نثر الآللی«سخنان درربار امام علی علیه السلام»

نویسنده : ابو علی فضل بن حسن بن فضل طبرسی مترجم : محقق:محمد حسن زبری قاینی‏

مقدمه ناشر

(یاد و سپاس) ارباب قلم و خوانندگان هر کتابی به خوبی می دانند دهها تن با تخصص های گوناگون در به ثمر نشستن یک اثر، علاقه مندانه کمر همّت دامن زده، خدمتی فرهنگی را رقم می زنند.
پیش روی شما نیز کتابی قرار دارد که آقایان اصغر ارشاد سرابی، محمد سعید رضوانی، احمد پهلوانزاده، حسین الطائی، سید رضا سیادت و رضا ارغیانی، به ترتیب ویرایش، آماده سازی، حروفچینی، صفحه بندی، نمونه خوانی و کنترل نهایی آن را عهده دار بوده اند.
بدین وسیله ضمن تقدیر و سپاس از ایشان، آرزو می کنیم خداوند متعال پاداش خادمان نشر و ترویج فرهنگ اسلامی را روزی شان کند.
بنیاد پژوهشهای اسلامی

مقدمه محقق محمد حسن زبری قاینی

به نام خداوند مهرگستر مهربان سپاس و ستایش خداوند را که پروردگار جهانیان است و درود خدا بر فرستاده اش محمّد و خاندان پاکش باد.
کتاب حاضر که گزیده ای است از سخنان گوهربار امام امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السّلام، از تألیفات دانشمند و مفسّر نامی امین الاسلام ابو علی فضل بن حسن بن فضل طبرسی - رضوان اللَّه تعالی علیه- است.
مؤلّف در سال 468 ه. ق، یا 469 ه. ق، چشم به جهان گشود و تا سال 523 ه. ق، در شهر مقدّس مشهد زیست و در این سال به سبزوار نقل مکان کرد و تا پایان عمر در این شهر ماندگار شد و سرانجام در شب عید قربان سال 548 ه. ق، دیده از جهان فرو بست. پیکر پاک او به مشهد مقدّس منتقل گردید و در مغتسل امام رضا علیه السّلام که به نام «قتلگاه» معروف است به خاک سپرده شد. آرامگاه او معروف و زیارتگاه خاص و عام است.
طبرسی از زبان علما
ابو علی فضل بن حسن بن فضل طبرسی شخصیتی موثّق، فاضل، متدیّن و سرشناس است. .
- در کتاب نقد الرجال سیّد بزرگوار امیر مصطفی حسینی تفریشی، از علمای قرن دهم، آمده است: او مردی موثّق، فاضل، متدیّن و از بزرگان این طایفه (شیعه) بود. - در جامع الرواة علّامه اردبیلی (م 1101) آمده است: او مردی موثّق، فاضل، متدیّن، و سرشناس بود. .
- در أمل الآمل شیخ محمّد بن حسن حرّ عاملی (م 1104) آمده
است: او شخصیتی موثّق، فاضل، دیندار و سرشناس بود. - در الوجیزه، اثر علّامه مجلسی (م 1111) آمده است: او نویسنده مجمع و شخصی موثّق و جلیل القدر بود. .
- در بحار الأنوار نیز می گوید: طبرسی، فخر علمای اعلام و امین الملّة و الاسلام و سرمشق مفسّران و استوانه فضلای زبردست، از پیشوایان دین و از دانشمندان جلیل القدر و موثّق این طایفه بود ... با وجود آوازه بلند و تابندگی خورشید فضل و دانش او و با وجود کتاب مجمع البیان و دیگر تألیفات و آثار جاویدانش که همگی نشان از فضل بسیار و دانش فراوان و پیشگامی آشکار او در عرصه تفسیر دارند، دیگر نیازی به نقل زندگینامه او از کتابهای تراجم و شرح احوال نیست. .
- در ریاض العلماء، اثر حافظ زبر دست ملّا عبد اللَّه اصفهانی معروف به افندی، از علمای سده دوازدهم، آمده است: شیخ شهید امام امین الدین ... فاضل دانشمند و مفسّر و فقیه و محدّث جلیل القدر و موثّق و کامل و شریف ... و فرزندانش ... و دیگر سلسله او و خویشاوندانش، همگی، از اکابر علماء بودند. - در مستدرک الوسائل خاتم محدّثان شیخ نوری (م 1320) از مرحوم طبرسی با این اوصاف یاد شده است: فخر علمای اعلام، و امین الملّة و الاسلام ... مفسّر و فقیه جلیل القدر و کامل و شریف، صاحب تفسیر مجمع البیان که مرجع مفسّران است، و دیگر تألیفات ارزنده و رایج. .
- در تنقیح المقال علامه مامقانی (م 1351) آمده است: او شخصیتی موثّق، فاضل و متدیّن بود. .
- در سفینة البحار محدّث خبیر شیخ عباس قمی (م 1359) آمده است: ابو علی فضل بن حسن بن فضل طبرسی عالمی جلیل القدر و کامل و شریف، و فخر علمای اعلام، و امین الملّة و الاسلام بود. زاده فضل و پدر فضل بود. دوست و دشمن به فضلش معترف بودند. فقیهی دانا، ثقه ای برجسته، و مفسّری بلند پایه بود. .
در هدیة الأحباب نیز می گوید: طبرسی عالمی بزرگ و فقیهی موثّق بود ... و دوست و دشمن به فضل و دانش او معترف بودند. همچنین در الکنی و الالقاب از او با اوصاف: فخر علمای اعلام ...
فقیه شریف، ثقه برجسته، دانشمند کامل یاد می کند. در الفوائد الرضویّه نیز می گوید: او شخصیتی فاضل، کامل، فقیه، محدّث و جلیل القدر بود. - در اعیان الشیعة سیّد محسن امین (م 1371) می گوید: شیخ اجلّ، عالم زاهد، امین الدین، ثقة الاسلام، امین الرؤساء. فضل این مرد و عظمت و تبحّر او در علوم و وثاقتش بی نیاز از هر گونه توضیحی است.
بهترین گواه بر این امر کتابهای اوست ... او با مخالفان فکری خود ادب و عفّت کلام را رعایت می کرد، در سخنان او چیزی نمی توان یافت که باعث رنجش و نفرت خصم شود یا مشتمل بر تهجین و تقبیح باشد، حال آن که در میان نویسندگان کمتر کسی می توان یافت که در سخنانش چنین چیزی نباشد. - در اعلام زرکلی آمده است: امین الدین ابو علی مفسّر، محقق، لغوی و از علمای بزرگ امامیّه است. و سرانجام، در کتاب معجم المؤلّفین عمر رضا کحّاله از وی با اوصاف: فقیه و محدّث یاد شده است.
استادان طبرسی
این دانشمند بلند پایه از جمعی از علما روایت می کند که از آن جمله اند:
1- شیخ ابو علی بن شیخ طوسی.
2- شیخ ابو الوفاء عبد الجبّار رازی.
3- شیخ جلیل القدر حسن بن حسین بن حسن بن بابویه قمی.
4- شیخ موفّق الدین حسین بن واعظ بکرآبادی جرجانی.
5- سیّد محمّد بن حسین حسینی قصبی جرجانی.
6- شیخ ابو الحسین عبید اللَّه بن محمّد بن حسین بن بیهقی.
7- شیخ زاهد ابو الفتح عبد اللَّه بن عبد الکریم بن هوازن قشیری.
8- شیخ جعفر دوریستی.
شاگردان و راویان او
از مرحوم طبرسی جمعی از افاضل علما روایت می کنند که برخی از آنها عبارتند از:
1- فرزندش رضی الدین ابو نصر حسن بن فضل.
2- ابو جعفر محمّد بن علی بن شهر آشوب.
3- شیخ منتجب الدین.
4- قطب راوندی.
5- سیّد فضل اللَّه راوندی.
6- سیّد ابو احمد مهدی بن نزار حسینی قاینی.
7- سیّد شرفشاه بن محمّد بن زیاده افطسی.
8- شیخ عبد اللَّه بن جعفر دوریستی.
9- شاذان بن جبرئیل قمی. .
آثار و تألیفات او
مرحوم طبرسی تألیفات ارزشمند و گرانبهای فراوانی دارد که افندی در ریاض العلماء آنها را بر شمرده است. برخی از این آثار عبارتند از:
1- مجمع البیان فی تفسیر القرآن. علامه مجلسی می نویسد: کتابی جامع در تفسیر است و هیچ کس از آن بی نیاز نمی باشد .
2- الوسیط فی التفسیر.
3- الآداب الدینیّة للخزانة المعینیّة.
4- الوجیز.
5- النور المبین.
6- الفائق.
7- کنوز النّجاح.
8- معارج السّؤال.
9- حقائق الامور.
10- عدّة السّفر و عمدة الحضر.
11- المشکلات.
12- المجموع فی الأدب.
13- مشکاة الأنوار.
14- الوافی فی تفسیر القرآن.
15- العمدة فی اصول الدّین.
16- اسرار الائمّة علیهم السّلام یا اسرار الامامة.
17- غنیة العابد و منیة الزاهد.
18- الکافّ الشّافّ من کتاب الکشّاف.
19- تاج الموالید یا شرح الموالید.
20- جامع الجوامع یا جوامع الجامع.
21- اعلام الوری بأعلام الهدی.
22- الجواهر فی النحو.
23- نثر الآللئ (کتاب حاضر).
24- شواهد التنزیل.
آشنایی با رساله حاضر
نثر الآللئ رساله مختصری است فراهم آمده از سخنان کوتاه امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السّلام که به شیوه کتاب غرر الحکم و درر الکلم آمدی، به ترتیب حروف الفباء مرتّب شده و با حروف «الف» آغاز می شود و به حروف «یاء» پایان می پذیرد؛ منتها ترتیب سخنانی که ذیل یک حرف آمده بر حسب اوایل حروف آنها نبوده: بلکه، به صورت نامنظّم ذکر شده بود و لذا، برای آن که این سخنان با طرح کلی ترتیب الفبایی هماهنگ باشد، بهتر دیدیم که آنها را نیز بر حسب حروف نخستین شان، مرتّب کنیم تا خواننده گان گرامی راحت تر بتواند به مقصود خود دست یابد.
شایان گفتن است، این سخنانی که مرحوم شیخ طبرسی در کتاب نثر الآللئ خود گرد آورده است و در دیگر کتابها و منابعی که کلمات امیر المؤمنین علیه السّلام را جمع کرده اند، مانند نهج البلاغه، غرر الحکم، الحکم المنثوره ابن ابی الحدید، مطلوب کلّ طالب و جز اینها، یافت نمی شود.
علّامه شیخ آقا بزرگ تهرانی در باره این رساله می نویسد: نثر الآللئ شامل مجموعه ای از کلمات قصار امیر المؤمنین علیه السّلام است که به ترتیب حروف الفبا گرد آوری شده و در هر حرفی ده گفتار یا اندکی کمتر یا بیشتر آمده است. این مجموعه را مفسّر قرآن امین الاسلام فضل بن حسن بن فضل طبرسی (م 548) تألیف کرده است. نسخه ای از این کتاب در کتابخانه صدر و در موقوفه حاج ملّا نوروز علی بسطامی در مشهد مقدّس، و نسخه هایی از آن نیز در اختیار خوانساری و هادی کاشف الغطاء موجود است. نثر الآللی به همراه اربعین میر فیض اللَّه، و اربعین شهید، و الاثنی عشریّه فی المواعظ العددیّة به چاپ رسیده است.
میرزا عبد اللَّه افندی نیز می نویسد: یکی از تألیفات طبرسی کتاب نثر الآللی است. نسخه های متعددّی از این کتاب را در اصفهان و مازندران دیده ام. رساله مختصری است که در آن سخنان.
امیر المؤمنین علیه السّلام به شیوه کتاب الغرر و الدرر آمدی، به ترتیب حروف الفبا گردآوری شده است.
تصحیح نثر الآللی
در تصحیح این کتاب از ده نسخه استفاده و آنها را با هم مقابله کرده ام. نسخه اساس در این تصحیح نسخه ای چاپی در کتابخانه شخصی استاد کاظم مدیرشانه چی دام عزّه العالی است. این نسخه را با نه نسخه خطی موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی مقابله کرده ام.
این نسخه ها عبارتند از:
1- نسخه چاپ شده با اربعین میر فیض اللَّه، و اربعین شهید، و الاثنی عشریّه فی المواعظ العددیّه. این نسخه با کلمه قصار «ایمان المرء یعرف بایمانه» آغاز می شود و با «یأس القلب راحة النفس» پایان می پذیرد. تاریخ تحریر آن سال 1313 ه. ق است. این نسخه را با رمز أ مشخص کرده ایم.
2- نسخه خطی شماره 15640، سال نگارش 1032 ه. ق، دارای
ده ورق، سال وقف 1366. این نسخه با این عبارتها آغاز می شود:
«هذه کلمات قدسیه موسومة بنثر الآللی منسوبة الی أعلی الاعالی اسد اللَّه الغالب علی بن ابی طالب علیه السّلام مسطورة علی حروف الهجاء و من اللَّه سبحانه التوفیق و الیه الالتجاء». و با این جملات پایان می پذیرد: «تمّت الکلمات القصار التی هی من جملة اقوال حضرة الامیر علیه السّلام کتبها العبد المذنب محمّد باقر خان ولد الحجاج محمّد باقر خان بیگلر بیکی قاجار». برای این نسخه رمز ح را برگزیده ایم.
3- نسخه خطی شماره 5699، تعداد اوراق 15، تاریخ تحریر 1115 ه. ق، به خط احمد تبریزی در ماه رجب المکرم رمز ج اشاره به این نسخه است.
4- نسخه شماره 1876، تعداد ورقها چهارده، سال وقف 1145 ه.
ق، واقف نادر شاه. حرف ه اشاره به این نسخه است.
5- نسخه خطی شماره 16514، به ضمیمه کتاب الاربعین فی فضائل الامام امیر المؤمنین علیه السّلام، تاریخ تحریر: سده 13. برای این نسخه رمز ط را انتخاب کرده ایم.
6- نسخه خطی شماره 5210، تاریخ تحریر: سده 13، سال وقف:
1273، واقف: میر سید علی خان طبیب، رمز این نسخه و است.
7- نسخه خطی شماره 2179. نسخه بسیار نفیسی است به خط ثلث. سال وقف: 1311 ه. ق، رمز د اشاره به این نسخه است.
8- نسخه خطی شماره 5793، سال وقف: 1311 ه. ق، این نسخه در ضمن مجموعه فوائد و رسائل عربیه و فارسیه موجود است.
در آخر این نسخه آمده است: «الهی انّ الکریم لیس یقع جمیع معروفه عند الاهل. فهب لی من معروفک و ان لم اکن اهلا، الهی انک اهل الکرم ان لم اکن أنا اهل الاصطناع، فانظر الی جانبک لا الی جانبی ... رمز این نسخه حرف ی است.
9- نسخه خطی شماره 10507، تعداد اوراق: چهارده ورق، سال تحریر: 1325 ه. ق.
این نسخه با این عبارتها پایان می پذیرد: «تمّت الکلمات المرتضویّة و العبارات العلویّة علی قائلها آلاف التحیة بحمد اللَّه و حسن توفیقه و الحمد اللَّه». برای این نسخه رمز ب را انتخاب کرده ایم.
10- نسخه خطی شماره 12207، شامل پانزده ورق، سال وقف:
1360. نسخه ای است بسیار نفیس و تذهیب شده. این نسخه را با رمز ز نشان داده ایم.
در پایان وظیفه خود می دانیم از استاد ارجمند حضرت حجّة الاسلام کاظم مدیرشانه چی و جناب استاد ابراهیم رفاعه (علی بصری)، و نیز از برادران بخش نسخه های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی و برادران گروه حدیث بنیاد پژوهشهای اسلامی بویژه برادر فاضل آقای عبد الحسین انصاری- ایّدهم اللَّه تعالی- صمیمانه سپاس گزاری کنم.
و الحمد اللَّه رب العالمین محمد حسن زبری قاینی

مقدمة المؤلف

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ
الحمد للّه ربّ العالمین و الصّلاة علی محمّد خیر المرسلین و آله الطّیّبین الطّاهرین. أمّا بعد فهذا کتاب نثر اللآّلئ من کلام أمیر المؤمنین و إمام المتّقین و یعسوب المسلمین و خلیفة رسول ربّ العالمین أسد اللّه الغالب علیّ بن أبی طالب علیه السّلام علی ترتیب حروف الهجاء: