روایت نزدیک

فرهنگ سرای پایداری‏

جنگ در صفحه اول

احسان بیکایی
اسکن ص 50
تابستان 1359 تابستان داغی بود. درگیری های پراکنده مرزی، ادعاهای عراق در مورد ایران، اعزام نیروهای عراقی به مرز ایران و حمله به چند پاسگاه مرزی، باعث شده بود اوضاع غرب کشور که هنوز به خاطر حوادث کردستان نا به سامان بود، بیش از پیش ملتهب شود.
آن روزها رسانه ها به گستردگی حالا فعالیت نمی کردند و ابزارشان هم کم بود. به غیر از رادیو و تلویزیون که هنوز خوب پا نگرفته بودند، فقط چند روزنامه منتشر می شد که مردم می توانستند از طریق آن ها اخبار و اتفاقات را پی گیری کنند. بازار شایعات داغ بود و تریبون های بیگانه و به خصوص رادیو بی بی سی، در این بازار یکه تازی می کردند. جنگ در 31 شهریور 1359 رسمی شد و مرزهای غربی و جنوب غربی در گیر جنگ شدند. شهرهای مرزی ایران صحنه نبرد شده بودند و خرمشهر در این میان اهمیت ویژه ای داشت. بندر مرزی ایران که از همان ابتدای جنگ توسط نیروهای زرهی و توپ خانه ارتش عراق مورد حمله قرار گرفته بود، مهم ترین شهری بود که ارتش عراق می خواست تصرف کند. حماسه معروف مقاومت خرمشهر با ابتدایی ترین امکانات در برابر ارتش مجهز عراق، بیشتر به یک افسانه شبیه بود.
جنگ خرمشهر ادبیات جنگ ایران را تغییر داد. با اخبار این نبرد و اتفاقات این شهر فضای کلی جنگ در ذهن مردم شکل گرفت.
صدا و سیما به عنوان رسانه ملی در آن زمان وضعیت مناسبی نداشت. درگیرهای موجود در سطوح مدیریتی باعث شده بود اوایل جنگ، رادیو و تلویزیون نتوانند به خوبی اخبار را پوشش بدهند، اما اخبار جنگ باید به طریقی به گوش مردم می رسید و روزنامه ها یکی از مهم ترین راه ها بودند.
این نوشتار در پی آن است که تأثیر جنگ و اخبار آن را در جامعه آن روز روایت کند. منبع ما در این بررسی آرشیو روزنامه کیهان بود؛ روزنامه پر تیراژی که در آن سال ها یکی از اصلی ترین ابزارهای اعلام اخبار به شمار می رفت. متن زیر به نوعی روزشمار جنگ خرمشهر به روایت روزنامه کیهان است.
یک شنبه 2/6/59
میگ های عراقی در آسمان ایران به پرواز در آمدند. در استان های کرمانشاه، کردستان و ایلام حالت فوق العاده اعلام شد. غرب کشور آماده مقابله با حمله هوایی عراق شد و برای اولین بار اعلام شد که در مواقع حساس برق شهرها قطع می شود. اخبار حاکی از تجمع و آرایش نظامی نیروهای عراق در اطراف مرز قصرشیرین بود و صدای توپ خانه در اطراف این شهر شنیده می شد. درگیری های مرزی کم کم داشت از حالت زد و خورد به یک جنگ تمام عیار تبدیل می شد؛ وقتی از نیروهای هوایی در یک درگیری استفاده شود و ستون زرهی و آتش توپ خانه به کار رود، دیگر نمی توان نام آن را درگیری مرزی گذاشت.
پنج شنبه 6/6/59
اسکن ص 51
روزنامه کیهان از تشدید حمله توپ خانه عراق به چند پاسگاه مرزی ایران خبر داد و قصرشیرین نیز از ارتفاعات آق داغ زیر آتش عراق بود، روز قبل از آن نیز ایران با آتش توپ خانه خود یک پاسگاه مرزی و انبار مهمات عراق را منهدم کرده بود. ایران برای اولین بار در درگیری ها از موشک استفاده کرد.
تا این زمان اخبار جنگ یا به قول روزنامه ها درگیری های مرزی، به ندرت در صفحه اول آمده است. حوادث کردستان و درگیری های سیاسی هنوز در صدر اخبار بود. آیت الله خامنه ای تنها مقام رسمی بود که در مورد جنگ اظهار نظر کرده بود. حمله به ایران حمله به 30 میلیون جمعیت است. از کارشناسان نظامی و دولتی هم در روزنامه ها خبری نبود تا این که در روز یک شنبه 9/6/59 اعلام شد ارتش موظف است به پاسداران، کمیته ها و ارتش بیست میلیونی آموزش نظامی بدهد.
دوشنبه 10/6/59
ستاد هماهنگی عملیات نیروهای نظامی سپاه پاسداران آغاز به کار کرد و روز بعد خبر بازدید سرهنگ صیاد شیرازی، فرمانده عملیات غرب کشور، از مراکز نظامی و مقر سپاه، در صفحات میانی روزنامه ها درج شد.
در روزهای بعد اخبار صفحه سه و چهار روزنامه ها، هم چنان از گلوله باران قصرشیرین و درگیری های اطراف این شهر خبر می داد و گزارش می شد که هواپیماهای جاسوسی عراق به مرزهای هوایی ایران در خرمشهر تجاوز کرده اند.
شنبه 15/6/59
روزنامه ها اهمیت موضوع را دریافته اند. درگیری ها شدیدتر شده و تیتر یک روزنامه کیهان این بود گزارش 48 ساعت جنگ شدید ایران و عراق با این زیر تیتر تجاوز هواپیمایی عراق به آسمان خرمشهر. برای اولین بار از این درگیری ها به عنوان جنگ نام برده شده بود و خبرها به صفحه اول رسیده بود. رادیو و تلویزیون اخبار ضد و نقیضی از جنگ پخش می کردند که اغلب دقیق نبود و چند روز قبل هم پاسداران انقلاب اسلامی نسبت به چگونگی پخش خبر حمله به قصرشیرین، به رادیو و تلویزیون اعتراض کرده بودند.
یک شنبه 16/6/59
سرتیپ ولی الله فلاحی، جانشین رییس ستاد مشترک گفت در جنگ با ارتش متوسط خارجی، پیروزی دراز مدت نصیب ما می شود. از قول بنی صدر هم چند خبر در روزنامه ها آمده بود که می گفت دولت عراق به گروه های توطئه گر داخلی اسلحه می دهد.
چهارشنبه 19/6/59
اسکن ص 52
جلسه مهم جنگی فرمانده های ارتش و سپاه پاسداران در کرمانشاه و بررسی در مورد چگونگی پاسخ متقابل ایران، تیتر صفحه اول روزنامه ها بود و خبر دیگری هم می گفت نبرد شدیدی بین فانتوم های ایران و میگ های عراق در جریان است، یک F-41 ایرانی هم روز گذشته سقوط کرده است. پیش روی ستون زرهی ارتش عراق به طرف مناطق خان لیلی با مقاومت ارتش ایران متوقف شد.
پنج شنبه 20/6/59
تصویر فانتوم های ایران و ادوات زرهی روی صفحه اول بود و اخبار حاکی از سقوط یک میگ ارتش عراق در مرزهای ایران بود. در روزنامه کیهان اعلام شده بود افراد 18 تا 40 ساله مناطق مرزی به خدمت احضار شده اند. در این روز گزارشی هم از انفجار جیپ حامل سرتیپ ظهیرنژاد، فرمانده نیروی زمینی ارتش و جمعی از خبرنگاران چاپ شده بود. در این حادثه به کسی آسیب نرسیده بود.
روز گذشته سرتیپ ولی الله فلاحی، رییس ستاد مشترک ارتش، سرتیپ ظهیرنژاد، فرمانده نیروی زمینی و سرهنگ جواد فکوری، فرمانده نیروی هوایی ارتش، برای بازدید از مناطق مرزی به جنوب رفته بودند. عراق، مهران را زیر آتش توپ خانه خود گرفته بود.
شنبه 22/6/59
حمله عراقی ها به مرز خرمشهر به شدت سرکوب شد. فرماندار خرمشهر گفت برای پیش گیری و دفع حملات عراق، نیروهای تقویتی به این شهر فرستاده می شود. درگیری ها در ناحیه مرزی خرمشهر هم چنان ادامه دارد. خبر تشکیل جلسه مهمم جنگی با حضور بنی صدر، رییس جمهور، محمد علی رجایی، نخست وزیر و کلیه فرمانده های نیروهای مسلح ایران برای اولین بار جدی تر شدن اوضاع را نشان می داد.
حملات عراق گسترده تر شده بود و نفت شهر و سومار هم هدف آتش توپ خانه عراق قرار گرفتند. در پیام امام خمینی (ره) خطاب به زائران بیت الله هم به جنگ اشاره شده بود. امام فرموده بودند تمام نیروهای ایران اعم از ارتش و سپاه و بسیج برای دفاع و نظم، همگی در راه اسلام جان بر کف و میهمان جهادند. رهبر انقلاب قبل از اعلان رسمی جنگ، آمادگی تمام مردم و نیروها را اعلام کرده بود.
دوشنبه 24/6/59
بنی صدر گفت دشمن اطلاعات و اخبار خود را از رادیو و تلویزیون ما می گیرد. نبرد فانتوم های ایران و میگ های عراق تشدید شد. فرمانداری قصرشیرین از کسبه خواست به مغازه های خود برگردند. و اخطار داد در غیر این صورت، پس از 72 ساعت، برای این که مردم در مضیقه نباشند، مغازه ها باز خواهند شد.
نیروهای نظامی ایران در حالت آماده باش به سر می برند. فرماندهان ارتش اعلام کردند با نیروهای عراقی فقط در خاک های داخلی مقابله می کنیم. نبرد در سه جبهه شدت گرفته بود و عراق از طریق اروندرود و دریا هم به خرمشهر حمله می کند. یک ناوچه عراقی در مرز شلمچه هدف خمپاره قرار گرفته است.
چهارشنبه 26/6/59
چند روز قبل از شروع رسمی جنگ، اخبار آن روی جلد روزنامه ها آمدند. خبرهای مربوط به حمله عراق به مناطق مرزی، تمام صفحات اول تا چهارم و صفحه شانزده روزنامه را به خود اختصاص داد. چند روزی است که صدام و حمایت کشورهای ابرقدرت از او سوژه کاریکاتوریست های کیهان است. روزنامه خبر از تشییع اجساد هجده تن از شهدای جبهه غرب کشور می دهد.
شنبه 29/6/59
چند روز قبل، صدام قرارداد تعیین حدود مرزی ایران و عراق را ملغی اعلام کرد. نبرد در جبهه جنوب و شلمچه ادامه دارد و نیروی دریایی دو کشور هم وارد جنگ شده اند. مدارس خرمشهر مهاجرین منطقه جنگی شلمچه را در خود اسکان داده است.
دوشنبه 31/6/59
با حمله همه جانبه میگ های عراق به فرودگاه های کشور، عراق رسماً به ایران اعلان جنگ کرد. ساعت 2 بعد از ظهر سه میگ عراقی فرودگاه نوژه همدان، فرودگاه تبریز و فرودگاه های جنوب کشور نیز هم زمان هدف حمله قرار گرفتند. کیهان روز بعد یک گزارش مفصل در مورد جزئیات حمله به مهرآباد منتشر کرد. البته این گزارش بیشتر از منابع مردمی تهیه شده بود و منابع رسمی خبری در مورد حمله منتشر نکردند. تا آن جا که گزارش نشان می داد، یک بوئینگ 707 و یک هواپیمای C-031 هدف قرار گرفته بودند.
برای اولین بار در تهران مقررات خاموشی در شب اجرا شد. امام خمینی(ره) در پیامی به مناسبت بازگشایی مدارس، باز هم به جنگ ایران و عراق اشاره کرد و این بار لحنش جدی تر بود و از برخورد قهرآمیز و همه جانبه با این اقدام عراق صحبت می کرد. امام فرمود از اول وقتی که صدام روی کار آمد، تنبه دادم که این دیوانه است، عقلش درست کار نمی کند، لذا با دیوانگی عمل می کند و خودش را به هلاکت می رساند. امام سخنان خود را با تهدیدی جدی علیه عراق به پایان برد. فرمود امیدوارم کار به آن جا نرسد و اگر برسد، دیگر بغدادی باقی نخواهد بود.
سه شنبه 1/7/59
اسکن ص 53
با اعلان رسمی جنگ ایران و عراق، روزنامه ها تمام صفحه اول و بقیه صفحات مهم خود را به اخبار جنگ اختصاص دادند. درگیری های نیروی دریایی ایران و عراق جدی شد. یک ناوچه موشک انداز عراقی به کلی منهدم شد. ایران اعلام کرد تنگه هرمز را به خلیج فارس به کنترل کامل نیروی دریایی در آمد و آب های ساحلی ایران منطقه جنگی اعلام شد.
تیمسار فلاحی اعلام کرد به طور وسیع در زمین و هوا و دریا درگیر هستیم. روز بعد عراق با توپ خانه و سلاح سنگین به خرمشهر حمله کرد.
در حالی که بعدها ستاد جنگ تاریخ باز پس گیری قصرشیرین را چندین روز بعد اعلام کرد، روزنامه های آن روز از تصرف دوباره سر پل ذهاب و قصر شیرین توسط نیروهای ایرانی خبر دادند. آمار تلفات جنگ هر روز توسط روزنامه ها منتشر می شد. 14 هواپیمای جنگی ایران مواضع عراق را در هم کوبیدند. 80 تانک عراقی در حال پیش روی به سمت اهواز در 120 کیلومتری اهواز منهدم شدند. تأسیسات تلفنی بندر فاو عراق منهدم شد و آمار و اخباری شبیه این ها.
شنبه 5/7/59
مردم خرمشهر وارد صحنه نبرد شدند. این تیتر صفحه اول روزنامه کیهان بود. با این حال، هنوز خرمشهر اهمیت چندانی نیافته بود. با این که تاکنون 15 روز از شروع مقاومت مردم خرمشهر می گذشت، ولی اخبار این شهر هنوز بسیار کوتاه و در کنار اخبار سایر شهرهای درگیر مثل اهواز و آبادان و دزفول، در صفحات داخلی منعکس می شد. طبیعتاً به خاطر وضعیت بحرانی جنگ و گستردگی جبهه های نبرد، اخبار خرمشهر به طور کامل به تهران نمی رسید، گزارش گرانی هم که به منطقه اعزام می شدند، با مشاهده وضعیت، قلمشان را با سلاح عوض می کردند و خود به جنگ و مقاومت مشغول می شدند. اخبار خرمشهر را فرماندار آبادان و گاه بعضی از مجروحین که به پشت جبهه منتقل شده بودند گزارش می کردند.
فرمانداری خرمشهر در این روز اعلام کرد محاصره این شهر شکسته شده است و پرچم سفید روی تانک های عراقی است و مردم و ارتش در تعقیب عراقی ها هستند. در حالی که حملات هم چنان از مرز شلمچه به سوی خرمشهر ادامه داشت، خبرگزاری پارس اعلام کرد خرمشهر کاملا از محاصره در آمده است.
بنی صدر در مورد پخش شایعه سقوط خرمشهر توسط رادیوهای بیگانه، به خبرگزاری ها گفت می گویند خرمشهر در حال سقوط است. من خود به خرمشهر رفتم و دیدم خیر، هر چند که مردم بر اثر همین تبلیغات شهر را بی قاعده ترک می کنند، اما جوان ها در خیابان ها سنگر درست می کنند. خوب با این وضع کدام ابلهی به این شهر حمله می کند. همه مردم نارنجک و همه چیز دارند. این در حالی بود که نیروهای مقاومت به رهبری محمد جهان آرا بارها از کم بود نیرو و مهمات شکایت کرده بودند.
هنوز در اخبار هیچ نکته ای مبنی بر بحرانی بودن وضع خرمشهر به چشم نمی خورد.
دوشنبه 7/7/59
اسکن ص 54
تیتر یک روزنامه کیهان مردم و نیروهای مسلح، دلیرانه از خرمشهر دفاع می کنند. در خبرها آمده بود تانک های عراقی که تا 30 کیلومتری اهواز آمده بودند، با مقاومت نیروهای ایران تا بصره عقب نشینی کردند. در کنار اخبار تلفات نیروهای عراقی و نبرد مردم گیلانغرب و دهلران با ستون زرهی عراقی، خبر اعلام آمادگی ایران برای جنگ دراز مدت با عراق و آمریکا روی خبرگزاری ها رفت. روز بعد نیز امام در برابر پیشنهادهای متعدد آتش بس از سوی کشورهای مختلف اعلام کرد ماپیروز هستیم و به صدام و دولت های هم راه او اعتنا نمی کنیم. خبری نیز درباره بمباران نیروگاه اتمی و پالایشگاه نفتی دوم عراق اعلام شد که فردای آن روز اطلاعیه ستاد مشترک، این خبر را تکذیب کرد. از چند روز قبل اطلاعیه های مختلف ستاد مشترک هر روز در روزنامه چاپ می شود و اخبار جنگ را با جزئیات به اطلاع مردم می رساند.
روزنامه ها در شرایط جنگ قرار گرفته اند و ستون های ثابتی را به اخبار شهرستان های مرزی و در حال جنگ، اطلاعیه های ستاد مشترک و سایر اخبار مربوط به جنگ اختصاص داده اند. در صفحات میانی روزنامه هم یک نیم صفحه به آموزش مردم برای مقابله در شرایط جنگی اختصاص داده شده؛ آموزش هایی چون کمک های اولیه پزشکی به مجروحان، کار با سلاح های سبک، آژیرهای خطر و چگونگی رفتار در هنگام حملات هوایی.
شنبه 15/7/59
دشمن در سوسنگرد تلفات سنگینی داد. سوسنگرد بعد از 24 ساعت اشغال توسط نیروهای عراقی، باز پس گرفته شد. آیت الله خامنه ای با لباس نظامی از منطقه سوسنگرد بازدید کردند.
یک شنبه 13/7/59
خرمشهر دوباره در صدر اخبار قرار گرفت. نبرد خونین و حماسه آفرین پاسداران، ارتش و مردم با ارتش عراق را کیهان گزارش کرد. ارتش عراق به نخلستان های مرزی خرمشهر گریخت. رزمندگان ایران دشمن را از دزفول و خرمشهر و آبادان عقب راندند. مقاومت مردم خرمشهر و آبادان بی نظیر است. نیروهای چریکی ایران شبانه به ارتش عراق شبیخون زدند.
رجایی، نخست وزیر ایران گفت اگر صدام زنده دستگیر شود، او را محاکمه خواهیم کرد.
دوشنبه 14/7/59
آبادان و خرمشهر زیر آتش شدید عراق قرار دارند. نیروهای زرهی عراق از اطراف خرمشهر رانده شدند.
سه شنبه 15/7/59
اسکن ص 55
تیتر صفحه اول این بود نیروهای ایران تهاجم سنگین عراق را برای اشغال خرمشهر در هم شکستند. بمباران هوایی علیه تهران و شهرهای دیگر ادامه دارد. فرودگاه مهر آباد باز هم هدف قرار گرفت.
دکتر چمران، نماینده امام و رییس جمهور، برای هماهنگی عملیات در خوزستان گفت عراق ده لشگر زرهی خود را وارد جنگ کرده است. بنی صدر هم، از رسیدن نیروهای تازه نفس به جبهه و حمله ایران خبر داد.
صفحه آخر روزنامه کیهان کاملا به خرمشهر اختصاص دارد. عکس صف طویل داوطلبان اعزام به جبهه در کنار مساجد به چاپ رسید. کیهان طی گزارشی اعلام کرد که تلاش نیروهای عراقی که از صبح دیروز برای تصرف خرمشهر آغاز شده است، با مقابله شدید رزمندگان ایرانی خنثی شد. آخرین گزارش ها حاکی است خرمشهر در کنترل کامل رزمندگان ایرانی است. رادیو بی بی سی اعلام کرد خرمشهر به تصرف نیروهای مزدور عراقی در آمده است. اما فرمانده لشگر 92 زرهی ایران طی اطلاعیه این خبر را تکذیب کرد و گفت طی جنگ خونین 6 ساعته بین نیروهای عراق با پاسداران انقلاب و افراد داوطلب، اوضاع کنترل شد و بندر خرمشهر همچنان در دست ایران است و عراق تا مرز دوربند شلمچه عقب نشینی کرده است.
چهار شنبه 16/7/59
دیگر به تدریج اهمیت خرمشهر برای مردم بیشتر شده است. همه مردم نگران سرنوشت این شهرند و مقاومت مردم خرمشهر مقاومت کل ایران قلمداد می شود. پاسداران و مردم داوطلب، شهر را هنوز سر پا نگاه داشته اند. عکس هایی که از خرمشهر به تهران مخابره می شود، خبر از عمق فاجعه می دهد. در صفحه اول روزنامه، عکس یک تانک ارتش ایران و عکس بیمارستان و مناطق مسکونی تخریب شده در خرمشهر را نشان می داد.
پنج شنبه 17/7/59
رجایی، نخست وزیر ایران اعلام کرد شصت هزار نفر داوطلب اعزام جبهه جنگ شدند. حمله جنگنده های ایران به تأسیسات نظامی و صنعتی بغداد، کرکوک و سلیمانیه هم از اخبار دیگر این روز بود.
در صفحه دوم کیهان گزارش 15 روز نبرد دلاورانه مردم خرمشهر با مزدوران بعثی چاپ شد. این گزارش که روزشمار جنگ خرمشهر از 31 شهریور تا 14 مهر است. اطلاعات جالبی به نقل از نیروهای مقاومت که به پشت جبهه منتقل شده بودند، منعکس می کند مبارزات مردمی با نیروهای عراقی در خیابان ها ادامه دارد. توپ های عراقی از نخلستان های خرمشهر، شهر را زیر آتش گرفته اند. اگر ما اشتباه کنیم، فقط چند نخل از بین رفته و اگر آن ها اشتباه بزنند، چند خانه مسکونی تخریب می شود. میگ های عراقی هر غروب پرواز می کنند و شهر را بمباران می کنند تا به خاطر وضعیت خورشید به راحتی توسط پدافندها دیده نشوند. مقاومت مردمی هم چنان ادامه دارد. حرکات دشمن در آن سوی رود مشکوک است و خبر از یک حمله وسیع به خرمشهر می دهد. خرمشهر هنوز آزاد است.
سید احمد خمینی گفت مصمم هستیم تا پیروزی کامل مبارزه کنیم.
سه شنبه 19/7/59
اسکن ص 56
بیمارستان ها و مؤسسات خیریه آبادان و خرمشهر توسط عراق بمباران شد.
اطلاعیه ستاد مشترک از درگیری های شدید توپ خانه عراق با نیروهای مردمی در آبادان و خرمشهر خبر می دهد و از مردم می خواهد از تجمع در خیابان ها و حیاط خانه ها پرهیز کنند.
امام خمینی (ره) در ملاقات خبرنگاران خارجی اعلام کردند ما مواضع نظامی آن ها را خواهیم زد و آتیه جنگ با ماست. عراق حمله هوایی همه جانبه خود را به شهرهای ایران و مناطق مسکونی شروع کرده و سعی در تحت فشار قرار دادن ایران دارد.
نمایندگان برخی کشورها با سعی فراوان دو کشور را به مصالحه دعوت می کردند. پیشنهادشان آتش بس بود. روزنامه کیهان از قول وزارت امور خارجه نوشت تا وقتی که یک وجب از خاک ایران در اشغال عراق است، پذیرش پیش نهاد آتش بس معقول و منطقی نیست.
دوشنبه 21/7/59
امام خمینی (ره) برای هماهنگی نیروهای مسلح، فرمان تشکیل شورای عالی دفاع را صادر کردند و شورای عالی دفاع به دستور امام اداره امور جنگ را به عهده گرفت. آیت الله خامنه ای هم اعلام کردند شورای عالی دفاع در مورد ادامه جنگ یا آتش بس تصمیم می گیرد. اخبار روزنامه ها از پیش روی ایران در جبهه غرب خبر می دهند.
سه شنبه 22/7/59
در حالی که هم چنان مقاومت ادامه دارد، در روزنامه ها هیچ خبری از خرمشهر نیست. تنها تصویر لاشه یک تانک عراقی که در گمرک خرمشهر منهدم شده است، در صفحه اول روزنامه چاپ شده بود.
چهارشنبه 23/7/59
نیروهای زرهی عراق از اطراف آبادان به محاصره قوای ایران در آمدند. گزارش ها خبر از اطراف آبادان به محاصره قوای ایران در آمدند. گزارش ها خبر از تلاش گسترده عراق برای ورود به شهر آبادان می دهند. روز بعد نیز روزنامه کیهان خبر داد نبرد سنگر به سنگر نیروها و مردم آبادان دشمن را 10 کیلومتر عقب راند. از ساعت 9 صبح تا 6 بعد از ظهر همان روز توپ خانه عراق آبادان و خرمشهر را کوبید. نبرد خیابانی در آبادان ادامه دارد و زنان در درست کردن سنگرها و موانع کمک می کنند. فرمانداری شهر هنوز کنترل شهر را بر عهده دارد.
شنبه 26/7/59
مبارزه نیروهای مسلح مردمی، دشمن را از اطراف آبادان، خرمشهر و اهواز پراکنده کرده است. این خبری است که در صفحه دوم کیهان چاپ شده است. نیروی دریایی هم به کمک مدافعین خرمشهر رفته است. سنگربندی در شهر انجام شده است. مهاجمین عراقی به مردم غیرنظامی شهر و ساکنینی که در حال خروج از شهر هستند، حمله می کنند. مدافعین خرمشهر و نیروهای مقاومت به خبرنگاران گفته اند تا آخرین قطره خون خود اجازه نخواهند داد دست عراق به شهر برسد. جاده آبادان - خرمشهر هنوز باز است، ولی فقط وسایل نظامی و سنگین اجازه عبور دارند. یک خبرنگار ایتالیایی ادعای تصرف خرمشهر، آبادان و دزفول را از سوی عراق تعجب آور خواند. چند روز قبل هم که رادیو بی بی سی خبر اشغال دزفول را اعلام کرد، این خبرنگار به شهر دزفول رفت و گزارش کرد شهر دست نیروهای ایرانی است و مردم در شهر رفت و آمد می کنند. او گفت مردم حتی به دنبال گزارش گر رادیو بی بی سی هستند تا ببینند چرا این اخبار دروغ را منتشر می کند.
رجایی، نخست وزیر ایران، سفر مشهور و تاریخی خود را به نیویورک و سازمان ملل انجام داد. کیهان گزارش کرد رجایی در سازمان ملل تقاضای کارتر، برژینسکی و کریستوفر را برای مذاکره رد کرد.
یک شنبه 27/7/59
تصویر آبادان و خرمشهر در صفحات اول و دوم روزنامه چاپ شد. تصاویر سنگربندی خیابان ها، نبرد خیابانی و ویرانه های خرمشهر و تصویر چند تانک عراقی در خیابان اصلی شهر اضطراب و بحران خرمشهر را نشان می دهد. نبرد تن به تن در خرمشهر ادامه دارد. نبرد در کنار کشتارگاه خرمشهر، پادگان دژ، راه آهن و خیابان طالقانی خرمشهر شدت یافته است و تا نیمه شب ادامه دارد، توپ خانه نیز به کمک مدافعان خرمشهر آمده است. مزدوران عراقی یک غیر نظامی را در جاده اهواز - آبادان اسیر کردند.
اخبار خرمشهر پشت سر هم به تهران می رسد. روزنامه کیهان با تیترهای کوتاه و گویا این التهاب را نشان می دهد. ادبیات جنگ در روزنامه شکل گرفته است و اخبار به صورت احساسی و خام منعکس نمی شوند. در هفته اول جنگ، اخبار از هر منبعی گزارش می شد، ولی این روزها خبرگزاری ها اخبار دقیق تری را گزارش می کنند. آبادان نیز صحنه نبردهای خیابانی است. محور اهواز - آبادان در دست دشمن است. عراق از دزفول و اندیمشک عقب نشسته است.
کیهان اعلام کرد روحیه مدافعانی که هم چنان در سنگرهای خرمشهر باقی مانده اند. بالاست ولی این عزیزان به کمک مردم مسلمان امیدوارند و اطمینان دارند که مردم آن ها را تنها نخواهند گذاشت.
سه شنبه 29/7/59
اخبار خرمشهر دقیق تر به تهران می رسد، ولی مثل همیشه با چند روز تأخیر که با توجه به شرایط جنگی منطقه و بحرانی بودن جبهه های جنوب عجیب نیست.
برای اولین بار در روزنامه های رسمی کشور به جای خرمشهر از خونین شهر استفاده شد. اشغال قصرشیرین و عملیاتی که نیروهای ایران برای باز پس گیری این شهر انجام می دهند هم از جمله مواردی است که مورد توجه مطبوعات است. تصرف تپه های سوق الجیشی در سرپل ذهاب و گیلانغرب توسط نیروهای ایران و پیش روی برای باز پس گیری قصرشیرین ادامه دارد.
در صفحه سوم روزنامه کیهان به مناسبت 24 مهر، روز خونین شهر، مطلبی تحت عنوان سرود سرخ خونین شهر به چاپ رسید.
حماسه های شگفت انگیز نیروهای اسلام در مرزهای کشور هم چنان
ادامه دارد. مردم قهرمان خرمشهر مردانه جنگیده اند و در راه دفاع از اسلام و ایران جان فشانی می کنند. ستاد تبلیغاتی شورای عالی دفاع به پیشنهاد یکی از رزمندگان این جبهه، خرمشهر را خونین شهر و بیست و چهارم ماه را روز خونین شهر می نامد. این سرود سرخی است که به رزمندگان و شهیدان راه انقلاب اسلامی در جبهه تقدیم می شود:
لحظه ها آبستن حماسه روز خونین
و سرزمین جنوب بر خاک گرم خویش شهید می پرورد.
و این از قصه پر هیاهوی آفرینش است
جوشش خون در ساحل تفتیده جنوب
در رگ های مرد و زن رزمنده خرمشهری....
در صفحه آخر روزنامه کیهان هم نوشته بود آبادان و خونین شهر زیر حملات سنگین توپ خانه عراق قرار دارند. شلیک توپ های خمسه خمسه به فلکه ورودی خونین شهر در طول شب ادامه داشت. پاسداران و بسیجی ها به همراه گارد ساحلی هم چنان مبارزه می کنند. شمار شهدای شهرهای آبادان و خونین شهر تا این لحظه 45 تن و تعداد مجروهان 183 تفر بوده است. جاده ورودی در شمال شهر و هم چنین حاشیه شهر در اختیار دشمن قرار دارد. مدافعان، علی رغم بی آبی که در چند روز گذشته در خونین شهر وجود داشته، خانه به خانه می جنگند. نبرد در کنار کشتارگاه، بندر و راه آهن ادامه دارد.
کیهان در این روز خبری را چاپ می کند که بعدها با جمله تاریخی امام خمینی (ره) برای همیشه به یادها پیوست و جزو حماسه های جنگ شد. خبر این بود یک جوان 13 ساله مدافع انقلاب، به کمر خود نارنجک بست و خود را زیر تانک عراقی انداخت و با شهادت افسانه ساز خود چند عراقی را نابود کرد. این تکان دهنده ترین خبری بود که تاکنون راجع به خرمشهر به چاپ رسیده بود. امام در این باره فرمود رهبر ما آن نوجوان 13 ساله ای است که نارنجک به کمر می بندد و زیر تانک می رود. بعدها همه نام این نوجوان را فهمیدند و تصویر او در خاطره همه نقش بست. خبر دیگری هم روایت می کند که یک پزشک به میدان رفت تا یک طفل هشت ماهه که تنها باقیمانده یک خانواده خرمشهری بود را به پشت جبهه ببرد. این واقعه چندین سال بعد در فیلم سرزمین خورشید به تصویر کشیده شد.
اسکن ص 57
چهار شنبه 30/7/59
رادیو کلن اعلام کرد تصرف آبادان و خرمشهر با مقاومت شدید نیروهای ایران و چریک های محلی بعید به نظر می رسد. تصویر دو نوجوان بسیجی به هم راه یک طلبه روحانی که هر سه مسلح هستند، در صفحه دوم روزنامه چاپ شده است. دفتر مرکزی خبر گزارش می دهد، نبرد همچنان در حاشیه شهر ادامه دارد. دشمن تلفات سنگینی داده است و مناطق مسکونی را با خمپاره هدف قرار می دهد.
فرماندار آبادان گفت درگیری در خونین شهر تا ساعت دوازده و نیم دیروز به شدت ادامه داشت. نیروهای عراقی موقتاً از گمرک خرمشهر عقب نشسته اند. تاکنون 7 آمبولانس هلال احمر در خونین شهر و آبادان هدف گلوله قرار گرفته اند. ارتباط آبادان با خارج قطع شده است.
تلویزیون آلمان فیلمی از نبرد خرمشهر نشان داد. چند روز بعد با این که خرمشهر و مقاومت چهل و پنج روزه به روزهای پایانی خود نزدیک شده است، خبری در روزنامه ها چاپ نمی شود.
شنبه 3/8/59
تیتر بزرگ صفحه اول در مورد مقاومت خونین شهر است. خونین شهر در برابر اشغال، سرسختانه مقاومت می کند. و آخرین خبر راجع به عقب نشینی عراقی ها از چند موضع خونین شهر بود. یک روز قبل از سقوط خرمشهر روزنامه کیهان تمام صفحه اول خود را به این شهر اختصاص داده است. مقاومت خونین شهر با آخرین فشنگ ها و جان فشانی ها برای بار آخر در روزنامه ها منعکس می شود و تا 530 روز بعد که خرمشهر آزاد شد، دیگر نام این شهر روی صفحه اول نبود. خبرگزاری پارس گزارش کرد تا بامداد دیروز نبرد برای اشغال خرمشهر ادامه داشت. جنگ تن به تن شدیدی در نواحی راه آهن و خیابان طالقانی شهر ادامه دارد. پاسداران هم چنان مقاومت می کنند. نیروهای عراقی سعی دارند در مناطق شرقی خرمشهر نفوذ کنند. هشت تانک عراقی تسلیم نیروهای مدافع خرمشهر شدند. جاده کمربندی خرمشهر، پادگان دژ و کشتارگاه خونین شهر در دست نیروهای عراقی قرار دارد. جنگ به مرکز شهر کشیده شده است. عراقی ها می کوشند به پل ارتباطی خرمشهر - آبادان دسترسی پیدا کنند. ایستگاه اصلی برق دیروز هدف خمپاره قرار گرفته است. غیر نظامی هایی که از خرمشهر خارج می شوند، هدف گلوله قرار می گیرند. تنها نهاد رسمی که در مورد خرمشهر اظهار نظر می کند، فرماندار آبادان است. او اخبار خونین شهر را با بی سیم دریافت می کند و به خبرگزاری ها اطلاع می دهد.
بعدها طبق گزارش ستاد جنگ، 4/8/59 تاریخ سقوط خرمشهر اعلام شده است، ولی در روزنامه از سقوط شهر خبری نیست. مقاومت هر چند تحلیل رفته اما همچنان ادامه دارد.
روزنامه کیهان گزارش می کند فرمانداری خونین شهر به دست ارتش اسلام افتاد. رزمندگان خونین شهر چند منطقه اشغالی را از دشمن پس گرفتند. در سراسر خوزستان وضعیت قرمز اعلام شد. تلاش عراق برای تنگ کردن حلقه محاصره آبادان در هم شکست. روزنامه های یوگسلاوی نوشتند سربازان و مردم عادی از خرمشهر و آبادان دفاع می کنند. ایرانیان تسلیم ناپذیرند.
هم زمان اخبار جبهه های دیگر هم به چشم می خورد. عراق با تلفات سنگین در حال عقب نشینی از قصر شیرین است.
دوشنبه 5/8/59
یک روز بعد از سقوط خرمشهر، روزنامه ها هنوز از مقاومت خبر می دهند. خونین شهر با آخرین فشنگ ها مقاومت می کند. پل خونین شهر به علت آتش شدید دو طرف قابل استفاده نیست. سخت ترین حملات دشمن متوجه جاده آبادان - خونین شهر است.
در صفحه اول کیهان، عکسی از یک رزمنده در خونین شهر چاپ شده است که کوزه ای آب و تفنگی در دست دارد. شعری نیز نوشته شده که درباره خرمشهر است و از آزادی دوباره آن حرف می زند.
عراق تا 8 کیلومتری آبادان جلو آمده است. خمسه خمسه ها هنوز به باقی مانده های خرمشهر شلیک می شوند. برتری آتش با عراقی هاست است. توپ خانه عراقی و نیروی زرهی در برابر رزمندگان ایران که بدون سلاح کافی مبارزه می کنند، قرار دارند.
تنها خبری که از یک نهاد رسمی کشور راجع به نقل از حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی، عضو شورای عالی دفاع است که گزارش دو شهر آبادان و خرمشهر را به امام تقدیم کرد. هاشمی گفت وضع خونین شهر بحرانی است، ولی اوضاع آبادان نسبتاً بهتر است. دیگر خرمشهر سقوط کرده بود.
اسکن ص 59

خرمشهر بعد از 45 روز مقاومت سقوط کرد، بدون این که در روزنامه ها مطلبی در مورد سقوط آن چاپ شده باشد. فقط اخبار کوتاهی که در مورد پیش روی عراق از زبان رزمندگان مقاومت و فرماندار آبادان گزارش می شد، نشان می داد که شهر در حال سقوط است. مقاومت جهان آرا با یاران اندکش اگر چه نتوانست خرمشهر را نجات دهد، ولی به نظر عده زیادی مسیر جنگ را عوض کرد. مقاومت جهان آرا و سخنان امام(ره) به همه فهماند که حتی با دست خالی می شود ایستادگی کرد. خرمشهر، ادبیات جنگ را شکل داد و بازتاب آن به خوبی در صفحه روزنامه ها دیده می شود. واژه هایی چون خونین شهر، جنگ تحمیلی، مبارزان اسلام، رزمندگان جان بر کف و آخرین قطره خون، همه واژه هایی بودند که از دل اخبار خرمشهر بر ذهن ملت و بر ادبیات جنگ نشستند و باقی ماندند.
...................) Anotates (.................
1) الرحمن / 26 و 27