فهرست کتاب


ترجمه روضة الواعظین

محمد بن حسن فتال نیشابوری‏ مهدوی دامغانی‏

روضة الواعظین:

فتال در مقدمه خود نام کامل این کتاب را «روضة الواعظین و بصیرة المتعظین» آورده است و آنچه در پایان جلد اول چاپ قم و نجف آمده است ظاهرا تصرف نسخه- نویسان است.
این کتاب که خوشبختانه از دستبرد روزگار محفوظ مانده و مکرر هم در ایران و عراق چاپ شده، از جمله مراجع و مصادر مرحوم علامه مجلسی در بحار الانوار است و علامت اختصاری آن هم «ضة» است.
این کتاب که به گفته خود فتال در باره اصول و فروع دین و زهد و مواعظ نوشته شده است از جهتی شبیه امالی هایی است که پیش از آن تألیف شده است، با این تفاوت که پیوستگی موضوع سخن در آن کاملا رعایت شده است، از جهتی هم شبیه احیاء علوم الدین غزالی است. این کتاب نود و شش مجلس است. سه مجلس اول در باره ماهیت عقل و فضل آن و معرفت خداوند و شگفتی هایی است که بر بزرگی خداوند دلالت دارد.
مجالس چهارم تا ششم در باره نبوت است. از مجلس هفتم تا یازدهم مباحث مربوط به حضرت امیر المؤمنین طرح شده و مجلس دوازدهم در باره ایمان حضرت ابو طالب و شرح حال فاطمه بنت اسد است. مجالس سیزده تا شانزده شرح حال و مناقب حضرت زهرا (ع) است و از مجلس هفدهم تا سی و یکم شرح حال و مناقب ائمه اطهار بررسی شده و در مجالس دیگر فروع دین و امور اخلاقی طرح شده و با مراجعه به فهرست اجمالی کتاب که در اول هر جلد آمده است از آن می توان آگاه شد.
با آنکه معمول نبوده است که مؤلفان کتابهای و م آخذی را که از آن بهره گرفته اند نام ببرند ولی با مطابقه مطالب روضة الواعظین با کتابهای تالیف شده پیش از آن به خوبی روشن می شود که فتال مطالب خود را از آثار بزرگان علمای شیعه رضوان الله علیهم برداشته است و از آثار این اشخاص بیشتر بهره مند شده است:
1- از محمد بن یعقوب کلینی و کتاب اصول کافی او 2- از شیخ صدوق و کتابهای امالی، خصال، عیون اخبار الرضا، کمال الدین، و معانی الاخبار او 3- از مسعودی و اثبات الوصیه او 4- از شیخ طوسی و کتاب الاقتصاد او 5- از شیخ مفید و امالی و ارشاد او.
بخشها و روایاتی بدون کوچکترین تغییری عینا از این م آخذ در روضة الواعظین آمده است و در مواردی هم آنها را تلخیص کرده است و گاه مطالبی را از دو کتاب نقل کرده است. مثلا مجلس مقتل حضرت سید الشهداء علیه السلام را از امالی صدوق و ارشاد مفید استفاده کرده و مطالب آن دو کتاب را با هم در آمیخته است.
مجالس این کتاب بر طبق موضوع آن از لحاظ کمیت مختلف است، برخی مانند مجلس دوم مفصل و برخی مانند مجلس نوزدهم مختصر است.
در مجالس گاهی پیوستگی تاریخی رعایت نشده است، یا در نسخه هایی که ملاک چاپ هم قرار گرفته چنین تنظیم شده است، مثلا مجلس مربوط به تولد حضرت ختمی مرتبت (ص) پس از مجلس بعثت ایشان آمده است. ضمنا در مورد سیره رسول خدا (ص) به اختصار کوشیده و از جنگها (مغازی و فتوح) بحث نشده است.
ضمن اظهار اینکه هیچ روایت سست و نادرستی نقل نکرده، اسناد روایات را به کلی حذف کرده و نیاورده است و این کار استفاده از کتاب را برای عموم مردم آسان تر کرده و تا حد زیادی موجب شیوایی نثر آن شده و تکرار نام راویان پیوند مطالب را از هم نگسیخته است.
کتاب روضة الواعظین از هنگام تألیف مورد توجه قرار گرفته است و به گفتار فتال استناد شده و او را ثقه و مورد کمال اعتماد دانسته اند.
برخی این کتاب را از شیخ مفید دانسته اند و صحیح نیست. مرحوم مجلسی در این باره توضیح داده است.
سبک نگارش کتاب مانند اکثر کتابهای قرن پنجم هجری ساده و روان است.
وانگهی چون مطالب آن همه روایات نقل شده از کتابهای قرن سوم و چهارم و نیمه اول قرن پنجم است، موضوع تطور سبک چندان در آن طرح نیست، در عین حال اگر به عنوان مثل این کتاب با امالی صدوق که پیش از آن است و مناقب ابن شهر آشوب که پس از آن تالیف شده مقایسه شود، چیزی میان آن دو است. مثلا مقدار اشعار آن از امالی و ارشاد بیشتر و از مناقب کمتر است. مقدمات مسجع و به اصطلاح فنی که ابن شهر آشوب در هر فصل نوشته است در روضه دیده نمی شود.
دو چاپ نسبتا خوب این کتاب یکی چاپ حکمت قم است و دیگری چاپ 1386 قمری نجف است و همین دو چاپ برای ترجمه مورد استفاده این بنده قرار گرفته است.

هدف و روش ترجمه:

پس از آنکه خداوند متعال به این بنده ناتوان خود توفیق ترجمه چند کتاب، که موضوع آن تاریخ عمومی اسلام و سیره و مغازی حضرت ختمی مرتبت صلوات الله علیه و آله الاطهار است، ارزانی فرمود به این فکر افتادم که یکی از متون تاریخی را که در باره شرح حال چهارده معصوم نوشته شده باشد ترجمه کنم و کمترین عرض ادبی به ساحت مقدس ایشان عرضه دارم. تذکر تنی چند از عزیزان و اعتراض برخی از ایشان که چرا در این راه قدم نمی گذاری موجب آمد تا این فکر را جامه عمل بپوشانم و خدا گواه است که در گذشته هم به این فکر بوده ام، ولی سخن ابو نواس را به یاد می آوردم که:
«قلت لا استطیع مدح امام - کان جبریل خادما لابیه»
بدین منظور نخست از پیشگاه خداوند متعال طلب خیر کردم و جبین نیاز بر درگاه امام بزرگوار حضرت غوث الامة و غیاثها علی بن موسی الرضا صلوات الله علیه ساییدم تا شفاعت فرماید که چنین توفیقی نصیب گردد و خدای را شکر که این سعادت دست داد و اینک ترجمه جلد اول کتاب روضة الواعظین آماده شد.
یکی از علل انتخاب این متن برای ترجمه این است که علاوه بر شرح حال چهارده معصوم، فروع دین و امور اخلاقی هم در آن آمده است و در واقع یک دوره مختصر از اصول و فروع دین است و این موضوع در کتابهایی که پیش از آن تالیف شده است دیده نمی شود، مثلا در ارشاد مفید یا اثبات الوصیه مسعودی، و امیدوارم برای خواننده خالی از بهره نباشد.
برای ترجمه کتاب روضة الواعظین شاید لازم بود جستجو شود و نسخه های بهتری فراهم آید، زیرا متاسفانه هر دو نسخه چاپ شده آکنده از اغلاط فراوان چاپی است، ولی به این کار نیاز چندانی نبود زیرا غالب مطالب آن با کتابهای مرجع مقایسه و مطابقه شد و خوشبختانه مراجع این کتاب یعنی عمده آثار معروف کلینی و صدوق و مفید و سید مرتضی و طوسی قدس الله ارواحهم به همت استادان محترم معاصر به صورت بسیار منقح و خوب چاپ شده است، خداوند به آنان بهترین پاداش را عنایت فرماید. چاپ جدید دائرة- المعارف بزرگ شیعه یعنی بحار الانوار مرحوم علامه مجلسی رضوان الله علیه نیز کمک بسیار مؤثری برای مقابله مطالب روضة الواعظین با آن بود و بسیار بهره بردم و در واقع منبع اصلی برای این کار در اختیارم بوده است.
کتاب روضة الواعظین به فارسی ترجمه شده است و سه ترجمه از آن در مقدمه چاپ قم که از رشحات قلم حضرت آیة الله سید شهاب الدین نجفی مرعشی است معرفی شده است، ولی نمی دانم آیا چاپ و منتشر هم شده است یا نه و به هر حال این گونه آثار هر چند بار هم که ترجمه و تحقیق شود سودمند خواهد بود.
ضمن ترجمه کوشش شد نشانی صفحه و جلد بهترین چاپ منبعی که خبر را از آن نقل کرده است در اختیار خواننده قرار بگیرد و در پاورقی ثبت شود تا در صورت تمایل بتوان به آن منبع مراجعه کرد.
اعلام تاریخی و سرایندگان اشعار و برخی از راویان را در کمال اختصار در پاورقی ها معرفی کردم و در باره اعلام جغرافیایی هم همین گونه عمل شد.
در باره لغات مشکل متن با مراجعه به کتب لغت موضوع حل شد. اگر در مواردی تاریخ واقعه یی با آنچه که در دیگر آثار آمده تفاوت داشته است، برای جلب خاطر خواننده در پاورقی تذکر و به مرجع دیگر ارجاع داده شد.
در مورد مناقب و فضایل حضرت امیر المؤمنین و حضرت زهرا و حسنین علیهم السلام تا آنجا که امکان داشت منبعی از آثار اهل سنت هم که آن را نقل کرده باشد معرفی شد و بیشتر به بخش فضائل صحیح مسلم و مناقب ابن مغازلی و اخطب خوارزم و تذکرة الخواص سبط ابن جوزی و کتاب ارزشمند فضائل الخمسه من الصحاح السته ارجاع داده شد.
کتابهای دیگری که برای نوشتن پاورقی ها مورد استفاده بوده است در پاورقی ها ملاحظه خواهد شد و لزومی ندارد که در این مقدمه بازگو شود.
در عین حال بدیهی است که این ترجمه خالی از نقص و نارسایی هایی نخواهد بود و ارشاد اهل علم که این بنده را از آن آگاه فرمایند موجب سپاس فراوان است.
در پایان این مقدمه نخست بر خود فرض می دانم مراتب احترام و ادب خود را به روان پاک پدر بزرگوارم حضرت آیة الله حاج شیخ محمد کاظم مهدوی دامغانی طاب
ثراه تقدیم دارم که به راستی شیفته و سر سپرده خاندان عصمت و طهارت و مودت کیش و تقوی پیشه بود و تا آخرین لحظات زندگی خود به فرزندان و اهل خاندان خویش سفارش می کرد هیچ گاه از توسل و تمسک به ذیل عنایات اهل بیت صلوات الله علیهم اجمعین غافل نباشند.
او که در خردسالی با یتیمی و تهی دستی و پای پیاده از دامغان به آستان مقدس رضوی پناه آورده بود، همه چیز خود را از ذره پروری آن حضرت می دانست و خدای را سپاس که آن کودک بی پناه در اثر تابش پرتو ولایت توفیق یافت پنجاه سال از مدرسان طراز اول حوزه علمیه مشهد باشد و علمش به زیور عمل آراسته و دلش از هر تعلقی پیراسته شود و به چیزی جز تدریس و تهذیب اخلاقی طلاب نیندیشد.
خدای رحمت کند استاد بزرگوار ما مرحوم سید الشعراء امیری فیروز کوهی را که در قصیده یی ضمن بیان سرگذشت آن عزیز چه نیکو سروده است:
نز فلک یک گرده نانم در بساط - نز جهان یک جرعه آبم در غدیر
علم جویان دادخواهان از سپهر - جستم از خاک رضا (ع) تخت و سریر
و آن قدر ماندم در آن درگه مقیم - تا شد از خاک درش چشمم قریر
جز وی و الطاف نامحدود او - نیستم از هیچ کس منت پذیر
فراموش نمی کنم که مکرر به این بنده می فرمود متون کهن در باره اهل بیت ترجمه شود که نشان دهنده ولایت خالص سلف صالح است.
همچنین از دو برادر معظم خود حضرت استاد دکتر احمد و حضرت حجة الاسلام حاج شیخ محمد رضا مهدوی دامغانی ادام الله ایام افاضاتهما، سخت سپاسگزارم که در رفع مشکلاتی که به ذهنم رسیده و پرسیده ام مرا یاری داده اند و چه بسا نارسایی ها که متوجه نبوده ام بپرسم و خطای آن بر عهده خود این بنده است.
از اعضای شرکت نشر «نی» سپاسگزارم که با گشاده رویی این کار در سلسله کارهای خود قرار داده اند، خداوندشان توفیق بیشتر در نشر آثار دینی و علمی کرامت فرماید.
اگر اندک خدمتی صورت گرفته است از مصادیق «اللهم ما بنا من نعمة فمنک وحدک لا شریک لک» است و هر گونه سهو و خطا سرزده از نفس گنهکار این بنده است.
امیدوارم به چشم رضا و مرحمت مقبول پیشگاه اهل بیت عصمت و طهارت قرار گیرد که
لا یستطیع جواد کنه جودهم - و لا یدانیهم قوم و ان کرموا
یستدفع الشر و البلوی بحبهم - و یسترب به الاحسان و النعم
کمترین بنده درگاه نبوی، محمود مهدوی دامغانی مشهد مقدس رضوی پنجشنبه، بیستم جمادی الثانیه 1407 قمری (میلاد فرخنده حضرت زهرا سلام الله علیها)، برابر 30 بهمن 1365 خورشیدی و 19 فوریه 1987 میلادی.

مقدمه مؤلف

بسم اللّه الرحمن الرحیم
سپاس خدای متعال را با درخواست آنکه نعمت خویش را به کمال ارزانی فرماید و تسلیم خدایی او باشیم و از گناه و سرپیچی از فرمان او در پرده عصمت قرار گیریم، و درود خداوند بر محمد (ص) گزینه او از همه آفریدگان و بر پاکان و پاکیزگان از خاندان آن حضرت درود و سلام بسیار. در آغاز جوانی برای من مجالس و محافلی بود که مردم از اصول دین و بیان احکام و فروع می پرسیدند و به آنان پاسخ کافی و توضیح بسنده وافی می دادم و سپس از من خواستند تا در زهد و پارسایی و پند و اندرز بازدارنده از گناه و حکمت و آداب برای ایشان سخن گویم. به کتابهای اصحاب خود مراجعه کردم و میان آثار ایشان کتابی ندیدم که شامل همه این موارد باشد و محور اصلی آن بر این امور باشد، بلکه این امور را در کتابهای مختلف ایشان پراکنده یافتم. به این سبب همت گماشتم تا کتابی فراهم آورم که برخی از گفتار الهی را در بر داشته باشد و بخشی از اخبار گزینه پیامبر (ص) و جواهر گفتار ائمه علیهم السلام را در بر گیرد و آن را به ابواب و مجالس مختلف تقسیم کردم و هر موضوع را در جای خود آوردم. پیش از من هیچ یک از اصحاب ما (علمای بزرگوار شیعه) کتابی مانند این کتاب تألیف نکرده اند، زحمت تهیه چنین کتابی بیشتر است و من به خواست خداوند متعال در هر مجلس نخست گفتار الهی را نقل می کنم و سپس اخبار نقل شده از پیامبر و ائمه را بیان می کنم و اسناد آن را حذف کردم زیرا برای اخبار معروف و رایج بیان اسناد ضروری نیست و آن را «روضة الواعظین و بصیرة المتعظین» نام نهادم. اگر خبری در این کتاب آمده است که ظاهر آن به مذهب حشو و اختلاط شبیه باشد لازم است خواننده در آن تأمل و دقت کند و بیندیشد. اگر تأویل آن را بفهمد معنی آن را خواهد دانست و اگر معنای آن برایش روشن نشد باید به کسی مراجعه کند که معنای آن را بداند تا منظور آن برایش روشن شود که گفتار پیامبر و ائمه علیهم السلام همچون گفتار خداوند متعال خالی از متشابه نیست و باید به کسی که عالم و دانا و ورزیده و آگاه به اصول و فروع دین و لغت و اعراب است مراجعه کرد تا مراد از آن سخن آشکار شود، و باید دانست که میان گفتار خداوند و گفتار پیامبر و ائمه تناقضی نیست و فقط مردم حشوی و کم مایه در علم چنین تصور می کنند.
من در مقدمه این کتاب پس از ذکر عقل و علم و فضیلت آن، بخشی از اصول اعتقادی را بیان می کنم که مرجع عمده است و خداوند به لطف و منت خود موفق دارنده به صواب است.