سیره پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) جلد4 (نگرش بر آموزش با تاکید بر آموزش های دینی)

نویسنده : سید علی حسینی زاده

سخن پژوهشگاه

پژوهش در علوم انسانی به منظور شناخت، برنامه ریزی و ضبط و مهار پدیده های انسانی در راستای سعادت واقعی بشر ضرورتی انکارناپذیر است و در نظرگرفتن واقعیت های عینی و فرهنگ و ارزش های اصیل جوامع، شرط اساسی پویایی، واقع نمایی و کارآیی این گونه پژوهش ها در هر جامعه است.
پژوهش کار آمد در جامعه ایران اسلامی در گرو شناخت واقعیت های از یک سو و اسلام به عنوان متقن ترین آموزه های وحیانی و اساسی ترین مؤلفه فرهنگ ایرانی از سوی دیگر است؛ از این رو، آگاهی دقیق و عمیق از معارف اسلامی و بهره گیری از آن در پژوهش، بازنگری و بومی سازی مبانی و مسایل علوم انسانی از جایگاه ویژه ای بر خوردار است.
توجه به این حقیقت راهبردی از سوی امام خمینی (ره) بنیان گذار جمهوری اسلامی، زمینه شکل گیری دفتر همکاری حوزه و دانشگاه را در سال 1361 فراهم ساخت و با راهنمایی و عنایت ایشان و همت اساتید حوزه و دانشگاه این نهاد علمی شکل گرفت. تجربه موفق این نهاد زمینه را برای گسترش فعالیت های آن فراهم آورد و با تصویب شورای گسترش آموزش عالی در سال 1377 پژوهشکده حوزه و دانشگاه تاسیس شد و در سال 1382 به موسسه پژوهشی حوزه و دانشگاه و در سال 1383 به پژوهشگاه حوزه و دانشگاهارتقا یافت.
پژوهشگاه تا کنون در ایفای رسالت سنگین خود خدمات فروانی به جوامع علمی ارائه نموده است؛ از آن جمله می توان به تهیه، تالیف، ترجمه و انتشار ده ها کتاب و نشریه علمی اشاره کرد. کتاب حاضر به عنوان منبع درسی برای دروس روش ها و فنون تدریس،روان شناسی یادگیری و ترتیبی و تاریخ تعلیم و تربیت اسلامی در مقطع کارشناسی تهیه شده است. افزون بر آن برای همه معلمان، مربیان، اساتید و کسانی که به کار تدریس اشتغال دارند نیز قابل استفاده خواهد بود.
از استادان و صاحب نظران ارجمند تقاضا داریم با همکاری، انتقاد و پیشنهادهای اصلاحی خود، این پژوهشگاه را در جهت بهبود کتاب ها و تدوین دیگر آثار مورد نیاز جامعه دانشگاهی یاری دهند.
در پایان پژوهشگاه لازم می داند از تلاش های مولف گرامی جناب آقای سید علی حسینی زاده و نیز از استاد ارجمند جناب حجت لاسلام والمسلمین آقای علیرضا اعرافی، ناظر طرح، تقدیر و تشکر نماید

درآمد

نوشتاری که اینک تقدیم ارباب معرفت و صاحب نظران تربیت می شود، چهارمین جلد از طرح سیره تربیتی پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) است که بحث آموزش در سیره معصومین (ع) را پی می گیرد. سه جلد پیشین این مجموعه به تربیت فرزند، تربیت دینی و تربیت اخلاقی اختصاص دارد که جلد نخست آن (تربیت فرزند) در سال هشتاد و چاپ دوم آن در نیمه نخست سال 82 انتشار یافت. چاپ سوم آن نیز همراه جلد دوم (تربیت دینی) به زودی منتشر خواهد شد. جلد سوم کتاب (تربیت اخلاقی) در دست تحقیق است و در آینده انتشار خواهد یافت.
ضرورت و اهمیت بحث
برای تبیین ضرورت واهمیت این مبحث، چند نکته را یاد آور می شویم:
1.نظر به اعتبار سنت پیامبر (ص) و ائمه معصومان (ع) و شان و مرتبت والای آنان در هدایت امت، از آغاز در میان مسلمانان به دو امر اهتمام می شد:
الف) جمع آوری سخنان و احادیث آنان؛
ب)ضبط و گزارش رفتارها و شیوه های عملی آنان.
منابع تاریخی شیعه و سنی به روشنی تمام نشان می دهد که اصحاب پیامبر در پرتو اعتقاد به عصمت آن حضرت و توصیه های مؤکد قرآن به پیروی از آن حضرت، کوششی تام بر ثبت و ضبط همه حرکات سکنات و اعمال و رفتار آن حضرت مبذول داشته اند تا مبنایی برای الهام گیری و الگوپذیری آن نسل و آیندگان به یادگار گذارند و بر همین اساس، مورخان به حفظ این میراث گران بها و نقل زوایای گوناگون زندگی اجتمایی، سیاسی و اخلاقی حضرت عنایت وافر داشتند؛ تا آن جا که افراد خاصی به عنونوصاف شناخته می شدند و کار آنان بیان ویژگی های پیامبر(ص) بود(1) از سوی دیگر بخش هایی از منابع و مآخذ روایی به احادیث ناقل سیره پیامبر(ص) اختصاص یافت و حتی کتاب هایی ویژه در این به نگارش درآمد.(2)
همین داستان از سوی اصحاب ائمه (ع) و علاقه مندان به اهل بیت (ع) در مورد آن بزرگواران تکرار شد و سیره عملی آنان نیز به ثبت و نقل کشیده شد.(3)
علاوه بر این تاریخ اسلام گویای این است که مسلمانان بر آشنایی فرزندان خود با سنت و سیره نبوی و تربیت آنان بر پایه و تربیت آنان بر پایه معیارها و الگوهای رفتاری آن حضرت تاکید ورزیده اند.(4)
2.اهتمام اصحاب و محدثان بر ثبت و ضبط و فراگیری و یاددهی و آموزش سیره پیامبر (ص) و دیگر معصومان (ع) ریشه در اعتبار و حجیت سیره و سنت آنان و نقش و کارکردهای فقهی، اخلاقی و تربیتی سیره دارد.
در مدخل جلد اول از این مجموعه نقش های گوناگون سیره را از منظرهای متفاوت بررسی کرده و نشان دادیم که سیره معصومان (ع) هم از نگاه اصولی - فقهی می توان منبعی برای استنباطهای فقهی قرار گیرد و در منابع فقهی نقش مکمل احادیث را ایفا نماید، هم از نگاه اخلاقی و تربیتی نقش ها و کارکردهای آموزشی، تقویتی، الگوبخشی و مانند آن بیافریند.
بنابراین همان طور که نقل تاریخی سیره دارای ارزش تاریخی است، بررسی و تحلیل و تنظیم سیره به دلیل اعتبار و حجیت آن، دارای ارزش فقهی و شرعی و دینی است و نباید مورد غفلت قرار گیرد.
3.بسی آشکار است که بهره برداری بهتر از منبع سیره، مانند متن حدیث، نیازمند تحقیق و تدقیق است و این تحقیق باید بر پایه منطق و روش معتبر استوار شود، اما در این قسمت بر خلاف احادیث، از این دست پژوهش ها کم تر صورت گرفته است.از جمله اموری که تحلیل و ارزیابی سیره معصومین (ع) را آسان می کند، تقسیم و تفکیک آن ها بر اساس قلمروها و ساحت های گوناگون آن رفتارهاست. مثلا گروه بندی سیره ها در سیره های اخلاقی، اجتماعی، خانوادگی، سیاسی، نظامی و مانند این ها، راه را برای بازشناسی و استفاده مفیدتر هموار می سازد.
یکی از قلمروهای مهم در سیره معصومین (ع)، مسائل تربیتی است. در واقع جمع آوری همه رفتارهایی که در مقام اثر گذاری بر شخصیت و رفتار دیگران از آنان سرزده است می تواند ذخیره ای گران بها در بازشناسی و پژوهش در زمینه تربیت اسلامی فراهم آورد.
این نکته نیز در خور دقت است که به رغم آن که شان معصومان (ع) هدایتگری و تعلیم و تربیت است و این شان در رفتار آنان بیش ترین تجلی را داشته است،اما در این زمینه آثار و تحقیقات معتبر کم تر در دسترس است؛ در حالی که در زمینه سیره های سیاسی - اجتماعی و اخلاقی به آثار نسبتا بیشتری دست می یابیم.
از سوی دیگر در آمیختگی اخلاق و تربیت، بی توجهی به بسیاری از مفاهیم و عناوین خاص و جزئی در باب تعلیم و تربیت در فضای سیره، و فقدان نگاه تربیتی به سیره و با عنایت به آنچه به اختصار بیان شد، می توان به اهمیت این بحث و تحلیل سیره معصومان (ع) از نگاه تربیتی به معنای خاص آن، تا اندازه ای پی برد.
از این رو و به منظور رفع پاره ای از این کاستی ها این طرح فراهم آمده است و امید می رود در این میدان گامی به جلو باشد.
اهداف طرح
هدف از این تحقیق، دستیابی به سیره های قولی و فعلی معصومان (ع) و نیز کشف قوانین و قواعد حاکم بر آن ها و نظام بخشی به مجموعه آنهاست. به عبارت دیگر عمده ترین اهداف این پژوهش عبارت اند از:
1.گردآوری سیره های تربیتی و برسی روشمند آن ها؛
2.سامان بخشی و ساختار دهی به سیره ها؛
3.زمینه سازی برای کشف قوانین و قواعد حاکم بر سیره و ارتباط دادن آن ها با گفتار ائمه (ع) در یک طرح کلان و کلی.
مبانی و پیش فرض های این طرح، یک سلسله از گزاره هایی است که بخشی از آن ها در فصل اول به بحث کشیده شده است و پاره ای از آن ها را هم به صورت اموری مفروض در این مباحث در نظر گرفته ایم.
مراحل طرح
این طرح مراحل زیر را طی کرده است:
1.در مرحله بخست، طرح اولیه تهیه و مطالعات مقدماتی برای آشنایی با ابعاد گوناگون موضوع آغاز شد، مشاوره های متعدد به عمل آمده و کتاب شناسی و ماخذشناسی به انجام رسید.
2.پس از آن، چارچوب و فهرست و طرح تفصیلی موضوعات و عناوین فرعی تدوین شد.
3.سپس بر پایه ماخذشناسی و فهرست سر فصل ها، فیش برادری شروع، و منابع و کتاب ها تقسیم شد و محققان دیدگاه تحلیلی و نظر خود را در فیش ها ثبت کردند.
4.همراه با فیش برداری، در جلسات گروهی فیش ها مورد مداقه و مناقشه قرار گرفت، و همه عناوین و دلالت های آیه یا روایت یا نقل تاریخی استخراج و بر اساس روش استنباط معتبر نمایه زنی شد، و به سخن دیگر، فیش ها تحلیل و نمایه زنی گردید.
در مرحله بررسی و تحلیل فیش ها جدا سازی فیش ها مربوط به سیره های ترتیبی - با معنای خاص و فنی آن - از سیره های دیگر با دقت و وسواس تمام مورد اهتمام بود؛ همان طور که اعتماد به روش های معتبر در فهم و تفسیر فیش ها از جایگاه خاصی در تاملات و گفت و گوی محققان برخودار بود، و تا اندازه ای معیارهای بررسی و نقد سند هم بر اساس ملاک های مورد قبول به کار گرفته شد.
5.به دنبال مراحل پیشین و به دلیل برخورداری با عناوین جدید در فیش ها، و فقدان سیره در مورد پاره ای از عناوین موجود در طرح آغازین تحقیق که با مدل مبانی، اصول، روش ها و آداب فراهم آمده بود. آن طرح بازنگری شد و به ساختاری نو بر پایه ساحت های گوناگون تربیت، دسترسی حاصل شد و ملاک عمل قرار گرفت، چنان که پاره ای اصلاحات در فیش ها و نمایه زنی آن ها انجام شد.
6.در نهایت بخش های گوناگون طرح، میان محققان تقسیم و در قالب چهار جلد کتاب پیش بینی شد. هر یک از پژوهشگران در قلمرو موضوع خود به نگارش و تدوین پرداخته، در جلسات گروهی به بحث گذارده شد و بانظر نهایی مدیر طرح و ناظر آن به فرجام رسید.
موانع و محدودیت ها
در این تحقیق از همان آغاز موانع، دشواری ها و محدودیت هایی پیش بینی می شد و یا در جریان عمل با آن ها مواجه می شدیم که در این مقدمه به مهم ترین آن ها اشاره می کنیم:
1.فقدان پیشینه مناسب و کمبود منابع و ماخذی که به صورت فنی و دقیق به موضوع پرداخته باشد؛
2.پراکندگی سیره ها در منابع گسترده روایی و تاریخی؛
3.مشکلات کاربست قواعد رجالی در منابع تاریخی و فقدان سند قابل ارزیابی در بسیاری از گزارش های تاریخی و روایات مربوط به این گونه مطالب؛
4.در تحلیل و تفسیر سیره ها، اطلاعات از شرایط و اوضاع و احوال مربوط به رفتار و سیره معصوم (ع) نقش شایانی دارد، و وقوف بر این گونه قرائن و شرایط قالبا دشوار و با کمبود منابع مواجه است؛
5.جدا سازی سیره های ترتیبی از سیره های اخلاقی، سیاسی و جز آن ها و ارائه ملاک روشن و تطبیق آن بر مصداق ها از اموری بود که همواره مجادلات و چالش های جدی را بر می انگیخت؛
6.پایبندی تحقیق بر دلالت معتبر و روشن مقبول تفسیر متن، در مقام عمل، معضلات فراوانی می آفریند؛
7.دست یابی به تعاریف روشن و مقبول در واژه های مربوط به تعلیم و تربیت و سیره در بسیاری از موارد اشکالاتی را تولید می نمود؛
8.از همه این امور بنیادی تر آن که اساسا استنباط از رفتار معصومین (ع) و استفاده و استخراج گزاره های عام، فراگیر و معتبر فقهی، اخلاقی و تربیتی از سیره عملی با سوال ها و پرسش های مهمی مواجه است. عبور سیره ها از شرایط و قرائن و شرایط زمان و مکان و حمل بر عناوین اولیه و رسیدن به توصیف ها، توصیه ها و تکلیف های عام، طبعا به سادگی امکان پذیر نیست. برخی از این امور را در جلد اول توضیح داده ایم؛
9.علاوه بر همه این ها کمبود مشاوران و محققانی که همزمان آشنای به رشته های تاریخ، فقه و تربیت باشند از موانع این دست از پژوهش هاست؛
10.گستردگی و دامنه داری در این گونه طرح ها نیز محدودیت هایی را در فرایند پژوهش تولید می کند و البته در گام نخست گریزی از ارائه چارچوب کلی بحث نیست تا زمینه بررسی های جزئی تر و دقیق تر در مراحل آینده تحقق یابد؛
11.جست وجو و یافتن چارچوب و ساختار واحد و نظامواری که سازگار و پاسخگوی سیره های پرشمار و گوناگون باشد، از مشکلات اساسی این طرح بود.
ویژگی های طرح
به رغم همه موانع و محدودیت های مذبور، این پژوهش و نتایج مدون آن - که در چند دفتر تقدیم خواهد شد - دارای امتیازات و ویژگی هایی است که به بر جسته ترین آن ها اشاره می شود؛
1.فیش برداری نسبتا کاملی از عناوین و موضوعات تربیتی در سیره معصومان (ع)؛
2.بررسی منابع شیعه و سنی و نیز منابع تاریخی، روایی، اخلاقی، و رجایی؛
3.تفکیک فنی سیره های ترتیبی از سیره های اخلاقی و سیاسی و مانند آن ها؛
4.فراهم آمدن مجموعه فیش ها به روش رایانه ای و نظام دهی و نمایه زنی آن؛
5.توجه به اعمال قواعد استنباطی در فهم و تفسیر سیره ها در حد میسور؛
6.اجرای تحقیق در این بحث میان رشته ای به شکل گروهی و با اعتماد بر روش های معتبر و شیوه های متقن علمی؛
7.سامان دهی سیره های ترتیبی بر اساس ساحت ها و قلمروهای تربیتی در زمینه تربیت دینی و تربیت اخلاقی و آموزش صورت گرفت. البته بخش کودک به علت وجود سیره های فراوان به صورت مستقل در آمد و در نتیجه جلد اول به تربیت فرزند اختصاص یافت و جلدهای بعدی بر اساس ساحت های دینی. اخلاقی و آموزشی تدوین شد که کتاب حاظر بحث آموزش (اصول، روشها، شیوه ها و آداب آموزشی) را در سیره پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) بررسی می کند؛
8.در نهایت این تحقیق زمینه تدوین معجم موضوعی سیره تربیتی و نیز تحقیق های اساسی تر در این قلمرو و پی افکندن نگاه تحلیلی - تربیتی به تاریخ ائمه (ع) و نظام پردازی را در این زمینه فراهم آورده است.
در پایان، از مولف محترم این جلد آقای سید علی حسینی زاده تقدیر و تشکر می کنیم. همچنین از آنجا که دو فصل روش ها و آداب آموزشی این کتاب بر گرفته از پایان نامه کارشناسی ارشد مولف و با راهنمایی آقای دکتر خسرو باقری بوده است از ایشان نیز سپاس گزاریم
از حجج اسلام آقایان داودی و کاشانی که از آغاز تا پایان طرح همکارمان بوده اند و نیز حجج اسلام آقایان عطایی و شاکری که در مرحله فیش برداری با طرح سیره همکاری داشته اند و آقایان دکتر محسن پور و دکتر صادق زاده و آقای طرقی که از نظرات آنان در این جلد بهره مند گشته ایم نیز سپاس گزاری و قدردانی می کنیم.
مجری طرح سیره علی رضا اعرافی

پیش گفتار

"تربیت" بدون آموزش و آگاهی بخشی ممکن نیست و اگر ممکن نیز باشد، نمی توان آن را "تربیت" نامید. مهم ترین وظیفه مربی، آموزش و آگاهی بخشی به موقع، است و بقیه کار که استفاده از این آگاهی ها می باشد می باشد، بر عهده دانش پژوه است. آنچه در این باره مهم به نظر می رسد، در اختیار گذاردن آگاهی های لازم، به روش مطلوب و به موقع، از سوی مربی است.
محتوای آموزش در بخش های گوناگون تربیت، اعم از تربیت دینی، اجتماعی، سیاسی و...، متفاوت است و البته خود، بخش مهمی از آموزش را تشکیل می دهد. از آن مهم تر، چگونگی ارائه این محتوا توسط آموزگار، و اصول و روش هایی است که او با استفاده از آن ها، محتوای آموزشی را به دانش آموز و دانشجو آموزش می دهد و نیز چگونگی برخورد معلم با دانش آموز در هنگام آموزش است. محتوا هر چه خوب و مهم باشد، اگر از راه اصول و روش های صحیح آموزش داده نشود، ممکن است تلاش های معلم و وقت ارزشمند دانش آموز را بر باد دهد.
از سوی دیگر، از مسائل مهم تربیت اسلامی، کشف اصول و فنون و روش های آموزش در سیره معصومان (ع) است. آیا آنان اصول، روش ها، فنون، شیوه ها و آداب ویژه ای را در آموزش احکام و معارف دینی به کار برده اند یا خیر؟ اگر به کار برده اند کدام اند؟ زیرا معصومان (ع)، اسوه های کاملی برای بشریت هستند که انسان ها می توانند با اقتدا به ایشان و پیروی از راه و روش آنان، دنیا و آخرت خویش را تامین کنند. معصومین (ع) با شناختی که از خدا، انسان و هستی دارند، حقیقت را دریافته اند و بر اساس آن عمل می کنند. گر چه آنان بیشترین هم خوش را صرف تعالی روحی و آباد سازی آخرت می کنند، ولی از دیدگاه آنان، زندگی این جهانی نیز بخشی از حقیقت است که باید در راستای آخرت، از آن بهره جست؛ چنان که امام صادق (ع) فرمود: لیس منا من ترک دنیا لاخرته و لا آخرته لدنیاه(5)؛ کسی که دنیایش را به خاطر آخرتش و آخرتش را به خاطر دنیایش ترک کند، از ما نیست. از این رو، کارهای دنیوی آنان نیز بر اساس شناخت آنان از خدا، انسان و هستی است و از اتقان و استواری بیشتری برخوردار است. علوم آنان بیشتر الهی و یا بر گرفته از پیامبر خدا(ص) است؛ بنابراین شیوه های آموزشی و اصول و فنون و آدابی که در آن ها آموزش به کار می برند؛ به گونه ای است که از نظر علمی و روانی بیشترین و بهترین تاثیر را در مخاطب می گذارد؛ چون بر خاسته از شناخت حقیقی از انسان و روابط انسانی است. از این رو، و با توجه به این که در این زمینه، به خصوص در باره اصول و شیوه های آموزشی در اسلام و به ویژه سیره عملی معصومان (ع)، تحقیق کمتری انجام شده و یا شاید هنوز تحقیقی انجام نشده باشد، در صدد پژوهشی در این زمینه بر آمدیم و با کنده و کاوی در منابع تاریخی، روایی و سیره معصومان (ع) به روش تاریخی، تحلیلی و استنباطی، به اصول، روش ها، شیوه ها و آداب آموزش در سیره معصومین (ع)، دست یافتیم که نتیجه کار کتابی است که پیش رو دارید. کتاب حاضر، جلد چهارم از مجموعه کتاب های سیره تربیتی پیامبر گرامی اسلام (ص) و اهل بیت (ع) است در جلد اول مقدمه ای طولانی در معنا و مفهوم سیره، مراد ما در این کتاب از آن، راه های دست یابی به سیره و کارکردهای آن، آورده ایم؛ لذا در این جا از بیان مجدد آن ها خودداری کرده، خواننده گرامی را به آن ارجاع می دهیم، ولی از آنجا که ممکن است خواننده جلد اول را در دست نداشته باشد، چند نکته را یاد آور می شویم:(6)
الف - در استفاده از سیره، چند راه را می توان پیمود:
1.نقل و توصیف سیره و استفاده روش ها، آداب و وظایف تربیتی از آن؛
2.تحلیل و استنباط از سیره و کشف اصول و قوانینی از آن؛
3.تحلیل و استنباط مجموع سیره ها با دید کلان و جامع و نظام سازی و نظریه پردازی.
در این کتاب، بر مبنای روش اول و دوم عمل شده؛ گاه به توصیف و گاه به تحلیل و تبیین پرداخته ایم. در مواردی که به توصیف نیز پرداخته ایم، توصیف صرف نیست؛ چرا که با تحلیل رفتار معصومان (ع) به این روش ها یا اصول و فنون، به این رفتارها دست زده باشند، به ویژه در بخش اصول که کشف کردنی و استنباطی اند و در سیره مشهود نیستند، تا بتوان به توصیف آن پرداخت.(7) از این رو، این کتاب می تواند مقدمه ای برای پرداختن به راه سوم باشد؛ چون این سه روش در طول هم قرار دارند.
ب - مراد از "سیره"، تنها سیره عملی پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) است؛ بنابراین شامل روایات نمی شود؛ یعنی به آنچه آن بزرگواران، هنگام آموزش مردم، در عمل، به کار می بردند و در رفتار آموزشی آنان ظاهر شده است، می پردازیم؛ از این رو برای اثبات اصول بحث ها به روایات تمسک نکرده ایم، مگر پس از اثبات اصل موضوع از راه سیره عملی، و در توضیح و تبیین بیشتر و یا گسترش بحث و پرداختن به جزئیات بیشتری پیرامون آن موضوع؛ در نتیجه اگر در موردی کمبود و یا نقصی در نظم و نظام بحث احساس شد، مثل این که فلان اصل یا روش را بیان کنید که ما در این کتاب به آن اشاره ای نکرده ایم، ناشی از این است که نخواستیم از اصل بحث که سیره معصومان (ع) می باشد، دور شویم.
ج - گر چه با توجه به این که بیشتر محتوای آموزشی معصومان (ع) دینی است، عنوان کتاب نیز "نگرشی بر آموزش با تاکید بر آموزش های دینی" انتخاب شده است، ولی از آن جا که اصول و فنون آموزشی در محتواهای گوناگون تقریبا یکسان است و روش ها و آداب آموزشی نیز در محتواهای مشابه، تفاوت چندانی ندارد، مطالبی که در این کتاب ارائه شده است به آموزشی دینی اختصاص ندارد، گر چه به کارگیری همه آن ها، به همین صورت و بی کم و کاست، در محتواهای غیر دینی نیز توصیه نمی شود.
ح -در این کتاب، تنها به چهار مساله از مسائل مهم آموزشی پرداخته ایم و نیز نپرداختن به اهداف، محتوا، زمان و مکان آموزش و سایر مباحث آموزشی، دلیل بر بی اهمیتی آن ها، یا بی توجهی به آن ها نیست، بلکه چون این مباحث، هم در امر آموزش، از اهمیت و کار کرد بیشتری بر خوردار است و هم در سیره عملی معصومان (ع) - که موضوع بحث ما است - بیشتر مطرح شده است، به آن ها پرداخته ایم.
د - از آن جا که تاکید کتاب بیشتر بر آموزش دینی است، در این بخش از مقدمه به اهمیت و جایگاه آموزش، به ویژه آموزش دینی در سیره معصومان (ع)، می پردازیم.