فهرست کتاب


ترجمه روضة الواعظین

محمد بن حسن فتال نیشابوری‏ مهدوی دامغانی‏

فصل: در حق فرزند بر پدر

بدان که خداوند متعال همان گونه که حقوق پدر و مادر را بر فرزندان واجب فرموده است، همان گونه حق فرزندان را هم بر پدر و مادر واجب فرموده است و این از حکمت خداوند است. خداوند متعال در آیه سیزدهم سوره نساء می فرماید «خداوند شما را سفارش می کند در باره فرزندان شما.» و در آیه یک صد و بیست و هفتم همان سوره می فرماید «و عاجزان از فرزندان و اینکه برای یتیمان به خوبی و دادگری اقدام کنید». پیامبر (ص) فرموده اند: بوی فرزند از بوی بهشت است و چون پدر به فرزند خویش بنگرد و او را خشنود کند، برای او پاداش آزاد کردن برده ای است. گفتند: ای رسول خدا! اگر سیصد و شصت نظر افکند؟ فرمودند: آری، خدا بزرگ تر از هر چیزی است. و پیامبر فرموده اند: فرزندانتان را بسیار ببوسید که برای شما در قبال هر سه بوسه درجه یی در بهشت است که اندازه آن پانصد سال راه است. و گفته شده است که پیامبر (ص)، حسن بن علی (ع) را می بوسید، اقرع بن حابس گفت: من ده پسر دارم و هیچ کدام را نبوسیده ام. پیامبر فرمودند: آن کس که رحم و مهربانی نکند به او مهربانی نمی شود. و پیامبر (ص) فرموده اند: از جمله حقوق فرزند بر پدر سه چیز است: نامش را نیکو نهد و به او نوشتن بیاموزد و چون به حد بلوغ رسید، او را همسر دهد. و فرموده اند: دختران پوشیده و با حجاب چه فرزندان خوبی هستند. هر کس یک دختر داشته باشد، خداوند همان دختر را مانع و پرده میان او و آتش قرار می دهد و هر کس دو دختر داشته باشد، خداوند به برکت آن دو او را به بهشت می برد و هر کس سه دختر یا سه خواهر داشته باشد، خداوند شرکت در جهاد و پرداخت زکات را از او برمی دارد.

مجلس پنجاه و ششم در تشویق به انجام کار پسندیده و ادای امانت

خداوند متعال در آیه یک صد و نود و هشتم سوره هفتم (اعراف) فرموده است «بگیر عفو را و امر کن به کار پسندیده و روی برگردان از نادانان.» و در آیه هفتاد و هشتم سوره بیست و هشتم (قصص) فرموده است «و نیکی کن همان گونه که خداوند بر تو نیکی فرموده است.» امام صادق (ع) فرموده است، خدا رحمت کند مردی را که مودت مردم را به خود جلب کند و به آنچه می پسندند و پسندیده است با آنان سخن بگوید و آنچه را ناپسند می دانند و ناپسند است رها کند و نیز فرموده است از خداوند در باره دو ضعیف بترسید و منظور آن حضرت از آن، یتیم و زنان است. امام صادق (ع) فرموده است: نیکی کردن چیز دیگری است غیر از زکات، با نیکی کردن و رعایت پیوند خویشاوندی به خداوند متعال تقرب جویید. امام زین العابدین فرموده است، گفتار پسندیده، مال را افزون و روزی را فراوان و مرگ را به تأخیر می اندازد و دوستی خویشان را جلب می کند و سبب در آمدن به بهشت می شود. روایت شده است که امیر المؤمنین علی (ع) از کنار مردی گذشت که سخنان یاوه می گفت. ایستاد و فرمود: ای فلان! هر چه می گویی به دو فرشته یی که بر تو گماشته اند املاء می کنی و آنان می نویسند. بنا بر این آنچه را برای تو سودمند است بگو و آنچه را یاوه است رها کن. امام باقر (ع) فرموده است، رسول خدا (ص) از کنار مردی گذشتند که مشغول کاشتن درختی در باغچه یی بود. ایستادند و فرمودند: آیا تو را به کشت و زراعتی راهنمایی کنم که ریشه اش پایدارتر است و زودتر به نتیجه می رسد و بار آن خوشتر و جاودانه تر است؟ گفت: آری که پدر و مادرم فدای تو باد! فرمودند: در هر صبح و شام بگو « سبحان اللَّه و الحمد للَّه و لا اله الا اللَّه و اللَّه اکبر » که برای تو در قبال هر یک از این تسبیح ها، ده درخت از انواع میوه های بهشتی است و آنها از نیکی های جاودانند.
آن مرد گفت: ای رسول خدا! تو را گواه می گیرم که این باغچه، وقف بر مسلمانان مستمند و مستحق دریافت صدقه و زکات است. و خداوند این آیات سوره و اللیل را نازل فرمود «آن کس که عطا کند و پرهیزگار باشد و راه نیکی را تصدیق کند، بزودی توفیق می دهیم او را برای آسانی.» موسی (ع) گفت: پروردگارا! پاداش کسی که پیوند خویشاوندی را رعایت کند چیست؟ فرمود: مرگش را به تأخیر می اندازم، دشواری های مرگ را بر او آسان می کنم و گنجوران بهشت او را ندا می دهند که پیش ما بشتاب و از هر در بهشت که می خواهی وارد شو. موسی (ع) گفت: پروردگارا! پاداش آن کس که آزار خویش را از مردم باز دارد و نیکی خود را بر ایشان معمول دارد چیست؟ فرمود: روز رستاخیز آتش دوزخ به او می گوید مرا بر تو راهی نیست. امیر المؤمنین علی (ع) فرموده است، نیکی کن تا با تو نیکی شود. رحم کن تا بر تو رحم شود. از مردم به نیکی یاد کن تا از تو به نیکی یاد شود و پیوند خویشاوندی را رعایت کن تا خداوند بر عمرت بیفزاید. پیامبر (ص) فرمودند: در خواب کسی از امت خویش را دیدم که با مؤمنان سخن می گفت، ولی ایشان پاسخش را نمی دادند. صله رحم او آمد و گفت: ای گروه مؤمنان! با او سخن بگویید که رعایت پیوند خویشاوندی می کرد. مؤمنان با او سخن گفتند و به او دست دادند و او همراه ایشان بود. امام باقر (ع) فرموده است، چه نیکوست خوبی ها پس از بدی ها و چه زشت است بدی ها پس از خوبی ها. همان حضرت در تفسیر بخشی از آیه هشتاد و سوم سوره بقره که می فرماید «و برای مردم سخن نیکو بگویید.» فرموده است، برای مردم بهترین چیزی را بگویید که دوست دارید برای شما گفته شود که خداوند متعال لعنت کننده دشنام دهنده و طعنه زننده بر مؤمنان را دوست نمی دارد و نیز کسی را که فحش و دشنام می دهد و با اصرار از مردم چیزی می خواهد. و خداوند شخص با آزرم بردبار عفیف و آن را که تظاهر به عفت هم می کند، دوست می دارد. و همان حضرت فرموده است، کارهای نیک و پسندیده از در افتادن به بدبختی ها جلوگیری می کند و هر کار پسندیده صدقه است. نیکوکاران در این جهان، نیکوکاران آن جهانند. و بدکاران در این سرا، بدکاران آن سرایند و نخستین گروه از بهشتیان که وارد بهشت می شوند، نیکوکارانند و نخستین گروه از دوزخیان که در آتش می افتند، بدکارانند. پیامبر (ص) فرموده اند: در بهشت غرفه هایی است که از درون، بیرون آن و از بیرون، درون آن آشکار است و دیده می شود، کسانی از امت من در آنها مسکن می گزینند که سخن نیکو بگویند و به مردم خوراک دهند و سبقت بر سلام دادن بگیرند و در حالی که در دل شب مردم خفتگانند، ایشان نماز می گزارند. علی (ع) گفت: ای رسول خدا! چه کسی از امت شما یارای این کارها را دارد؟ فرمودند: ای علی! مگر نمی دانی که سخن گفتن نیکو آن است که هر کس در صبح و شام ده بار بگوید «سبحان اللَّه و الحمد لله و لا اله الا اللَّه و اللَّه اکبر» و منظور از خوراک دادن به مردم، هزینه خوراکی است که آدمی بر عیال خود می دهد و مقصود از نمازگزاردن در شب چنین است که اگر کسی نماز مغرب و عشاء و صبح را با جماعت در مسجد بگزارد، چنان است که گویی تمام شب را شب زنده داری کرده است و غرض از سبقت و نشر سلام، این است که از سلام دادن بر هیچ یک از مسلمانان خودداری نکند. امام صادق (ع) فرموده است، ای اسحاق! با منافق زبان بازی کن و دوستی خود را برای مؤمنان خالص گردان و اگر یهودی هم با تو همنشینی کرد با او به نیکی همنشینی کن. و همان حضرت فرموده است، نسبت به هر کس که شایسته و سزاوار است یا شایسته و سزاوار نیست نیکی کن. زیرا بر فرض که کسی شایسته و سزاوار نباشد تو شایسته آنی که نیکی کنی. امام کاظم (ع) فرموده است، عیال مرد اسیران اویند. بر هر کس خداوند نعمتی ارزانی می دارد بر اسیران خود گشایش و فراخی دهد و اگر چنین نکند، چه بسا که بزودی آن نعمت از میان برود. پیامبر (ص) فرموده اند: فرشته یی در آغاز روز با صحیفه یی فرو می آید و اعمال آدمی را در آن می نویسد. حد اقل در آغاز و پایان روز کار نیکی را برای نوشتن عرضه کنید تا خداوند آنچه را میان آن دو است برای شما بیامرزد که خداوند می فرماید «مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم.» و خداوند می فرماید «همانا یاد خدا بزرگتر است.» سلمان گفته است: خلیل من پیامبر خدا، به هفت خصلت مرا سفارش فرموده است که در هیچ حال آنها را رها نمی کنم، سفارش فرموده است: به آن کس بنگرم که از من پایین تر است، نه به آن کس که از من برتر است. (منظور در امور مادی است) و اینکه بینوایان و نزدیک شدن به آنان را دوست بدارم. و اینکه حق را بگویم، هر چند تلخ باشد. و پیوند خویشی را رعایت کنم، هر چند او بر من پشت کرده باشد. و اینکه از مردم چیزی را نخواهم و سفارش فرموده است همواره «لا حول و لا قوة الا باللَّه العلی العظیم» بگویم که از گنجهای بهشت است. پیامبر فرموده اند: خوش محضر بودن از پاک زادگی است. پیامبر فرموده اند: هر کس از بیماری عیادت کند، به هر قدمی که در رفت و برگشت برمی دارد تا به خانه خود باز گردد، هفتاد هزار هزار حسنه برای او نوشته می شود و هفتاد هزار هزار خطا از خطاهای او محو می شود و هفتاد هزار هزار بر درجه اش افزوده می شود و هفتاد هزار هزار فرشته بر او گماشته می شود که او را در گورش می نشانند و برای او تا روز رستاخیز طلب آمرزش می کنند. پیامبر (ص) فرموده اند: هر کس مرده یی را کفن کند، خداوند از سندس و حریر بهشت بر او می پوشاند. امیر المؤمنین علی (ع) فرموده است، بهترین صفات گزینه زنان، بدترین صفات مردان است. و آن سرفرازی (گردن کشی) و بیم و بخل است.
زیرا زن هر گاه متکبر و سرفراز باشد به کسی جز شوهر خویش تسلیم نمی شود و چون بخیل باشد مال خود و شوهرش را حفظ می کند و چون بیمناک و ترسان باشد از آنچه به او روی آورد می ترسد. نسبت به بازماندگان دیگران نیکوکاری کنید تا نسبت به بازماندگان شما نیکوکاری شود. کار نیک انجام دهید و چیزی از آن را کوچک مشمرید که کوچک آن هم بزرگ است و اندک آن هم بسیار است و هیچ یک از شما نگوید که فلان کس برای انجام کار نیک از من سزاوارتر است که در آن صورت به خدا سوگند همچنان می شود و او شایسته تر می گردد. همانا که برای انجام نیک و بد افرادی هستند و هر گاه شما انجام آن را ترک کنید، آنان انجام می دهند. هر کس نهان خویش را اصلاح کند خداوند آشکار او را اصلاح کند و هر کس برای دین خود کار کند، خداوند کار دنیای او را کفایت می فرماید و هر کس در آنچه میان او و خدای اوست نیکویی کند، خداوند رابطه میان او و مردم را نیکو و او را از ایشان کفایت می فرماید. شاعر چنین سروده است:
نیکی و خوبی هر جا باشد غنیمت است و سپاسگزار و ناسپاس را از آن برخوردار کن. و هم گفته شده است: کار نیک و پسندیده خود را هر چند در نظرت خوار و کوچک و ناتوان آید افزون کن، و در عین حال آن را پس از انجام دادن، چنان به فراموشی بسپر که گویی انجام نداده ای و آن کار نیک در نظر و پیش مردم بزرگ و مشهور است.
دیگری گفته است. از نیت و قصدی که برای انجام نیکی کردی، سپاسگزار تو هستم و همانا نیت تو به انجام کار نیک، خود، کاری پسندیده است.

فصل: در ذکر واجب بودن ادای امانت

خداوند متعال در آیه شصت و یکم سوره نساء می فرماید «بدرستی که خدا امر می کند شما را که امانات را به صاحبان و اهل آن برسانید.» امام صادق (ع) فرموده است، امانتها را به صاحبانش رد کنید هر چند قاتل حسین بن علی (ع) باشد و همان حضرت فرموده است: از خدا بترسید و بر شما باد که امانات را بر کسانی که شما را امین دانسته و آن را به شما سپرده اند برگردانید. امام زین العابدین (ع) به شیعیان خودش فرموده است، بر شما باد به رد کردن امانات و سوگند به کسی که محمد (ص) را به حق به پیامبری گسیل فرموده است، اگر قاتل پدرم حسین بن علی (ع) همان شمشیری را که با آن پدرم را کشته است به من امانت دهد، آن را به او پس خواهم داد. امام صادق (ع) فرموده است، دوست ترین بندگان در پیشگاه خدای عز و جل، مردی است که در گفتارش راستگو باشد و مواظب نمازهایش، و انجام آنچه را که خدا بر او واجب کرده است همراه با رعایت و ادای امانت و سپس فرمود: به هر کس امانتی سپرده شود، چون آن را به صاحبش برساند هزار گره از گره های دوزخ از گردنش گشوده می شود. در مورد برگرداندن امانت به صاحبش عجله کنید که چون امانتی به کسی می سپرند، شیطان، صد شیطان سرکش از یاران خود را بر او می گمارد که او را گمراه کنند و وسوسه می کنند که او را هلاک و تباه گردانند، مگر آن کس که خدای عز و جل او را در پرده عصمت بدارد. پیامبر (ص) فرموده اند: به بسیاری روزه و نماز مردم منگرید و نیز به بسیار حج گزاردن و کارهای نیک و هیاهوی نماز شب ایشان منگرید، بلکه به راست گفتاری و ادای امانت بنگرید.