بر سفره یی که بر آن باده نوشی می کنند، نمی نشیند. از عیوب مردم خورده است که هیچ بنده یی از بندگان من در دنیا باده گساری نخواهد کرد، مگر آنکه در آخرت، نخست به همان اندازه که باده نوشی کرده است از حمیم دوزخ به او خواهد آشامانید، چه پس از آن آمرزیده شود و چه معذب باشد. و پیامبر (ص) فرموده اند: با کسی که باده نوشی می کند، همنشینی مکنید و به او زن مدهید و از او زن مخواهید و اگر بیمار شد، به عیادتش مروید و اگر مرد، جنازه اش را تشییع مکنید که باده گسار، روز قیامت در حالی مبعوث می شود که چهره اش سیاه و چشمانش کبود و آرواره و چانه اش کج است و آب دهانش فرو می ریزد و زبانش از پشت سرش بیرون آمده است. همچنین فرموده اند: باده گسار اگر بیمار شد، عیادتش مکنید و اگر گواهی داد، مپذیرید و اگر در باره او گفتگو شد، او را پاک خصلت معرفی مکنید و اگر خواستگاری کرد، خواسته اش را برمیاورید و اگر حدیثی نقل کرد، راست مپندارید و اگر مرد به تشییع جنازه اش حاضر مشوید، و باده گسار، خداوند را با گناه بت پرستان ملاقات می کند. برای باده نوش حالتی پیش می آید که در آن حال خدای خود را نمی شناسد و باده نوشی گناهی است که از همه گناهان بزرگتر است، همچون درختی که از دیگر درختان بلندتر باشد (همچون درختی که بر هر درخت دیگر می پیچد و از آن بالا می رود). باده گسار روز قیامت در حالی مبعوث می شود که چهره اش سیاه است و بانگ بدبختی و فریادش بلند خواهد بود. قصی بن کلاب فرزندان خود را چنین پند داد که ای فرزندانم از آشامیدن باده خودداری کنید که اگر هم بدنها را اصلاح کند، ذهنها را ویران می کند. امام صادق (ع) فرموده است: باده نوشی، گناهی بزرگتر از ترک نماز است. آیا می دانی به چه سبب؟ زیرا باده نوش به حالتی در می آید که در آن حال، خدای خود را نمی شناسد. از امام صادق (ع)، در مورد معنی و تفسیر کلمه «مدمن» سؤال شد که مدمن شراب یعنی چه؟ فرمود: یعنی هر گاه به آن دسترسی پیدا کند، آن را می آشامد. پیامبر (ص) فرموده اند: هر کس جام شراب در دست خویش نهد، خدای دعایش را نمی پذیرد و هر کس باده بنوشد، خداوند چهل روز نمازش را نمی پذیرد و هر کس هر گاه بیابد بیاشامد، خداوند او را از اهل خبال می نویسد. پرسیدند: ای رسول خدا! خبال چیست؟ فرمودند: عصاره و مایع بدگواری که ویژه دوزخیان است.
پیامبر (ص) فرموده اند: ربا هفتاد جزء است و آسان ترین آن گناهش به آن اندازه است که مرد با مادر خود در خانه کعبه زنا کند.
ای علی! گناه درهمی از ربا در پیشگاه خداوند، بزرگتر از هفتاد زنا با محارم در خانه کعبه است. و نیز فرموده اند: ربا، هفتاد دروازه گناه است و کمترین معادل گناه آن، چنان است که مردی با مادر خویش همبستر شود. امام صادق فرموده است: گناه هر گونه ربا خواری، همچون گناه شرک است.
و همان حضرت فرموده اند: گناه یک درهم ربا در پیشگاه خداوند، بزرگتر از هفتاد زنای با محارم است. امیر المؤمنین علی (ع) فرموده است: ای گروه مردم! نخست فقه بیاموزید و سپس بازرگانی. نخست فقه، نخست فقه، سپس بازرگانی. سوگند به خدا که ربا در این جهان، پوشیده تر از حرکت مورچه بر سنگ سیاه است. و هم ایشان فرموده اند: هر کس احکام دینی خود را نیاموزد و بازرگانی و داد و ستد کند، به ربا و پس از آن به دوزخ می افتد.

مجلس هشتاد و چهارم در وبال ظلم

خداوند متعال در آیه 43 سوره چهاردهم (ابراهیم) فرموده است: «و خدا را از آنچه ستمگران می کنند غافل مپندار». و در آخرین آیه سوره بیست و ششم (شعراء) فرموده است: «و به زودی آنان که ستم می کنند خواهند دانست به کدام بازگشت گاهی بازمی گردند» . پیامبر (ص) فرموده اند: سه خصلت است که در هر کس باشد، ایمانش کامل است، نخست آن کس که چون راضی و خشنود شد، رضایتش او را در گناه و باطل وارد نکند. دوم آن کس که خشم، او را از حق بیرون نبرد. سوم آن کس که چون قدرت یافت، چیزی را که از او نیست به دیگران نبخشد (برای چیزی که به او ارتباط ندارد خشم نگیرد). امام صادق (ع) فرموده است: من برای افراد این امت که حق ما را بشناسند، آرزوی رستگاری و نجات دارم مگر برای هر یک از این سه گروه، همنشین پادشاه ستمگر، و کسی که از هوای نفس پیروی می کند، و آن کس که آشکارا تبهکاری و بدی می کند. پیامبر (ص) فرموده اند: عادل ترین مردم آن است که برای مردم همان چیزی را خوش بدارد که برای خود خوش می دارد و همان چیز را ناخوش بدارد که برای خود ناخوش می دارد، و سرکش ترین مردم کسی است که غیر از قاتل خود را بکشد و غیر زننده خود را بزند. امام باقر (ع) فرموده است: چون مرگ پدرم، امام سجاد، فرا رسید مرا به سینه خود فشرد و فرمود: ای پسرکم! تو را سفارش می کنم به آنچه پدرم هنگام شهادت خویش به من سفارش فرمود و گفت که امیر المؤمنین هم به ایشان سفارش فرموده است و آن سفارش این بود که ای پسرم! پرهیز کنید و بر حذر باشید از ستم کردن نسبت به کسی که نصرت دهنده یی غیر از خدا بر تو نمی یابد. امام صادق فرموده است: هر کس عهده دار کاری از کارهای مردم گردد و عدالت کند و در خانه خود را گشوده دارد و پرده اش را کنار زند (حاجب نداشته باشد) و در کار مردم بنگرد، بر خداوند متعال است که روز قیامت از بیم در امانش دارد و او را به بهشت درآورد، و نیز فرموده است: چون خداوند به رعیتی اراده خیر فرماید، برای آنان پادشاهی مهربان و وزیری دادگر برمی گمارد. امام باقر فرموده است: ظلم سه گونه است، ظلمی که خدای آن را می آمرزد و ظلمی که خدای آن را نمی آمرزد و ظلمی که خداوند آن را رها نمی فرماید. آن ستمی که خداوند آن را می آمرزد، شرک آوردن به خداوند است و آن ستمی که خداوند آن را نمی آمرزد، ستمی است که آدمی نسبت به خود در روابط خودش و خدای خودش معمول می دارد، و آن ستمی که خداوند آن را رها نمی فرماید وامهای میان مردم با یک دیگر است. و همان حضرت فرموده است: آنچه که مظلوم از دین ظالم بدست می آورد، بیشتر از آن است که ظالم از دنیای او می گیرد. پیامبر (ص) فرموده اند: عیسی بن مریم (ع) برای سخنرانی میان بنی اسرائیل برخاست و فرمود: ای بنی اسرائیل! حکمت را به جاهلان و نااهلان میاموزید که به آن ستم می کنید و آن را از اهل دانش باز مدارید که به آنان ستم می کنید و هیچ ستمکاری را بر ستمش یاری مدهید که فضل خود را باطل می کنید. امام صادق فرموده است: چون بر کسی ستم شود و شروع به نفرین بر ستمگر کند، خدای جل جلاله به او می فرماید: این جا، کس دیگری هم هست که بر تو نفرین می کند و می پندارد که تو بر او ستم کرده ای. اکنون اگر می خواهی، نفرین تو و نفرین او را برآورده کنم و اگر می خواهی، در باره هر دو به تأخیر اندازم و عفو من شما را فرا گیرد. امیر المؤمنین علی (ع) فرموده است: ستم بر بندگان چه بد توشه یی برای آخرت است و روز مظلوم بر ظالم، سخت تر از روز ظالم بر مظلوم است. برای مردم ستمگر سه نشانه است، نخست اینکه از کسی که از او برتر است (خدا و پیامبر و ائمه) با ارتکاب معصیت و گناه سرپیچی می کند. دوم آنکه به زیر دستان خود با چیرگی ستم می کند. سوم آنکه ستمکاران را پشتیبانی می کند. از امیر المؤمنین علی (ع) پرسیده شد: آیا دادگری برتر است یا بخشندگی؟ فرمودند: دادگری همه کارها را به جای خود قرار می دهد و بخشندگی و سخاوت آنها را از جهت خود بیرون می برد. دادگری، رهبری همگانی و بخشندگی، عرضی خاص است و دادگری برتر و شریف تر است. از بی انصافی بر حذر باش که منجر به آوارگی می شود و ستم، به درگیری و شمشیر بر روی یک دیگر کشیدن می انجامد. پیامبر (ص) فرموده اند: از ستم بر حذر باشید که دلهایتان را ویران می کند. و همان حضرت فرموده اند: محبوب ترین مردم، روز قیامت، در پیشگاه خداوند، کسی است که امام عادل باشد و مجلس او از همگان به خداوند نزدیک تر است. و مبغوض تر و سخت عذاب تر از همگان در پیشگاه خداوند، پیشوای ستمگر است. و فرموده اند: هر کس صبح کند و همت به ستم بر کسی نبندد، گناهان کوچک او بخشیده می شود. شاعر چنین سروده است:
«برای هر فرماندهی و ولایتی ناچار عزل خواهد بود و گردش روزگار بستن و گشودن است و بهترین روشی که در روزگاران برای والی باقی می ماند، احسان و دادگری است.»

مجلس هشتاد و پنجم در حفظ زبان و راستی و کناره گیری از عیوب مردم

خداوند متعال در آیه 120 سوره نهم (توبه) فرموده است: «ای کسانی که گرویده اید! خدا را پرهیز کنید و همراه راستگویان باشید». و در آیه 12 سوره چهل و نهم (حجرات) فرموده است: «ای کسانی که گرویده اید! اجتناب کنید بسیاری از گمان را. به درستی که بعضی از گمانها گناه است و عیب یک دیگر را جستجو، و برخی از برخی دیگر غیبت مکنید. آیا یکی از شما دوست می دارد که بخورد گوشت مرده برادرش را؟» و در آیه 18 سوره پنجاهم (ق) فرموده است: «تلفظ نمی کند هیچ سخنی را مگر اینکه نزد او، نگهبانی است آماده.» و در آیه اول سوره 104 (همزة) فرموده است: «وای بر هر عیبگوی طعن- زننده.» امیر المؤمنین (ع) فرموده است: هیچ چیزی سزاوارتر برای بازداشتن از زبان نیست. امام صادق (ع) فرموده است: نام بنده مؤمن تا هنگامی که ساکت است در زمره نیکوکاران است و چون سخن بگوید، در نیکوکاران یا بدکاران نوشته می شود. امام سجاد فرموده است: حق زبان تو این است که آن را از فحش و ناسزا باز داری و آن را عادت به خیر دهی و سخنان یاوه بی فایده را رها کنی و نسبت به مردم سخن پسندیده و نیکو بگویی. پیامبر (ص) فرموده اند: قبول کنید که به شش خصلت عمل کنید تا من برای شما بهشت را تعهد کنم. چون سخن می گویید، دروغ مگویید و چون وعده می دهید، خلاف مکنید و چون شما را بر کاری امین کردند، خیانت مکنید. چشم و شهوت خویش را محفوظ بدارید و دستها و زبانهایتان را باز دارید. امام صادق (ع) فرموده اند: برای ما زیور و مایه آرایش باشید و زشت و ناپسند مباشید. به مردم، نیکو سخن بگویید و زبانهای خود را از سخن یاوه و گفتار زشت باز دارید. امیر المؤمنین علی (ع) فرموده است: دروغ به جد و شوخی به صلاح نیست و اگر یکی از شما به کودک خود وعده یی دهد و برنیاورد، ناپسند است. همانا که دروغ، به ستمگری و بدکاری راهبر است و بدکاری، به دوزخ. و ممکن است یکی از شما چندان دروغ گوید که مشهور به دروغ و بدی شود و چندان دروغ گوید که در دلش به اندازه سر سوزنی از راستی باقی نماند و در این حال در پیشگاه خداوند کذاب (بسیار دروغگو) نامیده می شود. زراره می گوید: از امام باقر پرسیدم، حق خداوند بر بندگان چیست؟ فرمود:
آنکه چیزی را که نمی دانند، نگویند و در مورد آنچه هم که می دانند، درنگ کنند. امام صادق (ع) فرموده است، خداوند متعال در دو آیه قرآن به بندگان خود چنین فرموده است: که تا چیزی را درست ندانند، نگویند و چیزی را که نمی دانند، روایت نکنند. در آیه نخست، فرموده است: «آیا از آنان میثاق کتاب گرفته نشده که بر خداوندی چیزی جز حق نگویند.» (آیه 168 سوره هفتم) و در آیه دوم فرموده است «بلکه به آن چیزی که به علم آن احاطه نداشتند و هنوز از تأویل آن آگاه نشده بودند، تکذیب کردند.» (آیه 39 سوره دهم). و روایت شده است که سلمان فارسی (رضی الله عنه) از کنار گورستان گذشت و گفت:
ای مؤمنان و مسلمانان آرمیده در گورها! سلام بر شما باد! ای ساکنان خانه گور! آیا می دانید که امروز جمعه است؟ چون به خانه اش برگشت و خوابید، هنوز چشمش گرم نشده بود که سروشی در خواب ندایش داد که سلام بر تو باد! سخنی گفتی و شنیدیم. و سلام دادی و پاسخت دادیم و پرسیدی آیا می دانید که امروز جمعه است، می گویم آری، ما حتی می دانیم که پرندگان روز جمعه چه می گویند. سلمان پرسید:
چه می گویند؟ گفت: می گویند، پروردگار مهربان ما، پاک و منزه است. هر کس که به نام خدا سوگند دروغ بخورد، بزرگی خدا را نشناخته است. امام صادق (ع) فرموده است، خداوند تبارک و تعالی خوش نمی دارد کسی کالای خود را با سوگند به فروش برساند. و همان حضرت فرموده است، هر کس به خدا سوگند می خورد، راست بگوید و اگر راست نگوید، از بندگان خدا نیست و برای هر کس به خدا سوگند خورده می شود، خشنود شود و هر کس خشنود نشود، از بندگان خدا نیست. امام باقر (ع) فرموده است، خداوند خروس سپیدی آفریده است که گلویش زیر عرش و پاهایش در زمین هفتم است او را بالی در خاور و بالی دیگر در باختر است. هیچ خروسی آواز نمی خواند تا او آواز کند و چون بخواهد بخواند، بال بر هم می کوبد و می گوید، منزه است پروردگار بزرگ و مانند او هیچ چیز نیست. و خداوند در این حال می فرماید: هر کس به من سوگند دروغ بخورد، به آنچه این خروس می گوید، ایمان نیاورده است. امام صادق فرموده است، هر کس سوگندی دروغ بخورد و بداند که دروغ می گوید، با خداوند به ستیزه برخاسته است. از پیامبر (ص) پرسیده شد: آیا مؤمن، ممکن است ترسو باشد؟ فرمودند: آری، پرسیدند: آیا ممکن است بخیل باشد؟ فرمودند: آری، پرسیدند: آیا ممکن است دروغگو باشد؟ فرمودند: نه. و فرموده اند: هر کس سکوت کند، رستگار است. و بیشتر خطاهای آدمی زاده در زبان اوست و هر کس زبان خویش را باز دارد، خدای عز و جل گناهانش را پوشیده می دارد. و فرموده اند: بلا بر زبان و گفتار، گماشته است. امیر المؤمنین علی (ع) فرموده است، سخن تا آن را نگفته ای در حجره و بند تو است و چون گفتی، در بند و حجره خود خواهد بود. زبان خویش را اندوخته بدار، همان گونه که سیم و زر خویش را اندوخته می داری و چه بسا که یک کلمه، نعمتی را سلب کند. آنچه را که نمی دانی مگو که خداوند سبحان برای همه اعضای تو وظیفه یی مقرر فرموده است که به روز باز پسین از تو در باره آن باز خواست می شود و هر کس که زبانش بر او فرمانروا باشد، نفسش خوار و زبون می شود و آن کس که سخن بسیار گوید، خطایش افزون می شود و آن کس که خطایش افزون شود آزرمش کاسته می شود و آن کس که آزرمش کاسته شود، پارسایی او کاسته می شود و آن کسی که پارسایی او کاسته شود، دلش می میرد و آن کس که دلش بمیرد، به دوزخ می افتد. پیامبر (ص) فرموده اند: سه خصلت است که اگر هر سه یا یکی از آنها در کسی باشد، روزی که سایه یی جز سایه خدا نیست، او در سایه خدا خواهد بود، نخست کسی که به مردم همان را بدهد که خود از ایشان می خواهد. دو دیگر آن کس که هیچ کس را مقدم و مؤخر ندارد، مگر اینکه بداند آن شخص مورد محبت یا خشم خداوند است و آن کس که برادر مسلمان خود را به عیبی متهم نکند، مگر آنکه آن عیب را در خود از میان برده باشد و هر عیبی که از آدمی از میان می رود، عیب دیگری برای او آشکار می شود و برای آدمی شایسته و بسنده است که از عیب مردم، به اصلاح خویشتن بپردازد. امیر المؤمنین علی (ع) فرموده است، خداوند متعال به موسی چنین وحی فرمود که این سفارش های چهارگانه مرا رعایت کن. نخست آنکه تا همه گناهان خویش را آمرزیده نبینی به عیب دیگران مپرداز. دوم تا هنگامی که گنجهای مرا فانی نبینی، برای روزی خود اندوهگین مباش. سوم آنکه تا زوال پادشاهی و قدرت مرا ندیده ای، به هیچ کس جز من امید مبند و چهارم اینکه تا شیطان را مرده ندیده ای، از مکر او ایمن مباش. پیامبر فرموده اند: هر کس از مؤمنی در مورد آنچه که در او هست غیبت کند، خدا آن دو را در بهشت جمع نمی فرماید و هر کس از مؤمنی در مورد آنچه که در او نیست غیبت کند، پرده عصمت میان آن دو قطع می شود و چنان غیبت کننده ای جاودانه در آتش است و چه بد سرانجامی است. امیر المؤمنین فرموده است، هر کس با غیبت، گوشت مردمان را بخورد، اگر تصور کند حلال زاده است، دروغ می گوید. از غیبت بپرهیزید که نان خورش سگهای دوزخ است. امام صادق فرموده است، اگر آنچه را که خداوند نسبت به برادر مؤمن تو پوشیده داشته است بگویی، غیبت است و بهتان آن است که در مورد او چیزی بگوئید که در او نیست. و همان حضرت فرموده است، هر کس در مورد برادر مؤمن خود آن چیزی را که با دو چشم خویش دیده و با دو گوش خود شنیده است بگوید، در زمره آنانی است که خداوند در آیه 20 سوره بیست و چهارم (نور) در باره آنان چنین فرموده است:
«کسانی که دوست می دارند که کار زشت میان آنان که گرویده اند، آشکار شود، آنان را عذابی دردناک در دنیا و آخرت است. (1» امام باقر (ع) فرموده است، بنده یی که دورو و دو زبان باشد، بد بنده یی است که در حضور با برادر خویش نیکو برخورد کند و در غیاب او، از او غیبت کند و گوشتش را بخورد و اگر چیزی به او عطا شود، بر او رشک می برد و اگر گرفتار شود، یاری اش نمی دهد. امام صادق (ع) فرموده است، هر کس در حضور مردم به گونه یی، و در غیاب، گونه دیگر باشد، یا با آنان دو رو باشد، روز رستاخیز در حالی که زبانی از آتش دارد، مبعوث می شود. همان حضرت فرموده است، عیسی (ع) به یکی از یاران خود فرمود، آنچه را دوست نمی داری نسبت به تو انجام دهند، نسبت به هیچ کس انجام مده و اگر کسی به گونه راست تو سیلی زد، گونه چپ خویش را در اختیارش بگذار. و فرموده است، از کسی غیبت مکن تا غیبت کرده نشوی و برای برادرت چاه مکن که خود در آن افتی که هر گونه رفتار کنی، همان گونه با تو رفتار می شود. پیامبر (ص) فرموده اند: نشستن در مسجد به انتظار نماز تا هنگامی که حدثی از تو سر نزده، عبادت است. گفته شد: ای رسول خدا! منظور از حدث چیست؟ فرمودند:
غیبت کردن. امیر المؤمنین (ع) فرموده است، هیچ مجلسی با غیبت آمیخته نمی شود مگر آنکه از لحاظ دینی ویران می شود. گوشهای خود را از شنیدن غیبت پاک دارید که غیبت کننده و شنونده هر دو در گناه شریکند و از پیامبر (ص) شنیدم که می فرمود:
غیبت نان خورش سگان دوزخ است، و هر کس به عیب خود بنگرد، از عیب دیگران غافل می شود و هر کس به عیب مردم بنگرد و آن را زشت بشمرد و برای خود آن عیب را بپسندد، چنین شخصی، خود احمق است. پیامبر فرموده اند: هر کس بهتانی به زن مؤمن یا مرد مؤمنی بزند یا آنچه را در او نیست بگوید، خدای عز و جل او را بر کوهی از آتش باز می دارد تا از عهده آنچه گفته است برآید. و همان حضرت فرموده اند: چهار گروه، موجب افزونی آزار دوزخیان می شوند.
با آنکه دوزخیان خود در آزار و شکنجه اند، به آن چهار گروه، از آشامیدنی های ناگوار دوزخ آشامانیده می شود و فریاد بر آه و وای برمی دارند. دوزخیان به یک دیگر می گویند: این چهار گروه را چه می شود که آزار بر آزار ما می افزایند؟ گروهی، آویخته از تابوتی آتشینند و گروهی، خود معده و روده خویش را بیرون می کشند و گروهی، از دهانشان چرک و خون بیرون می آید و گروهی گوشت خود را می خورند.
دوزخیان به فرشته یی که موکل بر آن تابوت است، می گویند: این گروه را چه گناهی است که آزار بر آزار ما افزوده اند؟ می گوید: بر گردن اینان اموال مردم بوده است و قصد پرداخت آن را نداشته اند. به فرشته موکل بر گروهی که معده و روده خویش را بیرون می کشند، می گویند: این گروه را چه گناهی است که آزار بر آزار ما افزوده اند؟ می گوید: توجه و اعتنایی نداشتند که نجاست ادرار به هر کجای بدنشان برسد، پاک کنند. سپس به فرشته موکل بر آنان که از دهانشان چرک و خون بیرون می آید، می گویند: اینان را چه گناهی است که آزار بر آزار ما افزوده اند؟ می گوید: یاوه سرایی می کردند. هر سخن ناپسندی را که می شنیدند، بازگو می کردند. سرانجام به فرشته موکل بر آنان که گوشت خود را می خورند، می گویند: گناه اینان چه بوده است که چنین آزار بر آزار ما می افزایند؟ می گوید اینان غیبت و سخن چینی می کردند. خدای عز و جل در باره زن ابو لهب فرموده است: «و زنش بردارنده هیمه است.» مجاهد در تفسیر این آیه گفته است، یعنی سخن چین بوده است. گفته شده است که پیامبر (ص) از کنار دو گور عبور فرمودند و گفتند: صاحب این دو گور عذاب می شوند، نه در مورد گناهی بزرگ، یکی از ایشان از ترشح ادرار بر خود پرهیز نمی کرد و دیگری سخن چین بود. آنگاه پیامبر (ص) قطعه چوب تر و تازه یی از درختی برداشتند و به دو نیم کردند و هر نیمه را روی گوری کاشتند (فرو کردند). پرسیده شد: ای رسول خدا! چرا چنین فرمودید؟ گفتند: شاید تا این چوبها خشک نشده است، از عذاب آنها تخفیف داده شود. جابر (رضی الله عنه) می گوید: همراه رسول خدا (ص) در حرکت بودیم، نسیمی بدبو وزید. فرمودند: گروهی از منافقان، نام گروهی از مؤمنان را بردند و از آنان غیبت کردند و این نسیم بدبو بدان سبب وزیدن گرفت. شاعر چنین سروده است:
«اگر در شب سخن می گویی، آرام سخن بگو و روز هم پیش از سخن گفتن، دقت کن. بردباری مایه آرایش، و سکوت مایه سلامت است و چون سخن می گویی، پر حرف مباش. هیچ گاه در مورد سکوت خود پشیمان نمی شوی و حال آنکه بارها در مورد سخن گفتن، پشیمان شده ای.» دیگری گفته است: «سخن بگوی، ولی تا آنجا که می توانی، استوار بگوی که سخن زنده، و سکوت، همچون جماد است. و اگر گفتاری استوار و صحیح نمی یابی که بگویی، سکوت تو از سخن ناصواب، صواب است.» دیگری گفته است:
«آن را که در او عیبی نیست، سرزنش می کنی و بر او عیب می گیری و حال آنکه عیبی را که در خودت هست، زشت نمی شمری. در چشم خود از من خس و خاشاک را می بینی و حال آنکه مهره (قطعه چوبی) را که در چشم خودت هست نمی بینی.
بدون آنکه عذر موجهی داشته باشی، خویشتن را معذور می داری و حال آنکه عذر قابل قبول دیگری را نمی پذیری. آدمی از خویشتن انصاف نمی دهد، اگر خود آن چیزی را که زشت می داند، انجام دهد.» و زشتی خود را به کودکی زدن