فهرست کتاب


ترجمه روضة الواعظین

محمد بن حسن فتال نیشابوری‏ مهدوی دامغانی‏

فصلی در فضائل اذان

خداوند متعال در آیه پنجاه و هشتم سوره «مائده» فرموده است «و چون شما ندای نماز بلند کنید آن را مسخره و بازیچه می گیرند و این بدان سبب است که ایشان مردمی هستند که نمی اندیشند و عقل ندارند.» مفسران در این مورد گفته اند، معمولا کافران به هنگام نماز مؤمنان جمع می شدند و با استهزاء می گفتند نماز بگزارید، نماز مگذارید. رکوع بکنید، رکوع مکنید. سجده بکنید، سجده مکنید، و خداوند این آیه را نازل فرمود . بدان که ندا دادن بر پنج گونه است: ندای خداوند و ندای پیامبر (ص) و ندای اسرافیل و ندای ابراهیم (ع) و ندای مؤمنان. ندای خداوند آن است که در آیه هفتم سوره «تحریم» فرموده است «هان! ای مؤمنان به درگاه خداوند توبه نصوح (با خلوص و دوام) کنید.» ندا و اذان گفتن رسول خدا (ص) آن است که در آیه سی و یکم سوره «احقاف» از قول ایشان آمده است که «ای قوم ما! شما هم دعوت خدا را بپذیرید و به او ایمان آورید.» ندای ابراهیم (ع) آن است که در آیه بیست و هفتم سوره «حج» آمده است «و مردم را برای ادای مناسک حج فرا خوان! پیاده و سواره از هر راه دور به سوی تو آیند.» ندای اسرافیل آن است که در آیه چهل و یکم سوره «ق» آمده است «و به ندای روزی که منادی حق (اسرافیل) از مکان نزدیک ندا کند گوش فرا دار.» ندای مؤمنان در آیه پنجاه و هشتم سوره «مائده» است که می فرماید «و چون ندا دهید (اذان گویید) برای نماز.» و خداوند در آیه سی و سوم سوره «فصلت» چنین فرموده است «چه کسی نیکو گفتارتر از آن کس است که به سوی خدا فرا خواند و نیکوکار باشد و بگوید همانا من از تسلیم شدگان به فرمان خدایم.» امام باقر (ع) فرموده است: هر کس برای رضای خداوند ده سال اذان بگوید، خداوند به همان مقدار که چشم او می بیند و صدایش در آسمان پخش می شود، از خطاهایش می بخشد و هر خشک و تری که صدای اذان او را بشنود او را تصدیق می کند و برای او، به شمار کسانی که در مسجدی که او در آن اذان گفته است سهمی است و برای او به شمار همه کسانی که با صدای او نماز گزارند حسنه یی نوشته می شود. پیامبر (ص) فرموده اند: مؤذن با پیامبران و صدیقان و صالحان محشور می شود.
امام صادق (ع) فرموده است: هر کس بشنود که مؤذن شهادتین را می گوید، او هم با خلوص و در حالی که تصدیق کننده باشد بگوید من هم چنین گواهی می دهم و از همه کسانی که منکر هستند و سرکشی می کنند به همین دو گواهی کفایت می کنم و همه کسانی را که به این دو شهادت معترفند یاری می دهم، به شمار همه منکران و همه مقران از خطاهایش آمرزیده می شود. امام صادق (ع) فرموده است هر کس به هنگام شنیدن اذان صبح بگوید پروردگارا من از تو مسألت می کنم، در این هنگام که روز تو روی آورده و شب تو گذشته و هنگام نماز گزاردن برای تو و صداهای دعا برخاستن فرا رسیده است، توبه مرا بپذیری که تو بسیار توبه پذیرنده و مهربانی و همین کلمات را به هنگام نماز و اذان مغرب هم بگوید، اگر در آن شبانه روز بمیرد از توبه کنندگان است. پیامبر (ص) فرموده اند: هر کس برای رضای خداوند متعال اذان بگوید خدایش پاداش چهل هزار شهید و چهل هزار صدیق ارزانی می دارد و چهل هزار تن از گنهکاران امت مرا با شفاعت او به بهشت می برد، همانا چون مؤذن « اشهد ان لا اله الا اللَّه » می گوید، هفتاد هزار فرشته بر او درود می فرستند و برای او طلب آمرزش می کنند و او روز رستاخیز در سایه عرش است تا رسیدگی به حساب مردم تمام شود و پاداش «اشهد ان محمدا رسول اللَّه» را چهل هزار فرشته برای او می نویسد. و روایت شده است هر کس اذان و اقامه برای نماز بگوید پشت سرش دو صف از فرشتگان به او اقتدا می کنند و هر کس فقط اقامه بگوید پشت سرش یک صف از فرشتگان نماز می گزارند. امام صادق (ع) فرموده است: چون جبریل (ع)، اذان را به پیامبر (ص) وحی می کرد، سر آن حضرت بر دامن علی (ع) بود و چون تمام شد و رسول خدا از آن حال به خود آمدند، به علی (ع) فرمودند: شنیدی، گفت: آری، پرسیدند: حفظ کردی؟ گفت:
آری، فرمودند: اکنون بلال را فرا خوان و به او بیاموز، علی (ع) بلال را فرا خواند و به او آموخت. هشام بن ابراهیم به امام علی بن موسی الرضا (ع) از رنجوری و بی فرزندی خود شکایت کرد، به او دستور فرمود در خانه اش با صدای بلند اذان بگوید. هشام می گوید:
چنین کردم و خداوند رنجوری مرا از میان برد و فرزندان من بسیار شدند. پیامبر (ص) فرموده اند: برای مؤذن در فاصله میان اذان و اقامه، پاداش شهیدی است که در راه خدا به خون خود طپیده باشد . عبد اللَّه بن علی می گوید: کالایی از بصره به مصر بردم و چون به مصر رسیدم همچنان که در یکی از خیابانها می رفتم، پیرمردی بلند قامت و سخت سیاه چرده را دیدم که سرش اصلع و دارای موهای سپید بود و موهای ریش او هم همگی سپید بود.
دو قطیفه بر تن داشت، یکی سپید و دیگری سیاه. پرسیدم: این کیست؟ گفتند: بلال مؤذن و آزاد کرده رسول خداست، کاغذهای خود را برداشتم و پیش او رفتم و سلام دادم و گفتم: ای شیخ سلام بر تو باد، گفت: سلام و رحمت و برکات خداوند بر تو باد گفتم: خدایت رحمت کناد، از آنچه از رسول خدا شنیده ای برای من بگو، گفت:
مگر می دانی که من کیستم؟ گفتم: تو بلال مؤذن رسول خدایی، بلال گریست و من هم گریستم آنچنان که مردم کنار ما جمع شدند و ما همچنان می گریستیم، سپس به من گفت: ای پسر تو از کجایی؟ گفتم: اهل عراقم، به به گفت و اندکی درنگ و سکوت کرد و پس از آن گفت: ای برادر عراقی بنویس: (بسم الله الرحمن الرحیم. از رسول خدا شنیدم که می فرمود: مؤذنان امنای مردم بر نماز و روزه و گوشت و خون ایشانند، چیزی از خداوند مسألت نمی کنند مگر اینکه به ایشان عطا می فرماید و در هیچ موردی شفاعت نمی کنند مگر آنکه پذیرفته می شود.» گفتم: خدایت رحمت کناد، بیشتر بگو و بر دانش من بیفزای، گفت بنویس:
«بسم الله الرحمن الرحیم، شنیدم رسول خدا می فرمود هر کس چهل سال برای رضای خدا اذان بگوید خدایش روز رستاخیز او را برمی انگیزد در حالی که برای او عمل چهل صدیق که شایسته و پذیرفته باشد منظور می فرماید.» گفتم: خدایت رحمت کناد، بر من بیفزای، گفت. بنویس: (بسم الله الرحمن الرحیم، شنیدم رسول خدا می فرمود هر کس بیست سال اذان بگوید خدایش او را در قیامت بر می انگیزاند در حالی که برای او پرتوی چون پرتو آسمان دنیاست.» گفتم: خدایت رحمت کناد، بیشتر بگو، گفت بنویس: (بسم الله الرحمن الرحیم. از پیامبر شنیدم می فرمود هر کس ده سال اذان بگوید خدای عز و جل او را با ابراهیم (ع) در خیمه یا درجه او مسکن می دهد.» گفتم: خدایت رحمت کناد بر من بیفزای، گفت بنویس: (بسم الله الرحمن الرحیم. شنیدم رسول خدا می فرمود هر کس یک سال اذان بگوید خدایش در روز قیامت او را مبعوث می فرماید در حالی که گناهانش را هر چه باشد، هر چند همسنگ کوه احد، می بخشد.» گفتم: خدایت رحمت کناد، بر من بیفزای، گفت: آری به شرط آنکه، این را حفظ و برای رضای خداوند به آن عمل کنی. (از پیامبر (ص) شنیدم می فرمود هر کس در راه خدا و برای رضای او و اظهار ایمان و تقرب به خداوند فقط برای یک نماز اذان بگوید، خداوند متعال گناهان گذشته اش را می بخشد و بر او منت می نهد و در بازمانده عمرش او را از گناه باز می دارد و در بهشت او را با شهیدان قرار می دهد.» گفتم: خدایت رحمت کناد، بهترین حدیثی را که در این باره شنیده ای برای من بگو، گفت: ای پسر! چه خبر است، بس کن که رشته های دلم را از یک دیگر گسیختی و گریست و من هم گریستم و بر او رحمت آوردم، سپس گفت بنویس: (بسم الله الرحمن الرحیم. شنیدم رسول خدا (ص) می فرمود چون روز قیامت فرا رسید و خدای عز و جل مردم را در صحرای قیامت جمع فرماید، خداوند متعال گروهی از فرشتگان نوری خود را به سوی مؤذنان می فرستد و همراه آنان پرچمهایی و رایاتی از نور است و اسبهایی (شتران) که لگام آنان زبرجد سبز و زین و تنگ آنان از مشک تازه است و مؤذنان بر آنها سوار می شوند و بر آنها می ایستند و در حالی که فرشتگان آنان را رهبری می کنند با صدای بلند اذان می گویند.» در این هنگام بلال با صدای بلند گریست آنچنان که من هم سخت گریستم، چون گریه بلال آرام گرفت، گفتم: برای چه این چنین می گریی؟ گفت: دریغ که چه چیزهایی بیاد من آوردی. شنیدم که حبیب من و برگزیده خدا که درود خدا بر او و بر خاندانش باد می فرمود سوگند به کسی که مرا براستی و حق بر پیامبری مبعوث فرموده است، آنان همچنان که بر اسبها ایستاده اند از کنار مردم می گذرند و بانگ تکبیر برمی دارند و چون تکبیر بگویند از امت خود صدای ناله می شنوم. اسامة بن زید پرسید: ای رسول خدا! آن ناله چیست؟ فرمود: ناله تسبیح و ستایش است و چون مؤذنان «اشهد ان لا اله الا الله» بگویند، امت من می گویند ما در دنیا فقط او را می- پرستیدیم. سروشی می گوید. راست گفتید و چون «اشهد ان محمدا رسول الله» بگویند امت من می گویند این آن کسی است که پیام خدا را آورد و ما بدون اینکه او را دیده باشیم به او ایمان آوردیم. سروش می گوید راست می گویید، او کسی است که پیام خدا را به شما رساند و شما به او گرویدید. اکنون سزاوار است که خداوند شما را با پیامبرتان در یک جا قرار دهد و آنان را به منازل ایشان می برند و آنجا چیزهایی از نعمت است که نه چشمی دیده و نه گوشی شنیده و نه بر اندیشه یی گذشته است.
آنگاه بلال به من نگریست و گفت اگر بتوانی- هر چند که نیرو و توانی جز به عنایت خدا نیست- که مؤذن بمیری، چنین کن.

مجلس چهل و یکم در بیان فضایل نماز

خداوند متعال در آیه دوم سوره «بقره» فرموده است «کسانی که به غیب ایمان می آورند و نماز را بر پا می دارند.» و در آیه هفتاد و یکم سوره «انعام» فرموده است «بگو هدایت خدا به حقیقت هدایت است و ما مأموریم که تسلیم فرمان خدای جهانیان باشیم و اینکه نماز را بپا دارید.» و در آیه بیست و نهم سوره «اعراف» فرموده است «بگو پروردگار من به عدل و درستی فرمان داده است و اینکه در هر عبادت روی به او آورید.» و در آیات دوم و سوم سوره «انفال» فرموده است «همانا مؤمنان کسانی هستند که چون ذکری از خدا شود دلهاشان ترسان شود ... و نماز را بپا می دارند.» و در آیات نخستین سوره «مؤمنون» فرموده است «همانا اهل ایمان رستگار شدند آنان که در نمازشان فروتن و خاشع هستند.» پیامبر فرموده اند: خدا را فرشته یی به نام سخائیل است که در هر نمازی برای نمازگزاران براتهایی از پروردگار جهانیان می گیرد، هنگام سحر چون مؤمنان برمی خیزند وضو می گیرند و نماز صبح را می گزارند، براتی از خداوند برای ایشان می- گیرد که در آن چنین نوشته شده است «من پروردگار جاودانم، ای بندگان و کنیزکان من! شما را در پناه خود در آوردم و در حفظ و تحت حمایت خویش قرار دادم و سوگند به عزت خودم که شما را زبون نمی کنم و گناهان شما تا نیم روز برای شما آمرزیده و بخشیده است.»، و چون وقت ظهر فرا می رسد و آنان برمی خیزند وضو می سازند و نماز می گزارند از خدای عز و جل براتی برای ایشان می گیرد که برات دوم است و در آن چنین نوشته شده است «من پروردگار توانایم، ای بندگان و کنیزکان من! خطاها و اعمال ناپسند شما را به اعمال پسندیده مبدل کردم و از خطاهای شما درگذشتم و به سبب خشنودی خود از شما، شما را به بهشت در می آورم»، و چون وقت نماز عصر فرا می رسد و برمی خیزند و وضو می سازند و نماز می گزارند برای آنان از خداوند برات سوم را می گیرد که در آن نوشته شده است «من خداوند جلیلم و یاد من جلیل و پر شکوه است و قدرت من بزرگ است. ای بندگان و کنیزان من بدنهای شما را بر آتش حرام کردم و شما را در مساکن نیکوکاران مسکن دادم و به رحمت خود شر اشرار را از شما دور کردم.»، و چون وقت نماز مغرب فرا می- رسد و برمی خیزند و وضو می سازند و نماز می گزارند، برای آنان برات چهارم را می گیرد که در آن نوشته شده است «من خداوند متعال جبار متکبرم. ای بندگان و کنیزکان من! فرشتگان من با خشنودی از پیش شما به آسمان برآمدند و اکنون سزاوار است که از شما خشنود باشم و آرزوی شما را در قیامت برآورم.»، و چون وقت نماز عشاء فرا می رسد و برمی خیزند و وضو و نماز می گزارند، برات پنجم را برای آنان می گیرد که در آن چنین نوشته است «من خدایم که خدایی جز من نیست و پروردگاری غیر از من وجود ندارد. ای بندگان و کنیزکان من! در خانه های خود طهارت ساختید و به سوی خانه های من رفتید و به یاد من افتادید و حق مرا شناختید و فرایض مرا بجا آوردید، اکنون ای سخائیل! تو و دیگر فرشتگانم گواه باشید که از ایشان خشنود شدم.» و سخائیل همه شب پس از نماز عشاء سه بار ندا می دهد که ای فرشتگان خدا گواه باشید که خداوند برای یکتاپرستان نمازگزار، آمرزش خویش را مقرر فرمود و هیچ فرشته یی در آسمانها باقی نمی ماند مگر آنکه برای نمازگزاران آمرزش خواهی و تقاضای مداومت بر این کار را می کند و هر مرد و زنی که سعادت نماز شب به او ارزانی شود و با خلوص برای خدای عز و جل از جای برخیزد و وضو بگیرد و با نیت صادق و دل پاک و بدن خاشع و چشم گریان نماز گزارد، خداوند نه صف از فرشتگان را پشت سرش قرار می دهد که همراه او نماز گزارند و شمار فرشتگان هر صف را کسی جز خدا نمی داند. یک سر هر صف در خاور و دیگری در باختر است و چون بنده از نماز شب فارغ می شود، خداوند به شمار آن فرشتگان برای او حسنه می نویسد. منصور که یکی از راویان این روایت است می گوید: ربیع بن بدر هر گاه این روایت را نقل می کرد، می گفت ای غافل از این کرامت که نماز شب است و از پاداش بزرگ آن و گرامیداشتی که بهره ات می شود غافل مباش. پیامبر فرموده اند: چون هنگام نیم روز می رسد برای خورشید دایره یی است که در آن درمی آید و چون خورشید وارد آن دایره می شود نیم روز (ظهر) است و همه چیز که فروتر از عرش است برای خدای من تسبیح و ستایش می کند و آن ساعت یکی از ساعتهایی است که برای خدا نماز گزارده می شود و خداوند در آن ساعت بر امت من هم نماز را واجب فرموده است. و خداوند متعال در آیه هفتاد و هشتم سوره هفدهم «بنی اسرائیل» فرموده است «از هنگام زوال آفتاب تا تاریکی شب نماز را بپا دار و نماز صبح را بجای آر که آن به حقیقت مشهود نظر فرشتگان شب و فرشتگان روز است.» گوید: این ساعت، ساعتی است که روز قیامت، جهنم در آن ساعت آشکار می شود و هر مؤمنی که موفق شده باشد در آن ساعت سجده و رکوع و قیام انجام داده باشد خداوند جسدش را بر آتش حرام می فرماید. نماز عصر هنگامی است که آدم در آن ساعت از درخت ممنوع خورد و خدایش او را از بهشت بیرون راند. ابن فارسی می گوید: این خطای آدم بر سبیل مصلحت بود و بیرون کردن او از بهشت نیز بر سبیل مصلحت بوده نه برای خوار و زبون کردن او و خداوند به ذریه آدم مقرر فرموده است که تا روز قیامت در آن ساعت نماز بگزارند. پیامبر می فرموده اند: برای امت من هم نماز گزاردن در آن ساعت مقرر شده است و نماز عصر از محبوب تر نمازها در نظر خداوند است و خداوند در باره مواظبت از آن به من سفارش فرموده است. و نماز مغرب هنگامی است که خداوند توبه آدم (ع) را پذیرفت و فاصله میان خوردن آدم از درخت ممنوع تا پذیرفته شدن توبه اش بر حسب زمان این دنیا سیصد سال بوده و بر طبق زمان در آخرت که هر روزش هزار سال است، در فاصله میان نماز عصر تا نماز عشاء بوده است و آدم سه رکعت نماز گزارد، رکعتی برای پوزش از خطای خود و رکعتی برای پوزش از خطای حواء و رکعتی برای پذیرش توبه اش. ابن فارسی توضیح می دهد که مقصود از خطا، ترک کردن کار مستحبی است که از آن، گاه به معصیت هم تعبیر می شود و آدم (ع) هم سه رکعت نمازی که گزارده است برای این بوده که پاداش آن کار مستحب را که انجام نداده است دریابد و توبه او به پیشگاه خداوند برای این بوده که مقرب شود نه از باب اینکه گناهانش آمرزیده شود. که او از مقام عصمت بهره مند بوده است. خداوند هم این سه رکعت را بر امت من فرض فرموده است و این ساعتی است که دعا در آن پذیرفته می شود و خدای به من وعده فرموده است هر کس در آن ساعت او را عبادت کند و فرا خواند، دعایش را مستجاب فرماید. و این نماز را خداوند به من مقرر داشته و فرموده است «خدا را هنگام شب (نماز مغرب) و هنگام صبح (نماز صبح) ستایش کنید.» (آیه هفدهم از سوره روم)، اما نماز عشا برای این است که گور و روز رستاخیز را ظلمتی است و خداوند به من و امت من فرمان داده است این نماز را در این وقت بگزاریم تا گورهای ایشان و مسیرشان برای گذشتن از پل صراط روشن شود و هیچ قدمی برای نماز عشاء برداشته نمی شود مگر اینکه خداوند بدن آن شخص را بر آتش دوزخ حرام می فرماید و این نماز را خداوند برای پیامبرانی که پیش از من بوده اند نیز مقرر فرموده است. اما نماز صبح چنین است که چون آفتاب طلوع می کند بر دو شاخ شیطان می تابد و خدای عز و جل به من فرمان داده است پیش از طلوع خورشید و پیش از آنکه کافران خورشید پرست به آن سجده کنند من و امتم برای خدا سجده کنیم و شتاب در گزاردن این نماز برای خدا خوشتر است و این نمازی است که فرشتگان گماشته بر شب و روز به گزاردن آن گواهی می دهند.
موسی (ع) گفته است: پروردگارا پاداش کسی که برای نماز در پیشگاه تو می ایستد چیست؟ حق تعالی فرموده است: ای موسی! من بر آن قیام و رکوع و سجودش بر فرشتگان خود مباهات می کنم و هر کس را که به او نزد فرشتگانم مباهات کنم، عذاب نخواهم کرد. پیامبر (ص) فرموده اند: در خواب دیدم مردی از امت مرا فرشتگان عذاب احاطه کرده اند و نمازش آمد و او را از آنان بازداشت و نجات داد. امام صادق (ع) فرموده است: زمستان، بهار مؤمن است. شب آن طولانی است و کمک برای نماز خواندن اوست و روزش کوتاه و مناسب روزه گرفتن اوست. و فرموده است چون نماز واجب می گزاری آن را در اول وقت انجام بده آنچنان که گویی آخرین نماز تو است و بیم آن داری که دیگر هرگز موفق به آن نشوی و چشم به موضع سجده خود داشته باش. و اگر بدانی چه کسی سمت راست و چپ تو ایستاده است (فرشتگان) نمازت را بهتر خواهی گزارد و بدان که در آن حال در پیشگاه خدایی هستی که تو را می بیند و تو او را می بینی. پیامبر (ص) فرموده اند: در ساعات غفلت نماز نافله بگزارید هر چند دو رکعت سبک باشد که موجب بهشت است. پرسیدند ای رسول خدا ساعت غفلت چه هنگام است؟ فرمود میان نماز مغرب و عشاء (شاید منظور همان نماز است که به غفیله مشهور است. م.) امام صادق (ع) فرموده اند هر کس نماز مغرب بگزارد و تعقیب بخواند و سخن نگوید تا آنکه دو رکعت نماز بگزارد، برای او در علیین (نامه عمل) آن دو رکعت نوشته می شود و اگر چهار رکعت بگزارد برای او پاداش حج پذیرفته شده ای نوشته می شود. همان حضرت فرموده است گزاردن نماز واجب بهتر از بیست حج است و هر حجی بهتر از خانه یی انباشته از طلاست که صدقه داده شود تا تمام گردد.
پیامبر (ص) فرموده اند: چون آفتاب به زوال می رسد (ظهر و نیم روز فرا می رسد) درهای آسمان گشوده می شود و درهای بهشت باز می گردد و دعا پذیرفته می شود.
خوشا به حال کسی که در آن هنگام برای او کار پسندیده یی به آسمان بر شود (ظاهرا مقصود نماز اول وقت ظهر است. م.) امام باقر (ع) فرموده است: چون نمازگزار به نماز می ایستد برای او سه خصلت است: فرشتگان او را از جای پاهایش تا آسمان احاطه می کنند، و از آسمان بر فرق سرش رحمت و نیکی فرو می ریزد و فرشته یی بر او گماشته می شود و ندا می دهد اگر نمازگزار بداند با چه کسی مشغول مناجات است خسته و تافته نمی شود. امام صادق (ع) فرموده است: هر کس نمازهای واجب را در اول وقت بگزارد و حدود آن را حفظ کند، فرشته آن نماز را در حالی که پاک و رخشان است به آسمان می برد و آن نماز به نمازگزار ندا می دهد که خدایت حفظ کند آنچنان که مرا حفظ کردی و من تو را به خدای می سپارم همچنان که تو مرا به این فرشته گرامی سپردی. و هر کس بدون سبب و عذر نماز را پس از وقت آن بگزارد و حدودش را رعایت نکند، فرشته آن را به صورتی آلوده و سیاه می برد و آن نماز به او ندا می دهد مرا تباه کردی، خدایت تباه کند و مرا رعایت نکردی، خدایت رعایت نکند. سپس فرمود: نخستین چیزها که از بنده چون در پیشگاه خدا بایستد پرسیده می شود، نمازهای واجب و زکات و روزه و حج واجب او و دوستی و ولایت ما خاندان است. اگر به ولایت ما اقرار آورده و بر آن مرده باشد نماز و زکات و روزه و حجش پذیرفته می شود و اگر اقرار به ولایت ما نداشته باشد هیچ یک از اعمال او پذیرفته نخواهد شد. امام باقر (ع) فرموده است: مردی وارد مسجدی شد که رسول خدا (ص) حاضر بودند. نماز گزارد و سجده اش را چنان که شاید انجام نداد. پیامبر فرمودند «نوک بر زمین زد آنچنان که کلاغ نوک بر زمین می زند و اگر با همین حال بمیرد بر آیین دیگری غیر از آیین محمد (ص) مرده است.» و پیامبر (ص) فرموده اند: تا وقتی که آدمی نمازهای پنجگانه خویش را به وقت خود بگزارد شیطان از او ترسان و گریزان است و چون نمازها را تباه کند شیطان بر بر او دست می یابد و او را در گناهان بزرگ می کشاند. ابو بصیر می گوید: پیش ام حمیده رفتم که به او رحلت امام صادق (ع) را تسلیت بگویم، گریست و از گریه او من هم گریستم. سپس گفت: «ای ابو محمد اگر امام صادق (ع) را هنگام رحلت ایشان دیده بودی چیز عجیبی می دیدی، چشمهایش را گشود و فرمود همه کسانی را که نزدیکان منند و میان من و ایشان خویشاوندی است جمع کنید و ما همگان را جمع کردیم، امام (ع) به آنان نگریست و فرمود: همانا شفاعت ما به کسی که نماز را سبک بشمرد نخواهد رسید.» پیامبر (ص) فرموده اند: وقت هیچ نمازی فرا نمی رسد مگر آنکه فرشته یی میان مردم ندا می دهد که برخیزید، آتشهایی را که برای خود و پشت خود برافروخته اید با نمازتان تخفیف دهید و فرو نشانید. و پیامبر فرموده اند: شفاعت من به کسی که نماز خود را سبک بشمرد نمی رسد و سوگند به خدا که کنار حوض کوثر بر من وارد نمی شود. امام صادق (ع) فرموده اند: امیر المؤمنین علی (ع) مردی را دیدند که شتابان و بدون رعایت طمأنینه نماز می گزارد، از او پرسیدند چند وقت است که چنین نماز می گزاری. گفت: مدتی است، فرمودند: مثل تو در پیشگاه خداوند مثل کلاغ است که نوک به زمین می زند، اگر با این حال بمیری به آیین ابو القاسم (ص) نخواهی مرد، سپس امیر المؤمنین فرمود: همانا دزدتر دزدان کسی است که از نماز خود می دزدد. امام صادق (ع) در باره مردی که عمدا نماز خود را به تأخیر می انداخت فرمود:
این شخص روز قیامت در حالی برانگیخته می شود که هیچ کس و هیچ مالی همراه ندارد. یعنی در بهشت برای او چیزی نیست. در روایت دیگری از امام باقر (ع) نقل شده که فرموده است: فرشته یی گماشته شده که ندا می دهد هر کس نماز عشاء نگزارده، بخوابد تا نیمه شب فرا رسد، خداوند چشمش را هرگز نخواباند. روایت شده است که پیامبر (ص) وارد مسجد شدند و گروهی از اصحاب آنجا بودند، فرمودند: آیا می دانید پروردگار شما چه فرموده است؟ گفتند: خدا و رسولش داناتر است. فرمودند: پروردگارتان می فرماید هر کس این پنج نماز واجب را به هنگام بگزارد و بر آن مواظبت کند، روز قیامت مرا دیدار خواهد کرد در حالی که برای او پیش من عهدی است که او را وارد بهشت کنم و هر کس آن را در وقت خود نگزارد و بر آن مواظب نکند کار او بر دست من است. اگر بخواهم عذابش می کنم و اگر بخواهم او را می آمرزم. شاعر چنین سروده است:
پروردگارا! همانا که من تبهکارتر تبهکارانم، طاعتم اندک و تباهی هایم بسیار است. روز رستاخیز چه چیزی را می توانم برای روزه و نماز و زکات خویش آرزو کنم.

مجلس چهل و دوم در ذکر فضایل نماز شب

خداوند متعال در آیه هفتاد و نهم سوره هفدهم فرموده است. «و برخی از شب را بیدار و متهجد باش و نماز شب مخصوص تو است. باشد که خدایت به مقام محمود (شفاعت) مبعوث گرداند.» و در آیات نخست سوره هفتاد و سوم چنین فرموده است «ای جامه به خود پیچیده، هان شب را به نماز برخیز مگر اندکی که نصف یا چیزی کمتر از آن باشد یا چیزی بر نصف بیفزای و قرآن را با توجه تلاوت کن.» امام صادق (ع) فرموده است، مردی از علی بن ابی طالب (ع) در باره نماز شب و خواندن قرآن پرسید، فرمود: «مژده باد که هر کس یک دهم طول شب را مخلصانه و به امید دریافت پاداش خداوند نماز بگزارد خداوند عز و جل به فرشتگانش می فرماید برای این بنده من به شمار همه دانه ها و برگها و درختانی که امشب رسته است و به شمار همه شاخه ها و تنه های درختان و چمنزارها حسنه بنویسید، و هر کس یک نهم مدت شب را نماز بگزارد، خداوند به او ده دعای پذیرفته شده ارزانی می دارد و نامه عملش را رستاخیز بدست راستش عنایت می کند، و هر کس یک هشتم شب را نماز بگزارد خداوند به او پاداش شهیدی شکیبا و راست نیت ارزانی می دارد و شفاعتش را در افراد خانواده اش می پذیرد، و هر کس یک هفتم شب را نماز بگزارد روزی که از گورش برانگیخته شود چهره اش همچون ماه شب چهاردهم رخشان خواهد بود و همراه کسانی که در امانند از پل صراط می گذرد، هر کس یک ششم شب را نماز بگزارد نامش در نام توبه کنندگان ثبت و گناهان گذشته و آینده اش آمرزیده می شود و هر کس یک پنجم شب را نماز بگزارد در خیمه ابراهیم (ع) که خلیل الرحمن است انیس او خواهد بود و هر کس یک چهارم شب را نماز بگزارد از جمله نخستین فائزان است و همچون نسیم زودگذر از پل صراط می گذرد و بدون حساب وارد بهشت می شود و هر کس یک سوم شب را نماز بگزارد هیچ فرشته یی باقی نمی ماند مگر اینکه به منزلت او در پیشگاه خدا غبطه می خورد و به او گفته می شود از هر یک از درهای هشتگانه بهشت که می خواهی وارد آن شو، و هر کس نیمی از شب را نماز بگزارد چنان است که اگر به گنجایش زمین هفتاد هزار بار طلا به او بدهند قابل مقایسه با پاداش آن نیست و ثوابش بیش از آزاد کردن هفتاد برده از نسل اسماعیل (ع) است. و هر کس دو سوم شب را نماز بگزارد شمار حسنات او همچون توده های انباشته ریگ است و کمترین حسنه او سنگین تر از کوه احد است و هر کس یک شب کامل را به نماز و تلاوت کلام خدا در حال رکوع و سجده و ذکر بگذارند چندان ثواب به او داده می شود که کمترین آن بیرون شدن او از گناهان است همچون روزی که از مادر زاییده شده است، و به شمار همه آفریدگان خدا برای او حسنه و درجه نوشته می شود و نور و پرتو در گورش پایدار می شود و گناه و حسد از دلش بیرون کشیده و از عذاب گور در امان می ماند و آزادی از آتش به او ارزانی می شود و در زمره آنان که در امانند برانگیخته می شود، و خداوند متعال به فرشتگانش می فرماید: ای فرشتگان من! بنگرید که این بنده من شبی را برای رضای خاطر من زنده داشته و به عبادت پرداخته است، او را در فردوس مسکن دهید و برای او یک صد هزار شهر در فردوس خواهد بود و در هر شهر هر چه دل بخواهد و چشم از آن لذت ببرد و چیزها که به اندیشه کسی خطور نکرده فراهم است و این غیر از کرامت و قربتی است که برایش آماده ساخته ام.
امام رضا (ع) فرموده است بر شما باد به نماز شب که هیچ بنده مؤمنی در آخر شب برنمی خیزد و هشت رکعت نماز و دو رکعت شفع و یک رکعت وتر را نمی گزارد و هفتاد مرتبه در دعای دست خود استغفار نمی کند مگر اینکه خدایش او را از عذاب گور و عذاب دوزخ پناه می دهد و عمرش را می افزاید و روزیش را فراخ می دارد و سپس فرمود همانا خانه هایی که در آن نماز شب خوانده می شود پرتو آن برای مردم آسمانها همچون پرتو ستارگان برای اهل زمین است و می درخشد. رسول خدا (ص) فرموده اند: هنگامی که بنده یی از بستر خواب نوشین خود در حالی که چشمانش خواب آلوده است برمی خیزد تا خدای خود را با نماز شب گزاردن خشنود کند، خدایش به او بر فرشتگان خویش مباهات می کند و می فرماید آیا این بنده مرا می بینید که از بستر خود برای نمازی که بر او واجب نکرده ام برخاسته است؟ گواه باشید که او را آمرزیدم. و همان حضرت فرموده اند: آن کس که نماز شب می خواند اگر تصور کند روز گرسنه و بدون روزی می ماند یاوه پیامبر(ص) پنداشته است. و فرموده اند: خانه هایی که شبها در آن نماز شب گزارده و قرآن تلاوت می شود برای اهل آسمان می درخشد همچنان که ستارگان آسمان برای مردم زمین. روایت شده است که جبریل (ع) به حضور پیامبر (ص) آمد و گفت: ای محمد! هر چه زندگی کنی سرانجام تو مرگ است و هر که را دوست بداری سرانجام از او جدا می شوی و هر چه می خواهی عمل کن که به نتیجه آن خواهی رسید. شرف مؤمن نماز شب گزاردن اوست و عزت او خویشتن داری از آزار مردم است. امام صادق فرموده است بر شما باد به گزاردن نماز شب که سنت پیامبر شما و آیین نیکوکاران پیش از شما و وسیله بیرون راندن بیماری از تن شماست. پیامبر فرموده اند: هر کس نماز شب بگزارد چهره اش در روز زیبا و رخشان است و عبد اللَّه بن سنان از امام صادق (ع) در باره این آیه که می فرماید «بر رخسارشان از اثر سجده نشان رخشندگی پایدار است» پرسید. فرمود: منظور نشانه بیداری در نماز شب است. امام صادق (ع) فرموده است، کسی که نماز شب نگزارد از شیعیان ما نیست.
یعنی از شیعیان مخلص ایشان نیست و یعنی کسی که اعتقاد به فضل نماز شب و اینکه آن سنت مؤکد است، نداشته باشد، شیعه نیست. نه آنکه اگر کسی به سببی مانند کسالت آن را نخواند شیعه نیست، که به هر حال نماز مستحبی است و واجب نیست و البته دارای فضل بسیاری است. امام باقر (ع) و امام صادق (ع) هر دو فرموده اند هر بنده یی در طول شب یکی دو بار یا چند بار ممکن است بیدار شود. اگر برخیزد و نماز بگزارد چه بهتر و اگر لجبازی کند شیطان در گوش او ادرار می کند. آیا نمی بینی که برخی از شما که این کار را کرده است از خواب خود سنگین و خسته برمی خیزد. امام باقر (ع) فرموده است، شب را شیطانی بنام «رها» است که چون بنده یی از خواب برمی خیزد و می خواهد نماز شب بگزارد، بیخ گوش او می گوید هنوز ساعت نماز شب فرا نرسیده است، او می خوابد، بار دیگر بیدار می شود، باز همان شیطان می گوید هنوز وقت آن فرا نرسیده است و همچنین او را از نماز باز می دارد تا سپیده می دمد و در آن هنگام در هر دو گوش آن بنده ادرار می کند و سپس در حالی که از شادی دم می جنباند با افتخار فریاد برمی آورد.