فهرست کتاب


ترجمه روضة الواعظین

محمد بن حسن فتال نیشابوری‏ مهدوی دامغانی‏

مجلس پنجاه و چهارم در امر به معروف و نهی از منکر

بدان که خداوند بر امت محمد (ص) نعمت بخشیده و آنان را گرامی داشته است به اینکه امرکنندگان به معروف و نهی کنندگان از منکرند و خداوند ایشان را با این صفت در کتاب خود وصف کرده و ایشان را ستوده و در آیه یک صد و یازدهم سوره آل عمران چنین فرموده است «شما بهترین امتی هستید که برای مردم بیرون آورده شده است که امر به معروف و نهی از منکر می کنید و به خداوند ایمان آورده اید.» در این آیه، خداوند امر به معروف و نهی از منکر را با ایمان قرین فرموده است و آنان را حافظ حدود خداوند دانسته و به مؤمنان مژده داده است. و خداوند قومی دیگر را سرزنش کرده و عمل ایشان را زشت شمرده و به آنان سخت ترین عذاب را وعده داده است، به این سبب که امر به معروف و نهی از منکر نکرده اند و دست ستمگر را از ستم باز نداشته اند و در آیه هفتاد و نهم سوره مائده فرموده است، «کسانی از بنی اسرائیل که کافر شدند، لعنت شدند به زبان داود و عیسی بن مریم به سبب آنکه نافرمانی کردند و سرکشی کردند، آنان از کار زشتی که می کردند، نهی نمی کردند و چه بد بود آنچه می کردند.» و در آیه شصت و هشتم همان سوره فرموده است «و بسیاری از ایشان را می بینی که به گناه و دشمنی شتاب می کنند و خوردن ایشان حرام را، هر آینه بد است آنچه می کنند. چرا باز نمی دارند ایشان را خدا پرستان و دانایان از گفتار گناه و خوردن حرام؟ هر آینه بد است آنچه ایشان انجام می دهند.» خداوند در این آیه، آنان را که گناه می کنند و آنان که ایشان را نهی نمی کنند و باز نمی دارند، یکسان دانسته و کار هر دو گروه را زشت شمرده و به هر دو گروه وعید داده است. و خداوند متعال در چند مورد دیگر از کتاب خود ما را به معروف فرمان داده و از منکر نهی فرموده است و بر انجام امر به معروف و نهی از منکر، پاداش بزرگ وعده داده است و بر ترک آن وعده عذاب دردناک داده است. همچنین پیامبر (ص) در گفتار خود مکرر این موضوع را گوشزد فرموده است. خداوند متعال در آیه یک صد و یکم سوره آل عمران می فرماید «و باید باشند از شما گروهی که فرا خوانند به سوی خوبی و فرمان دهند به خوبی و نهی کنند از بدی و آن گروه همانان رستگارانند.» و خداوند متعال در آیات یک صد و شصت و پنج و یک صد و شصت و شش سوره اعراف چنین می فرماید: «و چون گفتند جمعی از ایشان چرا پند می دهید گروهی را که خداوند هلاک کننده ایشان است و آنان را عذابی سخت می دهد، گفتند معذرت و پوزشی به سوی پروردگار شما و باشد که ایشان بپرهیزند، پس چون فراموش کردند آنچه پند داده شدند به آن، آنانی را که از بدی نهی می کردند، نجات دادیم و آنان را که ستم می کردند به سبب کار ناپسندیده که انجام می دادند به عذابی دردناک گرفتیم.» امیر المؤمنین علی (ع) فرموده است، ای مؤمنان! هر کس ببیند ظلم و ستمی می شود و ناپسندیده یی ببیند که مردم را به انجام آن فرا می خوانند و حد اقل با دل خود آن را انکار کند، همانا خودش سلامت یافته و از عذاب رهایی می یابد و هر کس آن را با زبان انکار کند و بگوید پاداش می یابد- و او از شخص اول برتر است- و آن کس که با شمشیر آن را انکار کند تا کلمه خداوند برتر و گفتار ستمگران پست شود، او کسی است که به راه رستگاری رسیده و به راه راست ایستاده و نور یقین در دلش تابان شده است. امام باقر (ع) فرموده است، امر به معروف و نهی از منکر، دو آفریده از آفریده های خداوند است. هر کس آن دو را یاری دهد، خدایش عزت می بخشد و هر کس آن دو را رها کند و خوار بشمرد، خدایش زبون می فرماید. امام صادق (ع) فرموده است، کسی امر به معروف و نهی از منکر می کند که در او سه خصلت باشد: به آنچه فرمان می دهد، دانا باشد و عمل کند. از آنچه نهی می کند، خود انجام ندهد. در هر دو مورد رعایت عدل و مهربانی را بکند. پیامبر (ص) فرموده اند: هر کس امر به معروف کند و نهی از منکر نماید یا به کار خیری اشاره و راهنمایی کند، در پاداش آن شریک است. و همان حضرت فرموده اند: کسی از امت خود را در خواب دیدم که شراره های آتش از هر سو او را فرا گرفته بود. امر به معروف و نهی از منکر او آمدند و او را از میان شراره ها نجات دادند و همراه فرشتگانش قرار دادند.
امام صادق (ع) فرموده است، وای بر گروهی که فرمان خدا را در مورد امر به معروف و نهی از منکر نپذیرند. همان حضرت فرموده است، مردی از قبیله خثعم به حضور رسول خدا آمد و گفت: ای رسول خدا! به من خبر بده بهترین کار مسلمانی چیست؟ فرمودند: ایمان آوردن به خدا، پرسید: پس از آن؟ فرمودند: رعایت پیوند خویشاوندی، پرسید: پس از آن؟ فرمودند: امر به معروف و نهی از منکر. آن مرد پرسید: کدام کار از همه نزد خدا ناخوش تر است؟ فرمودند: شرک به خدا، پرسید: پس از آن؟ فرمودند: بریدن پیوند خویشاوندی، پرسید: پس از آن؟ فرمودند: امر کردن به کار ناپسند و باز داشتن از کار پسندیده. پیامبر (ص) فرموده اند: چگونه خواهید بود هنگامی که زنان شما تبهکار و جوانان شما بد کاره شوند و امر به معروف و نهی از منکر نشود؟ گفتند: ای رسول خدا! چنین خواهد شد؟ فرمودند: آری و بدتر از این وقتی است که امر به منکر کنید و نهی از معروف. گفتند: ای رسول خدا! آیا چنین خواهد شد؟ فرمودند: آری و بدتر از این وقتی است که کار پسندیده را ناپسند و کار ناپسند را پسندیده ببینید. امام صادق (ع) فرموده است، چون آیه هفتم سوره تحریم نازل شد که خداوند در آن می فرماید «ای کسانی که ایمان آورده اید، خودتان و کسان خود را حفظ کنید از آتشی که هیمه و آتش گیره آن مرد مانند و ....» نازل شد مردی از مسلمانان نشست و شروع به ادای امانت گریستن کرد و گفت من از خودم عاجز و ناتوانم و اینک تکلیف خویشاوندانم بر عهده ام نهاده شد. پیامبر (ص) فرمودند: برای تو همین اندازه بس است که آنان را به هر چه خود را فرمان می دهی، فرمان دهی و از آنچه خود را باز می داری، باز داری.

مجلس پنجاه و پنجم در واجب بودن نیکی کردن نسبت به پدر و مادر و حقوق واجب آنان بر فرزند

خداوند متعال در آیه هفتاد و هشتم سوره بقره چنین فرموده است «و هنگامی که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که پرستش مکنید جز خدا را و به پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و مستمندان نیکی کردن را و بگویید برای مردم سخن پسندیده ....» و در آیه چهلم سوره نساء فرموده است «و بپرستید خدا را و شریک مسازید با او چیزی را و نیکی کردن به پدر و مادر ...» و خداوند متعال در آیه یک صد و پنجاه و دوم سوره انعام چنین فرموده است «بگو بیایید تا بخوانم آنچه را خداوند شما بر شما حرام کرده است که شریک مسازید با او چیزی را و به پدر و مادر نیکی کردن.» و در آیه بیست و پنجم سوره بنی اسرائیل فرموده است «و حکم کرد پروردگارت که نپرستید مگر او را و به پدر و مادر نیکی کردن، اگر یکی از ایشان یا هر دوشان به پیری برسند نزد تو به آن دو اف مگوی و آن دو را زجر مکن (سخن درشت مگو) و به آن دو گفتار پسندیده بگوی و بگستران برای آن دو بال تواضع از رحمت و بگو پروردگار من! بر آن دو رحمت فرمای، همچنان که مرا در کودکی پرورش دادند.» و خداوند متعال در آیه هشتم سوره عنکبوت فرموده است «وصیت کردیم انسان را به نیکی کردن به پدر و مادرش و اگر با تو ستیز کنند که به من شرک آوری در آنچه نیست تو را به آن علمی، پس اطاعت مکن آن دو را، به سوی من است بازگشت شما و خبر می دهم شما را به آنچه می کردید.» و در آیه چهاردهم سوره لقمان چنین فرموده است «سفارش کردیم انسان را در باره خوبی کردن به پدر و مادر، برداشت مادرش او را سست شدنی بر سست شدن و از شیر باز گرفتن او در دو سال که شکر کن مرا و پدر و مادرت را، به سوی من است بازگشت.» و در آیه پانزدهم سوره احقاف فرموده است «به آدمی در باره نیکی کردن به پدر و مادرش سفارش کردیم، برداشت مادرش او را به دشواری.» پیامبر (ص) فرموده اند: برتر از هر کار پسندیده و نیکی، کاری بهتر است تا آنکه مرد در راه خدا کشته شود و چون در راه خداوند متعال کشته شود، عملی برتر و پسندیده تر از آن نیست و بدتر از هر کار بدی، بدی یی هست تا آنکه کسی یکی از پدر و مادرش را بکشد که چون یکی از آن دو را کشت، از آن کار بدتری نیست.
امام باقر (ع) روایت کرده که پیامبر (ص) فرموده اند: بوی بهشت از فاصله پانصد سال راه احساس می شود ولی عاق پدر و مادر و دیوث آن را نخواهد بویید.
پرسیدند: ای رسول خدا! دیوث کیست؟ فرمودند: کسی که زنش زنا می دهد و او آگاه است. امام صادق فرموده است، به پدر و مادرتان نیکی کنید تا فرزندانتان به شما نیکی کنند و نسبت به زنان مردم با عفت و پاکدامن باشید تا نسبت به زنان شما با عفت و پاکدامن باشند. پیامبر فرموده اند: برای پدر و مادر هم رعایت حق فرزند واجب است هر گاه که فرزند مؤمن و نیکوکار باشد. همان طور که بر فرزند رعایت حقوق ایشان واجب است. امام صادق (ع) فرموده اند: پدران نخستین سه گروهند: آدمی، که از او فرزند مؤمن متولد می شود. جن، که از او کافر و مؤمن زاییده می شود. ابلیس، که از او کافر بوجود می آید و میان آنان زایمان نیست، بلکه تخم گذاری و جوجه آوردن است و جوجه های ابلیس، همگی نر هستند و میان ایشان ماده نیست. امام زین العابدین (ع) فرموده است، حق مادرت بر تو این است که بدانی او تو را در جایی که هیچ کس کسی را حمل نمی کند، حمل کرده و از ثمره دلش (مهر) به تو چندان عطا کرده است که هیچ کس به کسی چنان عطا نمی کند و با همه وجود خویش ترا نگهداری کرده است و اهمیت نمی داده که خود گرسنه و تشنه بماند، ولی تو را سیر و سیراب کند و خود برهنه بماند و تو را بپوشاند و خود در آفتاب باشد ولی بر تو سایه افکند و برای تو خواب نوشین را رها کرده و تو را از گرما و سرما حفظ کرده است تا تو برای او باقی بمانی و تو نمی توانی از عهده شکرش بیرون آیی مگر به یاری و توفیق خداوند. و حق پدرت بر تو این است که بدانی اصل تو از اوست و اگر او نبود تو نبودی و هر گاه در خودت چیزی می بینی که از آن به خود می بالی بدان که پدرت اصل آن نعمت در او بوده است. خدای را سپاس و ستایش کن بر این نعمت و پدر را سپاسگزار باش و هیچ نیرویی جز به لطف خداوند نیست. امام صادق فرموده است، در حالی که موسی بن عمران (ع) با خداوند متعال مناجات می کرد، مردی را در سایه عرش خدا دید. عرضه داشت: پروردگارا! این کیست که عرش تو بر او سایه افکنده است؟ فرمود: این نسبت به پدر و مادرش مهربان و نکوکار بود و سخن چینی نمی کرد. پیامبر (ص) فرموده اند: در خواب کسی را دیدم که فرشته مرگ برای گرفتن جانش آمد و نیکی کردن و مهربانی به پدر و مادر آمدند و او را از آن شخص باز داشتند. و همان حضرت فرموده اند: خدای رحمت فرماید هر کس که پدرش را بر نیکی کردن یاری دهد، خدای رحمت فرماید هر کس که فرزندش را بر نیکی کردنش یاری دهد، خداوند رحمت فرماید همسایه و دوستی را که همسایه و دوست و معاشر خود را بر کار نیک یاری دهد و خدای رحمت فرماید هر کس که پادشاه خود را بر نیکی کردن یاری دهد. امام صادق (ع) فرموده است، هر کس دوست می دارد که خداوند دشواری های مرگ را بر او تخفیف دهد، نسبت به خویشاوندان نزدیک خود بسیار رعایت پیوند خویشاوندی کند و نسبت به پدر و مادرش مهربان و نیک رفتار باشد و اگر چنین بود، خداوند متعال سکرات مرگ را بر او آسان می فرماید و هرگز در زندگی فقیر نمی شود. از امام صادق (ع) روایت شده است که مردی به حضور رسول خدا آمد و گفت: ای رسول خدا من در مورد جهاد بسیار با نشاط و راغبم. فرمودند: در این صورت در راه خدا جهاد کن که اگر کشته شوی زنده خواهی بود و در پیشگاه خداوند روزی داده می شوی و اگر در آن راه بمیری، پاداش تو بر عهده پروردگار است و چون از جهاد برگردی چنان از گناهان پاک شوی، مانند روزی که زاییده شده ای.
گفت: ای رسول خدا مرا پدر و مادری فرتوت است که می پندارند به من انس دارند و بیرون رفتن مرا به جهاد خوش نمی دارند. پیامبر فرمودند: در این صورت با پدر و مادرت باش و سوگند بدان کس که جان من در دست اوست، یک شبانروز انس داشتن آن دو با تو بهتر از یک سال جهاد است. از امام باقر (ع) روایت است که موسی بن عمران (ع) عرضه داشت: پروردگارا! به من سفارشی فرمای. سه بار فرمود: تو را در مورد خودم سفارش می کنم. موسی گفت: سفارش دیگر فرمای. دو بار فرمود: تو را در مورد مادرت سفارش می کنم.
موسی (ع) باز گفت: پروردگارا! مرا سفارشی دیگر فرمای. یک بار فرمود: تو را به پدرت سفارشی می کنم و به این جهت گفته شده است دو سوم نیکی و مهربانی کردن برای مادر است و یک سوم آن برای پدر. پیامبر فرموده اند: خشنودی و رضای خداوند همراه با خشنودی پدر و مادر است و سخط و خشم خداوند همراه با سخط و خشم پدر و مادر است. و همان حضرت فرموده اند: هیچ فرزند نیکوکاری نیست مگر اینکه چون یک نظر رحمت به پدر و مادر افکند برای او پاداش حجی پذیرفته است. گفتند: ای رسول خدا! و اگر در هر روز صد بار بنگرد؟ فرمودند: آری و خداوند بزرگتر و مهربان تر است. پیامبر (ص) فرموده اند: به کسی که عاق پدر و مادر است گفته می شود هر کار می خواهی بکن که من تو را نمی بخشم و بکسی که به پدر و مادر نیکوکار است گفته می شود، هر کار می خواهی بکن که من بزودی تو را می آمرزم و همان حضرت فرموده اند: هر کس به پدر و مادرش نیکی کند خداوند بر عمرش می افزاید. شاعر چنین سروده است:
«سوگند به جان تو که نیکی کردن به پدر و مادر از بهترین پرهیزگاری هاست و همانا که ناخشنودی پدر و مادر گناهی بزرگ است.» «هیچ کس از مردم نسبت به پدر خویش بدکارتر از آنکه پدر را دشنام دهد نیست.» دیگری سروده است «پدر را گرامی بدار و برای او خیر خواه باش که خداوند از دیر باز سفارش فرموده است که نسبت به پدر بد رفتاری نشود».

فصل: در حق فرزند بر پدر

بدان که خداوند متعال همان گونه که حقوق پدر و مادر را بر فرزندان واجب فرموده است، همان گونه حق فرزندان را هم بر پدر و مادر واجب فرموده است و این از حکمت خداوند است. خداوند متعال در آیه سیزدهم سوره نساء می فرماید «خداوند شما را سفارش می کند در باره فرزندان شما.» و در آیه یک صد و بیست و هفتم همان سوره می فرماید «و عاجزان از فرزندان و اینکه برای یتیمان به خوبی و دادگری اقدام کنید». پیامبر (ص) فرموده اند: بوی فرزند از بوی بهشت است و چون پدر به فرزند خویش بنگرد و او را خشنود کند، برای او پاداش آزاد کردن برده ای است. گفتند: ای رسول خدا! اگر سیصد و شصت نظر افکند؟ فرمودند: آری، خدا بزرگ تر از هر چیزی است. و پیامبر فرموده اند: فرزندانتان را بسیار ببوسید که برای شما در قبال هر سه بوسه درجه یی در بهشت است که اندازه آن پانصد سال راه است. و گفته شده است که پیامبر (ص)، حسن بن علی (ع) را می بوسید، اقرع بن حابس گفت: من ده پسر دارم و هیچ کدام را نبوسیده ام. پیامبر فرمودند: آن کس که رحم و مهربانی نکند به او مهربانی نمی شود. و پیامبر (ص) فرموده اند: از جمله حقوق فرزند بر پدر سه چیز است: نامش را نیکو نهد و به او نوشتن بیاموزد و چون به حد بلوغ رسید، او را همسر دهد. و فرموده اند: دختران پوشیده و با حجاب چه فرزندان خوبی هستند. هر کس یک دختر داشته باشد، خداوند همان دختر را مانع و پرده میان او و آتش قرار می دهد و هر کس دو دختر داشته باشد، خداوند به برکت آن دو او را به بهشت می برد و هر کس سه دختر یا سه خواهر داشته باشد، خداوند شرکت در جهاد و پرداخت زکات را از او برمی دارد.