فهرست کتاب


ترجمه روضة الواعظین

محمد بن حسن فتال نیشابوری‏ مهدوی دامغانی‏

مجلس پنجاه و پنجم در واجب بودن نیکی کردن نسبت به پدر و مادر و حقوق واجب آنان بر فرزند

خداوند متعال در آیه هفتاد و هشتم سوره بقره چنین فرموده است «و هنگامی که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که پرستش مکنید جز خدا را و به پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و مستمندان نیکی کردن را و بگویید برای مردم سخن پسندیده ....» و در آیه چهلم سوره نساء فرموده است «و بپرستید خدا را و شریک مسازید با او چیزی را و نیکی کردن به پدر و مادر ...» و خداوند متعال در آیه یک صد و پنجاه و دوم سوره انعام چنین فرموده است «بگو بیایید تا بخوانم آنچه را خداوند شما بر شما حرام کرده است که شریک مسازید با او چیزی را و به پدر و مادر نیکی کردن.» و در آیه بیست و پنجم سوره بنی اسرائیل فرموده است «و حکم کرد پروردگارت که نپرستید مگر او را و به پدر و مادر نیکی کردن، اگر یکی از ایشان یا هر دوشان به پیری برسند نزد تو به آن دو اف مگوی و آن دو را زجر مکن (سخن درشت مگو) و به آن دو گفتار پسندیده بگوی و بگستران برای آن دو بال تواضع از رحمت و بگو پروردگار من! بر آن دو رحمت فرمای، همچنان که مرا در کودکی پرورش دادند.» و خداوند متعال در آیه هشتم سوره عنکبوت فرموده است «وصیت کردیم انسان را به نیکی کردن به پدر و مادرش و اگر با تو ستیز کنند که به من شرک آوری در آنچه نیست تو را به آن علمی، پس اطاعت مکن آن دو را، به سوی من است بازگشت شما و خبر می دهم شما را به آنچه می کردید.» و در آیه چهاردهم سوره لقمان چنین فرموده است «سفارش کردیم انسان را در باره خوبی کردن به پدر و مادر، برداشت مادرش او را سست شدنی بر سست شدن و از شیر باز گرفتن او در دو سال که شکر کن مرا و پدر و مادرت را، به سوی من است بازگشت.» و در آیه پانزدهم سوره احقاف فرموده است «به آدمی در باره نیکی کردن به پدر و مادرش سفارش کردیم، برداشت مادرش او را به دشواری.» پیامبر (ص) فرموده اند: برتر از هر کار پسندیده و نیکی، کاری بهتر است تا آنکه مرد در راه خدا کشته شود و چون در راه خداوند متعال کشته شود، عملی برتر و پسندیده تر از آن نیست و بدتر از هر کار بدی، بدی یی هست تا آنکه کسی یکی از پدر و مادرش را بکشد که چون یکی از آن دو را کشت، از آن کار بدتری نیست.
امام باقر (ع) روایت کرده که پیامبر (ص) فرموده اند: بوی بهشت از فاصله پانصد سال راه احساس می شود ولی عاق پدر و مادر و دیوث آن را نخواهد بویید.
پرسیدند: ای رسول خدا! دیوث کیست؟ فرمودند: کسی که زنش زنا می دهد و او آگاه است. امام صادق فرموده است، به پدر و مادرتان نیکی کنید تا فرزندانتان به شما نیکی کنند و نسبت به زنان مردم با عفت و پاکدامن باشید تا نسبت به زنان شما با عفت و پاکدامن باشند. پیامبر فرموده اند: برای پدر و مادر هم رعایت حق فرزند واجب است هر گاه که فرزند مؤمن و نیکوکار باشد. همان طور که بر فرزند رعایت حقوق ایشان واجب است. امام صادق (ع) فرموده اند: پدران نخستین سه گروهند: آدمی، که از او فرزند مؤمن متولد می شود. جن، که از او کافر و مؤمن زاییده می شود. ابلیس، که از او کافر بوجود می آید و میان آنان زایمان نیست، بلکه تخم گذاری و جوجه آوردن است و جوجه های ابلیس، همگی نر هستند و میان ایشان ماده نیست. امام زین العابدین (ع) فرموده است، حق مادرت بر تو این است که بدانی او تو را در جایی که هیچ کس کسی را حمل نمی کند، حمل کرده و از ثمره دلش (مهر) به تو چندان عطا کرده است که هیچ کس به کسی چنان عطا نمی کند و با همه وجود خویش ترا نگهداری کرده است و اهمیت نمی داده که خود گرسنه و تشنه بماند، ولی تو را سیر و سیراب کند و خود برهنه بماند و تو را بپوشاند و خود در آفتاب باشد ولی بر تو سایه افکند و برای تو خواب نوشین را رها کرده و تو را از گرما و سرما حفظ کرده است تا تو برای او باقی بمانی و تو نمی توانی از عهده شکرش بیرون آیی مگر به یاری و توفیق خداوند. و حق پدرت بر تو این است که بدانی اصل تو از اوست و اگر او نبود تو نبودی و هر گاه در خودت چیزی می بینی که از آن به خود می بالی بدان که پدرت اصل آن نعمت در او بوده است. خدای را سپاس و ستایش کن بر این نعمت و پدر را سپاسگزار باش و هیچ نیرویی جز به لطف خداوند نیست. امام صادق فرموده است، در حالی که موسی بن عمران (ع) با خداوند متعال مناجات می کرد، مردی را در سایه عرش خدا دید. عرضه داشت: پروردگارا! این کیست که عرش تو بر او سایه افکنده است؟ فرمود: این نسبت به پدر و مادرش مهربان و نکوکار بود و سخن چینی نمی کرد. پیامبر (ص) فرموده اند: در خواب کسی را دیدم که فرشته مرگ برای گرفتن جانش آمد و نیکی کردن و مهربانی به پدر و مادر آمدند و او را از آن شخص باز داشتند. و همان حضرت فرموده اند: خدای رحمت فرماید هر کس که پدرش را بر نیکی کردن یاری دهد، خدای رحمت فرماید هر کس که فرزندش را بر نیکی کردنش یاری دهد، خداوند رحمت فرماید همسایه و دوستی را که همسایه و دوست و معاشر خود را بر کار نیک یاری دهد و خدای رحمت فرماید هر کس که پادشاه خود را بر نیکی کردن یاری دهد. امام صادق (ع) فرموده است، هر کس دوست می دارد که خداوند دشواری های مرگ را بر او تخفیف دهد، نسبت به خویشاوندان نزدیک خود بسیار رعایت پیوند خویشاوندی کند و نسبت به پدر و مادرش مهربان و نیک رفتار باشد و اگر چنین بود، خداوند متعال سکرات مرگ را بر او آسان می فرماید و هرگز در زندگی فقیر نمی شود. از امام صادق (ع) روایت شده است که مردی به حضور رسول خدا آمد و گفت: ای رسول خدا من در مورد جهاد بسیار با نشاط و راغبم. فرمودند: در این صورت در راه خدا جهاد کن که اگر کشته شوی زنده خواهی بود و در پیشگاه خداوند روزی داده می شوی و اگر در آن راه بمیری، پاداش تو بر عهده پروردگار است و چون از جهاد برگردی چنان از گناهان پاک شوی، مانند روزی که زاییده شده ای.
گفت: ای رسول خدا مرا پدر و مادری فرتوت است که می پندارند به من انس دارند و بیرون رفتن مرا به جهاد خوش نمی دارند. پیامبر فرمودند: در این صورت با پدر و مادرت باش و سوگند بدان کس که جان من در دست اوست، یک شبانروز انس داشتن آن دو با تو بهتر از یک سال جهاد است. از امام باقر (ع) روایت است که موسی بن عمران (ع) عرضه داشت: پروردگارا! به من سفارشی فرمای. سه بار فرمود: تو را در مورد خودم سفارش می کنم. موسی گفت: سفارش دیگر فرمای. دو بار فرمود: تو را در مورد مادرت سفارش می کنم.
موسی (ع) باز گفت: پروردگارا! مرا سفارشی دیگر فرمای. یک بار فرمود: تو را به پدرت سفارشی می کنم و به این جهت گفته شده است دو سوم نیکی و مهربانی کردن برای مادر است و یک سوم آن برای پدر. پیامبر فرموده اند: خشنودی و رضای خداوند همراه با خشنودی پدر و مادر است و سخط و خشم خداوند همراه با سخط و خشم پدر و مادر است. و همان حضرت فرموده اند: هیچ فرزند نیکوکاری نیست مگر اینکه چون یک نظر رحمت به پدر و مادر افکند برای او پاداش حجی پذیرفته است. گفتند: ای رسول خدا! و اگر در هر روز صد بار بنگرد؟ فرمودند: آری و خداوند بزرگتر و مهربان تر است. پیامبر (ص) فرموده اند: به کسی که عاق پدر و مادر است گفته می شود هر کار می خواهی بکن که من تو را نمی بخشم و بکسی که به پدر و مادر نیکوکار است گفته می شود، هر کار می خواهی بکن که من بزودی تو را می آمرزم و همان حضرت فرموده اند: هر کس به پدر و مادرش نیکی کند خداوند بر عمرش می افزاید. شاعر چنین سروده است:
«سوگند به جان تو که نیکی کردن به پدر و مادر از بهترین پرهیزگاری هاست و همانا که ناخشنودی پدر و مادر گناهی بزرگ است.» «هیچ کس از مردم نسبت به پدر خویش بدکارتر از آنکه پدر را دشنام دهد نیست.» دیگری سروده است «پدر را گرامی بدار و برای او خیر خواه باش که خداوند از دیر باز سفارش فرموده است که نسبت به پدر بد رفتاری نشود».

فصل: در حق فرزند بر پدر

بدان که خداوند متعال همان گونه که حقوق پدر و مادر را بر فرزندان واجب فرموده است، همان گونه حق فرزندان را هم بر پدر و مادر واجب فرموده است و این از حکمت خداوند است. خداوند متعال در آیه سیزدهم سوره نساء می فرماید «خداوند شما را سفارش می کند در باره فرزندان شما.» و در آیه یک صد و بیست و هفتم همان سوره می فرماید «و عاجزان از فرزندان و اینکه برای یتیمان به خوبی و دادگری اقدام کنید». پیامبر (ص) فرموده اند: بوی فرزند از بوی بهشت است و چون پدر به فرزند خویش بنگرد و او را خشنود کند، برای او پاداش آزاد کردن برده ای است. گفتند: ای رسول خدا! اگر سیصد و شصت نظر افکند؟ فرمودند: آری، خدا بزرگ تر از هر چیزی است. و پیامبر فرموده اند: فرزندانتان را بسیار ببوسید که برای شما در قبال هر سه بوسه درجه یی در بهشت است که اندازه آن پانصد سال راه است. و گفته شده است که پیامبر (ص)، حسن بن علی (ع) را می بوسید، اقرع بن حابس گفت: من ده پسر دارم و هیچ کدام را نبوسیده ام. پیامبر فرمودند: آن کس که رحم و مهربانی نکند به او مهربانی نمی شود. و پیامبر (ص) فرموده اند: از جمله حقوق فرزند بر پدر سه چیز است: نامش را نیکو نهد و به او نوشتن بیاموزد و چون به حد بلوغ رسید، او را همسر دهد. و فرموده اند: دختران پوشیده و با حجاب چه فرزندان خوبی هستند. هر کس یک دختر داشته باشد، خداوند همان دختر را مانع و پرده میان او و آتش قرار می دهد و هر کس دو دختر داشته باشد، خداوند به برکت آن دو او را به بهشت می برد و هر کس سه دختر یا سه خواهر داشته باشد، خداوند شرکت در جهاد و پرداخت زکات را از او برمی دارد.

مجلس پنجاه و ششم در تشویق به انجام کار پسندیده و ادای امانت

خداوند متعال در آیه یک صد و نود و هشتم سوره هفتم (اعراف) فرموده است «بگیر عفو را و امر کن به کار پسندیده و روی برگردان از نادانان.» و در آیه هفتاد و هشتم سوره بیست و هشتم (قصص) فرموده است «و نیکی کن همان گونه که خداوند بر تو نیکی فرموده است.» امام صادق (ع) فرموده است، خدا رحمت کند مردی را که مودت مردم را به خود جلب کند و به آنچه می پسندند و پسندیده است با آنان سخن بگوید و آنچه را ناپسند می دانند و ناپسند است رها کند و نیز فرموده است از خداوند در باره دو ضعیف بترسید و منظور آن حضرت از آن، یتیم و زنان است. امام صادق (ع) فرموده است: نیکی کردن چیز دیگری است غیر از زکات، با نیکی کردن و رعایت پیوند خویشاوندی به خداوند متعال تقرب جویید. امام زین العابدین فرموده است، گفتار پسندیده، مال را افزون و روزی را فراوان و مرگ را به تأخیر می اندازد و دوستی خویشان را جلب می کند و سبب در آمدن به بهشت می شود. روایت شده است که امیر المؤمنین علی (ع) از کنار مردی گذشت که سخنان یاوه می گفت. ایستاد و فرمود: ای فلان! هر چه می گویی به دو فرشته یی که بر تو گماشته اند املاء می کنی و آنان می نویسند. بنا بر این آنچه را برای تو سودمند است بگو و آنچه را یاوه است رها کن. امام باقر (ع) فرموده است، رسول خدا (ص) از کنار مردی گذشتند که مشغول کاشتن درختی در باغچه یی بود. ایستادند و فرمودند: آیا تو را به کشت و زراعتی راهنمایی کنم که ریشه اش پایدارتر است و زودتر به نتیجه می رسد و بار آن خوشتر و جاودانه تر است؟ گفت: آری که پدر و مادرم فدای تو باد! فرمودند: در هر صبح و شام بگو « سبحان اللَّه و الحمد للَّه و لا اله الا اللَّه و اللَّه اکبر » که برای تو در قبال هر یک از این تسبیح ها، ده درخت از انواع میوه های بهشتی است و آنها از نیکی های جاودانند.
آن مرد گفت: ای رسول خدا! تو را گواه می گیرم که این باغچه، وقف بر مسلمانان مستمند و مستحق دریافت صدقه و زکات است. و خداوند این آیات سوره و اللیل را نازل فرمود «آن کس که عطا کند و پرهیزگار باشد و راه نیکی را تصدیق کند، بزودی توفیق می دهیم او را برای آسانی.» موسی (ع) گفت: پروردگارا! پاداش کسی که پیوند خویشاوندی را رعایت کند چیست؟ فرمود: مرگش را به تأخیر می اندازم، دشواری های مرگ را بر او آسان می کنم و گنجوران بهشت او را ندا می دهند که پیش ما بشتاب و از هر در بهشت که می خواهی وارد شو. موسی (ع) گفت: پروردگارا! پاداش آن کس که آزار خویش را از مردم باز دارد و نیکی خود را بر ایشان معمول دارد چیست؟ فرمود: روز رستاخیز آتش دوزخ به او می گوید مرا بر تو راهی نیست. امیر المؤمنین علی (ع) فرموده است، نیکی کن تا با تو نیکی شود. رحم کن تا بر تو رحم شود. از مردم به نیکی یاد کن تا از تو به نیکی یاد شود و پیوند خویشاوندی را رعایت کن تا خداوند بر عمرت بیفزاید. پیامبر (ص) فرمودند: در خواب کسی از امت خویش را دیدم که با مؤمنان سخن می گفت، ولی ایشان پاسخش را نمی دادند. صله رحم او آمد و گفت: ای گروه مؤمنان! با او سخن بگویید که رعایت پیوند خویشاوندی می کرد. مؤمنان با او سخن گفتند و به او دست دادند و او همراه ایشان بود. امام باقر (ع) فرموده است، چه نیکوست خوبی ها پس از بدی ها و چه زشت است بدی ها پس از خوبی ها. همان حضرت در تفسیر بخشی از آیه هشتاد و سوم سوره بقره که می فرماید «و برای مردم سخن نیکو بگویید.» فرموده است، برای مردم بهترین چیزی را بگویید که دوست دارید برای شما گفته شود که خداوند متعال لعنت کننده دشنام دهنده و طعنه زننده بر مؤمنان را دوست نمی دارد و نیز کسی را که فحش و دشنام می دهد و با اصرار از مردم چیزی می خواهد. و خداوند شخص با آزرم بردبار عفیف و آن را که تظاهر به عفت هم می کند، دوست می دارد. و همان حضرت فرموده است، کارهای نیک و پسندیده از در افتادن به بدبختی ها جلوگیری می کند و هر کار پسندیده صدقه است. نیکوکاران در این جهان، نیکوکاران آن جهانند. و بدکاران در این سرا، بدکاران آن سرایند و نخستین گروه از بهشتیان که وارد بهشت می شوند، نیکوکارانند و نخستین گروه از دوزخیان که در آتش می افتند، بدکارانند. پیامبر (ص) فرموده اند: در بهشت غرفه هایی است که از درون، بیرون آن و از بیرون، درون آن آشکار است و دیده می شود، کسانی از امت من در آنها مسکن می گزینند که سخن نیکو بگویند و به مردم خوراک دهند و سبقت بر سلام دادن بگیرند و در حالی که در دل شب مردم خفتگانند، ایشان نماز می گزارند. علی (ع) گفت: ای رسول خدا! چه کسی از امت شما یارای این کارها را دارد؟ فرمودند: ای علی! مگر نمی دانی که سخن گفتن نیکو آن است که هر کس در صبح و شام ده بار بگوید «سبحان اللَّه و الحمد لله و لا اله الا اللَّه و اللَّه اکبر» و منظور از خوراک دادن به مردم، هزینه خوراکی است که آدمی بر عیال خود می دهد و مقصود از نمازگزاردن در شب چنین است که اگر کسی نماز مغرب و عشاء و صبح را با جماعت در مسجد بگزارد، چنان است که گویی تمام شب را شب زنده داری کرده است و غرض از سبقت و نشر سلام، این است که از سلام دادن بر هیچ یک از مسلمانان خودداری نکند. امام صادق (ع) فرموده است، ای اسحاق! با منافق زبان بازی کن و دوستی خود را برای مؤمنان خالص گردان و اگر یهودی هم با تو همنشینی کرد با او به نیکی همنشینی کن. و همان حضرت فرموده است، نسبت به هر کس که شایسته و سزاوار است یا شایسته و سزاوار نیست نیکی کن. زیرا بر فرض که کسی شایسته و سزاوار نباشد تو شایسته آنی که نیکی کنی. امام کاظم (ع) فرموده است، عیال مرد اسیران اویند. بر هر کس خداوند نعمتی ارزانی می دارد بر اسیران خود گشایش و فراخی دهد و اگر چنین نکند، چه بسا که بزودی آن نعمت از میان برود. پیامبر (ص) فرموده اند: فرشته یی در آغاز روز با صحیفه یی فرو می آید و اعمال آدمی را در آن می نویسد. حد اقل در آغاز و پایان روز کار نیکی را برای نوشتن عرضه کنید تا خداوند آنچه را میان آن دو است برای شما بیامرزد که خداوند می فرماید «مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم.» و خداوند می فرماید «همانا یاد خدا بزرگتر است.» سلمان گفته است: خلیل من پیامبر خدا، به هفت خصلت مرا سفارش فرموده است که در هیچ حال آنها را رها نمی کنم، سفارش فرموده است: به آن کس بنگرم که از من پایین تر است، نه به آن کس که از من برتر است. (منظور در امور مادی است) و اینکه بینوایان و نزدیک شدن به آنان را دوست بدارم. و اینکه حق را بگویم، هر چند تلخ باشد. و پیوند خویشی را رعایت کنم، هر چند او بر من پشت کرده باشد. و اینکه از مردم چیزی را نخواهم و سفارش فرموده است همواره «لا حول و لا قوة الا باللَّه العلی العظیم» بگویم که از گنجهای بهشت است. پیامبر فرموده اند: خوش محضر بودن از پاک زادگی است. پیامبر فرموده اند: هر کس از بیماری عیادت کند، به هر قدمی که در رفت و برگشت برمی دارد تا به خانه خود باز گردد، هفتاد هزار هزار حسنه برای او نوشته می شود و هفتاد هزار هزار خطا از خطاهای او محو می شود و هفتاد هزار هزار بر درجه اش افزوده می شود و هفتاد هزار هزار فرشته بر او گماشته می شود که او را در گورش می نشانند و برای او تا روز رستاخیز طلب آمرزش می کنند. پیامبر (ص) فرموده اند: هر کس مرده یی را کفن کند، خداوند از سندس و حریر بهشت بر او می پوشاند. امیر المؤمنین علی (ع) فرموده است، بهترین صفات گزینه زنان، بدترین صفات مردان است. و آن سرفرازی (گردن کشی) و بیم و بخل است.
زیرا زن هر گاه متکبر و سرفراز باشد به کسی جز شوهر خویش تسلیم نمی شود و چون بخیل باشد مال خود و شوهرش را حفظ می کند و چون بیمناک و ترسان باشد از آنچه به او روی آورد می ترسد. نسبت به بازماندگان دیگران نیکوکاری کنید تا نسبت به بازماندگان شما نیکوکاری شود. کار نیک انجام دهید و چیزی از آن را کوچک مشمرید که کوچک آن هم بزرگ است و اندک آن هم بسیار است و هیچ یک از شما نگوید که فلان کس برای انجام کار نیک از من سزاوارتر است که در آن صورت به خدا سوگند همچنان می شود و او شایسته تر می گردد. همانا که برای انجام نیک و بد افرادی هستند و هر گاه شما انجام آن را ترک کنید، آنان انجام می دهند. هر کس نهان خویش را اصلاح کند خداوند آشکار او را اصلاح کند و هر کس برای دین خود کار کند، خداوند کار دنیای او را کفایت می فرماید و هر کس در آنچه میان او و خدای اوست نیکویی کند، خداوند رابطه میان او و مردم را نیکو و او را از ایشان کفایت می فرماید. شاعر چنین سروده است:
نیکی و خوبی هر جا باشد غنیمت است و سپاسگزار و ناسپاس را از آن برخوردار کن. و هم گفته شده است: کار نیک و پسندیده خود را هر چند در نظرت خوار و کوچک و ناتوان آید افزون کن، و در عین حال آن را پس از انجام دادن، چنان به فراموشی بسپر که گویی انجام نداده ای و آن کار نیک در نظر و پیش مردم بزرگ و مشهور است.
دیگری گفته است. از نیت و قصدی که برای انجام نیکی کردی، سپاسگزار تو هستم و همانا نیت تو به انجام کار نیک، خود، کاری پسندیده است.