فهرست کتاب


ترجمه روضة الواعظین

محمد بن حسن فتال نیشابوری‏ مهدوی دامغانی‏

مجلس چهل و هشتم در شب قدر و فضیلت روزه

خداوند متعال در آیات سوم و چهارم سوره دخان چنین فرموده است «ما آن قرآن را در شب فرخنده (قدر) فرستادیم. همانا که ما بیم دهندگانیم. در آن شب هر کاری با حکمت مشخص می گردد.» گروهی گفته اند مقصود از آن شب، شب قدر است و گروهی گفته اند، شب برات است. (یعنی شب نیمه شعبان) و خداوند متعال در آیه اول سوره قدر فرموده است «ما آن را در شب قدر نازل کردیم.» تا آخر سوره که در باره شب قدر است. خداوند متعال در کتاب خود، هفت چیز را صفت مبارک (فرخنده) داده است.
مکه را مبارک فرموده است و در آیه نود و ششم سوره آل عمران چنین می فرماید «نخستین خانه که برای عبادت خلق بنا شده، همان است که در بکه و فرخنده است.» به قرآن هم، مبارک اطلاق شده و در آیه نود و دوم سوره انعام فرموده است «و این قرآن کتابی است که ما آن را نازل کردیم با برکت بسیار.» به عیسی (ع) هم، صفت مبارک داده شده و در سوره مریم، آیه سی ام چنین فرموده است «مرا پیامبر قرار داد و هر کجا باشم مبارک گردانید.»
درخت زیتون را هم مبارک نامیده و در آیه سی و پنجم سوره نور فرموده است «می درخشد از درخت مبارک زیتون.» سرزمینی که موسی (ع) در آن به شرف گفتگو با خداوند رسید، در آیه سی ام سوره قصص، بقعه مبارکه است.
آب باران را هم مبارک نامیده و در آیه ششم سوره قاف فرموده است «و ما از آسمان آب مبارک را نازل کردیم.» گوید (یعنی شیخ صدوق) که بیشتر مشایخ و استادان ما که خداوند از همه شان خشنود باد در این موضوع اتفاق دارند که شب قدر شب بیست و سوم رمضان است. امام صادق (ع) فرموده است، شب قدر آغاز و انجام سال است. امام کاظم (ع) فرموده است، هر کس شب قدر غسل کند و تا طلوع سپیده، شب زنده داری کند، از گناهان خود بیرون می رود. پیامبر (ص) فرموده اند: هر کس از روی ایمان و برای رضای خدا شب قدر را شب زنده داری و عبادت کند، خداوند خطاهای گذشته اش را می آمرزد و پیامبر (ص) در عین حال که همواره بر این کار تشویق می فرمودند، بطور حتم نمی فرمودند، که امشب، شب قدر است. امام باقر (ع) فرموده است، هر کس شب بیست و سوم رمضان را شب زنده داری کند و صد رکعت نماز در آن بگزارد، خداوند روزی او را در دنیا فراخ می فرماید و شر کسانی را که با او ستیزه کنند از او کفایت می فرماید و او را از سوختن در دنیا و زیر آوار ماندن و شر دزدان و جانوران درنده محفوظ می دارد و بیم نکیر و منکر را از او برطرف می فرماید و هنگامی که از گور خود بیرون آید پرتو چهره اش برای همه مردم محشر درخشان است و نامه عملش به دست راست او داده می شود و برای او آزادی از دوزخ و عبور از پل صراط و امان از عذاب مقرر می شود و بدون حساب وارد بهشت می شود و در آن از همنشینان پیامبران و صدیقان و شهیدان و نیکوکاران خواهد بود که چه نیکو رفیقانی هستند. امام باقر (ع) در یکی از موسم های حج چون از عرفات به منی آمدند و وارد مسجد خیف شدند، مردم به حضورشان آمدند و از شب قدر پرسیدند. امام برخاست و پس از حمد و ثنای خداوند چنین فرمود: از من در باره شب قدر پرسیدید، از شما پنهان نمی کنم که من هم نمی دانم کدام شب از رمضان است. ولی بدانید هر کس که ماه رمضان را درک کند و سالم باشد باید روزه بگیرد و بخشی از شب را نماز گزارد و بر نمازهای واجب خود مواظبت بیشتر کند و به نماز جمعه حاضر شود و بامداد عید فطر در نماز عید شرکت کند. همانا شب قدر را درک و جایزه پروردگار را دریافت کرده است. امام صادق (ع) می گفته است، خداوند را جایزه هایی است که همچون جوایز بندگان نیست. ابن عباس گفته است، شب قدر از این جهت به قدر موسوم شده است که در آن مقدرات، از آن شب تا سال دیگر تعیین می شود. از مصیبت و مرگ و روزی و چیزهای دیگر. پیامبر (ص) فرموده اند: خداوند متعال به من و امتم هدیه یی ارزانی فرموده است که این کرامت را به امتهای دیگر نداده است. پرسیدند: این چه هدیه یی است؟ فرمودند:
گشودن روزه و شکسته خواندن نماز در سفر و هر کس چنین نکند، همانا هدیه خدا را به او برگردانده است. امام صادق فرموده است، برای روزه دار دو شادی است: یکی هنگام گشودن روزه و افطار، دیگری هنگام دیدار خداوند متعال. پیامبر (ص) فرموده اند: خداوند فرموده است، هر کاری که آدمی انجام می دهد برای خود اوست جز روزه که برای من است و خود پاداش آن را می دهم (پاداش من داده می شود) و روزه، روز قیامت سپر بنده مؤمن من است. همان گونه که در دنیا سلاح شما هر یک از شما را حفظ می کند. و همانا بوی دهان روزه دار در پیشگاه خداوند خوشبوتر از بوی مشک است و روزه دار چون روزه می گشاید، دو شادی می یابد:
یکی به خوردن و آشامیدن و دیگری هنگامی که مرا می بیند و او را وارد بهشت می کنم. پیامبر (ص) فرموده اند: روزه دار تا هنگامی که از مسلمانی غیبت نکند، در حال عبادت است، هر چند در بستر خود خوابیده و آرمیده باشد و نیز فرموده اند هر کس برای خشنودی خداوند یک روز، روزه مستحب بگیرد، آمرزش الهی برای او واجب می شود. امام صادق (ع) فرموده است هر کس یک روز در گرما روزه بگیرد و تشنه شود، خداوند هزار فرشته بر او می گمارد که بر چهره اش دست می کشند و به او تا هنگام افطار بشارت و مژده می دهند. و خداوند متعال می فرماید: چه خوش است بوی دهان تو و روح تو، ای فرشتگان من! گواه باشید که او را آمرزیدم. امیر المؤمنین علی (ع) فرموده است، روزه ماه رمضان و سه روز از هر ماه وسوسه سینه ها را می زداید. هر کس سه روز از هر ماه روزه بگیرد، چنان است که تمام سال را روزه گرفته باشد. که خداوند می فرماید، هر کس کار پسندیده یی انجام دهد ده برابر آن برای اوست. پیامبر فرموده اند: هر چیز را زکاتی است و زکات بدن روزه است. امیر المؤمنین علی (ع) فرموده است، چه بسیار روزه گیری که از روزه خود بهره یی جز تشنگی ندارد و چه بسیار نمازگزاری که از آن بهره یی جز رنج برای او نیست. امام صادق به محمد بن مسلم فرموده است، ای محمد! چون روزه می گیری گوش و چشم و زبان و گوشت و پوست و خون و موی تو روزه بدارد و روزی که روزه می گیری چون روزی که روزه نمی گیری نباشد. و فرموده است همانا روزه گیر شما در باغهای بهشت می خرامد و فرشتگان تا هنگام افطار برای او دعا می کنند. پیامبر فرموده اند: خواب روزه دار عبادت و نفس کشیدنش تسبیح است. ابو هریره گفته است، هر کس روز هیجدهم ذی حجه را روزه بگیرد، خداوند برای او پاداش شصت ماه روزه می نویسد و آن روز غدیر خم است که پیامبر (ص) دست علی (ع) را گرفت و به مسلمانان فرمود، آیا من ولی مؤمنان نیستم؟ گفتند، آری ای رسول خدا چنین است، فرمود هر کس من مولای اویم، علی مولای اوست. عمر به علی (ع) گفت، به به ای علی که مولای من و مولای هر مسلمان شدی و خداوند این آیه (بخشی از آیه سوم سوره مائده) را نازل فرمود که «امروز دین شما را به حد کمال رساندم و نعمت خویش را بر شما تمام کردم.» و از برخی از ائمه نقل شده که فرموده اند، هر کس روز غدیر خم را روزه بگیرد و آن را مبدل نکند، خدای پاداش روزه دهر برای او می نویسد. امام صادق فرموده است، هر کس روز بیست و هفتم رجب را روزه بگیرد، خداوند برای او پاداش روزه هفتاد سال می نویسد. و روایت شده است که روزه آن روز، کفاره شصت ماه روزه است.
روایت شده است، هر کس روز بیست و پنجم ذی قعده را که روز گسترش زمین از زیر کعبه (دحو الارض) است روزه بگیرد، خداوند گناه هفتاد سال او را می پوشاند. روز هفدهم ربیع الاول که روز ولادت پیامبر (ص) است، هر کس روزه بگیرد خداوند برای او پاداش شصت سال روزه می نویسد.

مجلس چهل و نهم در ده روز ذی حجه

خداوند متعال در آیه یک صد و چهل و چهارم از سوره اعراف فرموده است، «و با موسی، سی شب وعده نهادیم. چون پایان یافت ده شب دیگر بر آن افزودیم و میقات پروردگارش به چهل شب تکمیل شد.» که منظور از ده شب، از ماه ذی حجه است.» و خداوند متعال در سوره حج (آیه 28) می فرماید، «تا در آنجا منافع بسیار برای خود ببینند و نام خدا را در ایامی معین یاد کنند.» که منظور دهه یی از ذی حجه است. و خداوند در آغاز سوره و الفجر می فرماید، «سوگند به سپیده دم و سوگند به ده شب اول ذی حجه و سوگند به جفت و طاق و سوگند به شب تار، هنگامی که به روز روشن مبدل می شود.» ابن عباس در این باره گفته است: منظور از کلمه فجر، روز است و منظور از شبهای دهگانه، دهه اول ذی حجه است و گفته شده است، منظور از وتر (طاق) روز عرفه است که روز نهم ذی حجه است و منظور از شفع (جفت)، روز عید قربان است که روز دهم است. امام رضا (ع) فرموده است، خداوند متعال محمد (ص) را که رحمت برای همه جهانیان است، در بیست و هفتم رجب به پیامبری مبعوث فرمود. هر کس این روز را روزه بگیرد، خداوند برایش پاداش روزه شصت ماه می نویسد. و در بیست و پنجم ذی قعده، خداوند خانه کعبه را بر زمین نهاد و آن نخستین رحمتی بود که بر روی زمین نهاده و جایگاه امن و کسب ثواب برای مردم شد. هر کس این روز را روزه بگیرد، خداوند برایش پاداش شصت ماه روزه می نویسد و روز اول ذی حجه، ابراهیم خلیل الرحمن متولد شده است و هر کس آن روز را روزه بگیرد، خداوند پاداش شصت ماه روزه برای او می نویسد. عبد الرحمن بن سبابه می گوید: از امام صادق (ع) در باره غسل کردن روز عرفه در سرزمینهای دیگر غیر از عرفات پرسیدم. فرمود: هر کجا بودی غسل کن. و مستحب است کنار مشاهد ائمه، اجتماع و دعا کنیم و آن روز را به روزه و نماز و تضرع بگذرانیم.

مجلس پنجاهم در ذکر دو عید (فطر، قربان)

بدان که نامهای عید چهار است: در فارسی به عید جشن می گویند و گفته شده است عید هر روزی است که در آن اجتماع باشد و مشتق از عود به معنی برگشتن است و مثل این است که بگوییم آنان به آن برگشته اند. و گفته شده است، عید از آن جهت عید نامیده شده است که در آن از اندوه به شادی بازمی گردند و آن روز برای همه مردم، روز شادی است. مگر نمی بینید که در روز عید، زندانیان را هم مؤاخذه و تعقیب نمی کنند و پرندگان را شکار نمی کنند و جانوران وحشی را هم نمی گیرند و کودکان را به مکتب نمی فرستند. و هم گفته اند از این جهت به آن نام عید داده اند که هر انسانی به آنچه که خداوند به او وعده داده است در این روز می رسد. و گفته اند از این جهت عید می گویند که انسانها در آن روز به توبه و دعا کردن به پیشگاه خداوند برمی گردند و خداوند هم به عطا و بخشش نسبت به ایشان برمی گردد. و هم گفته اند، از این سبب به آن عید می گویند که خداوند به بندگان مؤمن خود فواید پسندیده و عواید بزرگ و بخشش فراوان ارزانی می دارد. در قرآن، در آیه 60 سوره طه که فرموده است «یوم الزینه» یعنی روز عید ایشان که در آن روز، از همه جا آنجا جمع می شدند. همان طور که «یوم الدین» به معنی روز جزاست. پیامبر (ص) فرموده است، چون روز عید (فطر) فرا می رسد خداوند به فرشتگانش می گوید مزد مزدور و کارگر، چون کار خویش را انجام دهد چگونه است؟ و آنان می گویند پروردگارا باید مزدش به طور کامل پرداخت شود و خداوند می فرماید:
ای فرشتگان! گواه باشید که من آنان را بخشیدم. خداوند متعال در آیه پنجاهم سوره اعراف فرموده است «کسانی که دین خود را فسوس و بازیچه گرفته اند.» مقصود از کلمه دین، یعنی عید خود را فسوس و بازیچه می گرفته و به بتهای خود در آن روز توجه می کردند و به انواع زیور آنان را می آراستند و خداوند ایشان را به همین سبب سرزنش فرموده است. در قرآن چهار عید بیان شده است: نخست، عیدی برای عیسی (ع) و قوم او و آن گفتار خداوند در آیه یک صد و چهاردهم سوره مائده است که می فرماید «عیسی بن مریم گفت، پروردگارا بر ما از آسمان مائده یی فرست تا این روز برای ما و کسانی که پس از ما می آیند عید و نشانی از سوی تو باشد». دوم، اعیاد کافران که خداوند متعال در آیه هفتاد و دوم سوره فرقان فرموده است «کسانی که گواهی دروغ نمی دهند» که برخی گفته اند کلمه «زور» در آن آیه، به معنی جشنهای ایشان است. سوم، عید فطر است که خداوند متعال در آیه چهاردهم و پانزدهم سوره اعلی فرموده است «براستی که رستگاری یافت آن کس که خود را تزکیه کرد و با ذکر نام خدا به نماز ایستاد» که منظور از تزکیه، پرداخت زکات فطر و منظور از ذکر نام خدا تکبیر و منظور از نماز، نماز عید فطر است. چهارم، عید قربان است که خداوند متعال در سوره کوثر می فرماید «ما به تو کوثر عطا کردیم، نماز بگزار برای خدایت و قربانی کن» که منظور از نماز در این آیه، نماز عید قربان است و مقصود از قربانی کردن هم، قربانی در روز عید قربان است. برای مؤمن سزاوار است که چون در مراسم عید شرکت می کند به قصد عبرت باشد نه به قصد تماشا، تا حال او مانند آنانی که عید خود را لهو و لعب گرفته اند نباشد و گفته شده است یکی از هدفها و حکمت این دو عید بیاد آوردن قیامت و بیمهای آن است که برخی از احوال عید موافق و مانند قیامت است. چون شب عید فرا می رسد، شبی را بیاد آر که فردای آن صبح رستاخیز است و چون صدای طبل و کوس و بوق را می شنوی از نفخ صور بیاد آور. خداوند متعال در این باره در سوره کهف می فرماید «و نفخه صور دمیده شود و همه خلق را جمع می کنیم جمع کردنی.» و چون از خانه خود، روز عید به مصلی می روی، روز بیرون رفتن خود را از دنیا بیاد آور و روزی را که از گور به محشر برده می شوی. خداوند متعال در سوره قاف، آیه چهل و یکم چنین می فرماید «به ندای روزی که منادی حق (اسرافیل) از مکان نزدیک ندا کند گوش فرا دار.»، و چون مردم را دیدی که در حالات مختلف به نمازگاه می روند، برخی در جامه های بسیار گرانبها و برخی در جامه های نو و برخی در جامه های کهنه، از اختلاف احوال ایشان، اختلاف احوال خلق خدا را در قیامت بیاد آور که برخی از ایشان جامه های آراسته و با زیور بر تن دارند و برخی از ایشان را در راه پیمودن می بینی که گروهی پیاده و برخی سواره اند، از چگونگی عبور خود از پل صراط یاد آور. پیامبر (ص) فرموده اند: مردم کنار پل صراط می رسند و سپس به کمک اعمال خود از آن می گذرند. گروهی به سرعت برق، گروهی دیگر به سرعت باد و گروهی دیگر همچون اسبی که در حال تاخت و تاز است و گروهی همچون حرکت ستاره در مدار خود و گروهی چون مردی که در حال دویدن باشد و گروهی همچون راه رفتن معمولی. همچنین روزی را بیاد آور که خداوند در باره آن در آیه هشتاد و پنج سوره مریم چنین فرموده است «روزی که پرهیزگاران را به سوی خدای مهربان به اجتماع محشور گردانیم و بدکاران را به آتش دوزخ در افکنیم.» که لغت «ورد» را در آیه مذکور به معنی تشنه دانسته اند. و پیامبر فرموده اند: مردم سه دسته حشر می شوند: یک دسته ایشان سوار بر مرکبهایند و یک دسته را پیاده می کشند و می برند و یک دسته بر چهره های خویش کشیده می شوند. و چون در مصلای خود نشستی و مردم را دیدی که منتظر آمدن سلطانند و گروهی در آفتاب و گروهی در سایه و گروهی ایستاده اند، از ایستادن خود در عرصات قیامت یاد کن که منتظر حساب و قضاوت در باره خود خواهی بود. خداوند در آیه چهل و سوم سوره ابراهیم فرموده است «کیفر ستمکاران را به تأخیر می اندازد تا روزی که چشمهایشان در آن خیره و حیران است. ستمکاران همه شتابان سر به بالا کرده و چشمها واله مانده و دلهاشان در اضطراب است.» گروهی عرق ریزان زیر تابش خورشیدند و گروهی در سایه عرش، و چون رایات و پرچمها را دیدی از رایات و پرچمهای قیامت یاد کن که برای هر قوم رایتی است. و چون برای نماز برخاستی و صف ها مرتب شد از روزی که به پیشگاه خدا عرضه باید شد یاد کن و خداوند در آیه چهل و هشتم سوره کهف می فرماید «و خلایق را در صفی بر خدا عرضه کنند.» و چون امام جماعت به منبر رود و شروع به خواندن خطبه کند و مردم آرام و ساکت و خاموش باشند، آن روز را یاد آور که محمد (ص) برای شفاعت پیش می آید و مردم خاموش و سرگردانند، و چون در خطبه نماز شروع به وعد و وعید کرد و بیم و امید داد، از آن روز یاد کن که سروشی ندا می دهد فلان بدبخت شد. و چون دیدی که پس از نماز پراکنده شدند و به راههای مختلف و خوراکها و سفره های مختلف می روند، این گفتار خداوند را که در آیات 13 تا 16 سوره روم فرموده است، به یاد آور «روزی که رستاخیز بر پا شود در آن روز مردم فرقه فرقه می شوند. آنان که ایمان آوردند و کارهای نیکو انجام دادند به باغ بهشت منزل گیرند.» و از آیه ششم سوره زلزال یاد کن که فرموده است «مردم از گورها پراکنده بیرون آیند تا نتیجه کارهای خویش را ببینند.»، و چون مستمندان و بینوایان را در راه ببینی که دست نیاز دراز کرده اند و بر چهره شان گرد نشسته است از آیه دوازدهم سوره روم یاد کن که فرموده است «روزی که رستاخیز بر پا شود بدکاران شرمنده و اندوهگین شوند.»، این نموداری از مقابله احوال عید با احوال قیامت است و مایه عبرت کسی است که عبرت گیرد و موجب پند برای پندپذیران است. امام صادق (ع) فرموده است، امیر المؤمنین علی (ع) روز عید فطر خطبه یی ایراد کرد و چنین فرمود:
«ای مردم! امروز شما روزی است که در آن به نیکوکاران پاداش داده می شود و بدکاران در آن زیان می کنند. امروز، شبیه ترین روزها به قیامت شماست. با بیرون آمدن خود از خانه هایتان به مصلای خود، از بیرون آمدن از گورها و رفتن به پیشگاه خداوند یاد کنید. و از توقف و ایستادن خود در مصلی، وقوف خود در برابر خدا را یاد کنید و از بازگشت خود به خانه هایتان بازگشت خود را به جهنم و بهشت فرا یاد آرید. و ای بندگان خدا! بدانید نزدیک ترین و کمترین چیز که برای مردان و زنان روزه گیر فراهم است، این است که فرشته یی در آخرین روز ماه رمضان به آنان ندا می دهد که ای بندگان خدا! بر شما مژده باد که گناهان گذشته شما آمرزیده شد و بنگرید که در آینده چگونه خواهید بود.» در یکی از عیدهای فطر هم چنین فرمود «همانا امروز برای هر کس که خداوند روزه اش را پذیرفته و نمازش را سپاس داشته، عید است و هر روزی که در آن خدا معصیت نشود، آن روز عید است.» امام محمد بن علی (ع) فرموده است، در روز عید قربان هیچ کاری بهتر از قربانی (خونی که در راه خدا ریخته شود) یا قدم برداشتن برای نیکی به پدر و مادر یا خویشاوندی که از او گسیخته باشد و نسبت به او نیکی و بخشش و تقدم بر سلام دادن کند و مردی که خود از گوشت قربانی خویش اطعام کند و همسایگان یتیم و مستمند و بردگان را برای خوردن آن دعوت کند و بررسی احوال اسیران، نیست. امام صادق (ع) فرموده است، هر کس روزه رمضان خود را به گفتاری نیکو و کرداری نیکو تمام کند، خداوند روزه اش را می پذیرد. گفته شد: ای پسر رسول خدا! گفتار نیکو چیست؟ فرمود: گواهی دادن به اینکه، خدایی جز خدای یگانه نیست و کردار نیکو، بیرون کردن فطریه از مال است. امام صادق (ع) به یکی از اصحاب خود فرمود: چون شب عید فطر رسید، سه رکعت نماز مغرب را بگزار و سپس به سجده برو و بگو «یا ذا الطول یا ذا الحول یا مصطفی محمد و ناصره صل علی محمد فاغفر لی کل ذنب اذنبته و نسیته و هو عندک فی کتاب مبین.» «ای صاحب قدرت و نیرو! ای برگزیننده و یاری کننده محمد! بر محمد و آل او درود فرست و هر گناهی را که انجام داده ام و آن را فراموش کرده ام و آن در محضر تو، در کتابی آشکار ثبت است بر من ببخشای و بیامرز.» و پس از آن صد بار بگو «اتوب الی الله» و پس از نماز مغرب و عشاء و نماز صبح، همان تکبیرهایی را که در ایام تشریق (یازدهم تا سیزدهم ذی حجه) می گویند، بگو، «اللَّه اکبر، اللَّه اکبر. لا اله الا اللَّه و اللَّه اکبر، اللَّه اکبر و لله الحمد، اللَّه اکبر علی ما هدینا و الحمد لله علی ما ابلانا.» و عبارت «و رزقنا من بهیمة الانعام» را مگو که این عبارت مخصوص ایام تشریق است.