امام حسین (علیه السلام) و قرآن «مجموعه مقالات»

نویسنده : مرکز فرهنگ و معارف قرآن

مقدمه

قرآن کریم، تنها راه سعادت و رستگاری انسان است و جز در پرتو شعاع نورانی آیه های قرآن، راه گریزی از بند جهل و گمراهی نیست: فماذا بعد الحق الا الضلال.(1)
اهل بیت پیامبر (ص) پرچم داران هدایت و در حقیقت، ترجمان راستین قرآن و فصل خطاب بوده، هم چون قرآن، شاه راه هدایت و تمثل صراط مستقیم اند. قرآن و عترت پیامبر اکرم (ص) دو جلوه از یک حقیقتند و هر یک، تبلور تمام عیار رحمت، رأفت و هدایت آسمانی اند. هر یک از قرآن و یااهل بیت را برگزینی، به دیگری راه می یابی. با تفکر و تدبر در ژرفای قرآن، به حضور اهل بیت (علیه السلام) می رسی و بادقت و توجه در سیره نظری و عملی اهل بیت (علیه السلام) به محتوا و مفهوم آیه های قرآن بار خواهی یافت.
نه عالم هستی، بی حضور امام معصوم قوام می یابد و نه آیات قرآن، بدون استمداد از امام، میسور و ممکن است.
همان گونه که بی نور وحی، عالم را گمراهی و ظلمت فرا می گیرد، بی شناخت امام معصوم نیز، تاریکی جاهلیت، بر جهان سایه می افکند و عالم، فاقد راهنمایی شایسته، برای سیر و سلوک به سوی مبدأ حیات و نجات می شود.
دعوت به تأمل و تدبر در آیه های قرآن، در حقیقت، به مفهوم دعوت به شناخت و آگاهی از امام نیز هست و این، بدان معنا است که هر یک از ثقل اکبر و کبیر، به مثابه میزان و معیار، صحت و سقم دیگری را حکایت می کند. فهم درست آیات، مرهون انطباق آن با سیره نظری و عملی اهل بیت (علیه السلام) است و صدق و صحت انتساب سنتی به معصوم (علیه السلام) نیز در گرو هم پوشی آن با اصول و قواعد قرآنی است.
به یمن سال مبارک عزت و افتخار حسینی، مرکز فرهنگ و معارف قرآن، عناوین متعددی را در این باره، در دستور کار خود قرار داد، که گزینش و تصویب آن عناوین، با در نظر گرفتن دو ویژگی انجام شد:
1. عینیت بخشی و اهتمام مرکز فرهنگ و معارف قرآن، به هدف های مورد توجه رهبر معظم انقلاب، در عرصه پژوهش و تحقیق؛
2. لزوم قرآنی بودن موضوعات تحقیق، باتوجه به وظایف خاص مرکز فرهنگ و معارف قرآن.
تلاش واحد پژوهش های نوین قرآنی و رایزنی های پی گیر برای دست یابی به قرآن پژوهان کارآمد، به رغم محدودیت های موجود، به اجرای پژوهش هایی مختصر (محدود) درباره عنوان های زیر انجامید:
1. امام حسین (علیه السلام) آینه آیه های قرآن
2. پرسمان قرآنی امام حسین (علیه السلام)
3. مأخذشناسی وصفی قرآنی امام حسین (علیه السلام)
4. نگاهی روان شناختی - دینی به مراسم عزاداری حسینی (علیه السلام)
اختصار مطالب ارائه شده، که باانگیزه نگارش یک مقاله انجام گرفت، مرکز فرهنگ و معارف قرآن را بر آن داشت تا این مقالات را در مجموعه ای با عنوان امام حسین (علیه السلام) و قرآن (مجموعه مقالات درباره امام حسین (علیه السلام) و قرآن) منتشر کند.
افزون بر چهار مقاله یاد شده، آیه تطهیر، نگرش ها و چالش ها عنوان مقاله ای است که به این مجموعه ضمیمه می شود. این مقاله، با هدف پاسخ گویی به برخی شبهات مربوط به آیه تطهیر نگارش یافته است.
چنان چه در پیش گفتارهای مستقل مقالات یادآوری شده است، به علت محدودیت حجم مورد اقتضای مقاله و نیز در برخی موارد، به علت نبودن پیشینه کافی تحقیق، جای کار برای تکمیل بیش تر مطالب ارائه شده، بسیار است. امید که در آینده ای نزدیک، آن چه انجام شده است، بستر ساز تحقیقاتی گسترده و جامع در عرصه پژوهش های قرآنی شود.
در پایان، برخود لازم می دانیم از نویسندگان محترم مقاله های این مجموعه آقایان، آیت الله کریمی جهرمی، موسی سلیمانی، محمد کاویانی، محمد اسعدی و سید محمود سامانی و نیز از ناظران آقایان، محمدرضا هدایت پناه، سید محمود سامانی، محمد مهدی صفورایی، رمضان محمدی و علی خراسانی تشکر و قدردانی کنیم و از همه قرآن پژوهان فرهیخته، به ویژه نویسندگان مقاله های ارائه شده در این مجموعه، برای انجام دادن پژوهش های تکمیلی، استمداد می طلبیم.
مرکز فرهنگ و معارف قرآن

امام حسین (علیه السلام) آینه آیه های قرآن

آیه الله کریمی جهرمی

پیش گفتار

رابطه تنگاتنگ و به هم تنیده قرآن کریم و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام آن قدر عمیق و ریشه دار است که قلم و بیان از عهده ترسیم آن بر نمی آیند. حدیث مشهور و متواتر ثقلین، این حقیقت را به گونه کامل، آشکار می سازد؛ زیرا رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در آن حدیث شریف فرموده اند:
من می روم و دو متاع سنگین، گران بها و ارزشمند در میان شما می گذارم: یکی کتاب خدا، قرآن کریم و دیگری عترت اهل بیتم و این دو، هرگز از هم جدا نمی شوند تا در کنار حوض کوثر، بر من وارد شوند.(2)
در میان امامان معصوم و حجت های بالغه الهی، پیشوای عزت و آزادی و رهبر جهاد و شهادت و فداکاری، حضرت سیدالشهدا، حسین بن علی علیه السلام امتیازی ویژه دارد. پیوند امام حسین با قرآن کریم، بسیار ریشه دار است؛ چنان که عبارت های زیارت نامه های آن حضرت و غیر آن، به روشنی گویای این حقیقت انکارناپذیر است. در زیارت آن حضرت در عید فطر و قربان می خوانیم:
اشهد انک التالی لکتاب الله.(3)
من شهادت می دهم که تو ای امام حسین! تلاوت کننده کتاب خداوند بودی.
و در زیارت آن حضرت در شب قدر می خوانیم:
اشهد انک قد اقمت الصلوه... و تلوت الکتاب حق تلاوته.(4)
شهادت می دهم که تو ای حسین بن علی! نماز را به پاداشتی... و قرآن را بدان گونه که شایستگی تلاوت داشت، تلاوت فرمودی.
و در بعضی از زیارت های آن سید ابرار و امام آزادگان مانند زیارت عید فطر و قربان می خوانیم:
السلام علیک یا شریک القرآن.(5)
سلام بر تو ای حسین! ای شریک و هم تای قرآن!
آن بزرگوار، از جهات مختلف، شریک قرآن بود:
1. هر دو، حجت الهی بودند.
2. هر دو از عالم بالا به اهل زمین داده شده بودند.
3. هر دو، ودیعه و یادگار پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بودند.
4. هر دو، نور خدایند که در ظلمات ارض و عالم ناسوت نورافشانی می کنند.
5. هر دو، هادی جامعه انسانی به راه خیر و صلاح و سوق دهنده ملت ها به صراط مستقیم حق و عدالت جویی، آزادگی، عزت و شرف انسانی اند.
6. هر یک، ذکر و ورد روز و شب اهل ایمان و آزادگان جهانند.
7. هر دو، تاابد، تازه و زنده و جدیدند و گرد کهنگی بر سیمای زیبای درخشان هیچ یک از آن دو نور الهی نخواهد نشست.
8. تکرار قرائت آیات قرآن، خستگی نمی آورد و هربار، گویا نخستین بار است که آن را قرائت می کند؛ زیرا هر روز، طراوت و تازگی مخصوص به خود را دارد. ذکر نام امام حسین علیه السلام ، فضایل و مناقب بی شمار و سخنان دل نشین و جذاب و خلاصه، بیان هر یک از ابعاد شخصیت درخشان آن حضرت نیز هر چه تکرار شود، اندکی ازبها، نورانیت و جلوه های خیره کننده آنها را نمی کاهد.
9. هر دو، در جهان تحولی به وجود آوردند که تاابد، در عرصه زندگی انسان جلوه نموده، به پیش می روند، انسان ها را تربیت می کنند و تا نقطه اوج شرف، مجد، عزت و افتخار، عروج می دهند.
10. هر دو، نوید رحمت و مبشر عنایت و لطف خدایند. از این رو، دل ها هنگام قرائت یا شنیدن آیه های قرآن کریم به پرواز در می آیند. از سخنان امام حسین علیه السلام و بیان زندگانی ایشان نیز جان ها نوازش یافته، شیفته پرواز به سوی بهشت خدا می شود.
11. هر دو، صاعقه عذاب بر سر دشمنان دین و بشر و ستم گران خیره سر بودند.
به همین دلیل، جنایت کاران وحشیانه به هر دو حمله کردند.
ولید بن عبدالملک به قرآن تفأل زد. این آیه آمد:
واستفتحوا وخاب کل جبار عنید(6)
طرفداران انبیا از خدا تقاضای فتح و پیروزی کردند و سرانجام، هر گردنکش منحرفی نومید و نابود شد.
او قرآن را بر هم گذاشت و آن را نشانه تیر خود قرار داد و آن قدر بدان تیر زد که پاره پاره شد. آن گاه این شعر را خواند:
تهددنی بجبار عنید - فها أنا ذاک جبار عنید
اذا ما جئت ربک یوم حشر - فقل یا رب مزقنی الولید (7)
یعنی ای قرآن! مرا به جبار عنید تهدید می کنی؟ اینک من آن جبار عنیدم. در روز محشر هنگامی که نزد پروردگارت آمدی، بگو: پروردگارا! ولید مرا پاره پاره کرد.
امام حسین علیه السلام نیز مانند صاعقه عذاب بر سر دشمنان اسلام بود. او بر بنی امیه و آل ابی سفیان نهیب می زد و فریاد می کشید. از این رو، هدف تیر، نیزه و شمشیر آنان قرار گرفت و سر از بدن مطهرش جدا و بدنش را پاره پاره کردند.
امام حسین علیه السلام سخت مجذوب جذبه های معنوی قرآن کریم بود؛ عبدالرحمان سلمی سوره حمد را به فرزند امام حسین علیه السلام آموخت. کودک آن سوره مبارکه را برای پدر بزرگوارش قرائت کرد. حضرت، هزار دینار و هزار حله به عبدالرحمان عطا فرمود و دهان او را نیز پر از در و جواهر کرد. بعضی به آن حضرت عرض کردند که این همه عطا و بخشش، برای تعلیم سوره حمد؟! امام در پاسخ فرمودند: و این یقع هذا من عطائه؟؛(8) یعنی چیزی که من دادم، کجا می تواند پاسخ گوی حق عظیم و کار بزرگ او باشد؟
بنگرید که آن حضرت، در برابر آموزش سوره حمد، چه لطف ها می کند و با این حال می فرماید: پیشکش من کجا و عطای او کجا. کار خود را پیشکش که از کوچک به بزرگ داده می شود می نامد و عمل او را عطا می داند که رفتار انسان بزرگ در برابر زیردستان است و این خود از آن همه بخشش مال، بهتر و بالاتر است.
این داستان شگفت انگیز حالی از آن است که همه وجود امام حسین علیه السلام مجذوب کشش های عمیق قرآن کریم بود و قرآن در اعماق جان آن بزرگوار نفوذ داشت. بنابراین همه اعمال ایشان از قرآن سرچشمه می گرفته و همه جابا هدایت های قرآنی حرکت می کرده است. دیگران هم باارشاد او به پیش می رفتند. مهر و قهر امام حسین علیه السلام به قرآن باز می گشت و رایحه پاک و معطر قرآن از همه کارهای ایشان پدیدار بود و در این رفتار مخصوص، استناد من به آن آیه کریمه است و یا از قرآن کریم الهام می گیرد. به بیان دیگر، اخلاق و رفتار آن بزرگوار، تجسم و ترسیم آیه های پربرکت قرآن بود و با رفتار بزرگوارانه خود، آیه های قرآن را زنده می کرد و در جامعه رواج می داد و امت را به سوی قرآن، تشویق می کرد.