فهرست کتاب


سکولاریسم یا حذف دین از زندگی دنیوی

علامه محمدتقی جعفری

حاکمیت و حکم در قرآن

معنای حکمت

معنای حکمت، همانگونه که حکما مطرح کرده اند، عبارت است از علم به حقایق اشیا، آن چنان که هستند (به قدر توانایی بشری) و عمل به مقتضای آن. و بدیهی است که حکم به مقتضای عدل و تقوا و معرفت همه جانبه، از شاخص ترین مصادیق حکمت است. اگر شخص حکیم با اجتماع شرایط برای رفع خصومت ها و مدیریت حیات اجتماع انسانها، از حکم کردن منحرف شده و خطاکار شمرده می شود.
آنچه که از ملاحظه مجموع آیات قرآن و موارد استعمال شایع درباره حکم به دست می آید، همان انشاء و جعل بایستگی یا شایستگی یا ضد آنها در باره یک شی ء است. اگر در مواردی به معنای علم و معرفت و حکمت نظری محض بوده باشد، این استعمال استثنایی بوده و می تواند به معنای مقدمه ضروری حکم صحیح (انشاء و جعل و بایستگی یا شایستگی یا... درباره یک شی ء) بوده باشد نه خود حکم.

آیات قرآنی که حکم و بعضی مشتقات آن، در آنها وارد شده است

این آیات بر چند قسم می گردند:
قسم یکم: آیاتی است که حکم مستند به خدا را بیان می کند. شماره آیات مربوط به این گروه، 55 آیه است. حکم در این قسم از آیات به معنای داوری و حاکمیت است، نه به معنای علم و حکمت.
خداوند میان بندگان داوری فرموده است.(18)
قسم دوم: حکم مستند به پیامبران الهی. حکم به این معنی (داوری و قضا) در 14 مورد از آیات آمده است.
و اگر حکم کردی میان آنان، با عدالت حکم کن.(19)
قسم سوم: حکم هایی که مردم صادر می کنند. حکم به این معنی (داوری و نظر دادن) در 17 مورد از آیات آمده است.
و اگر میان مردم حکم کردید، بر مبنای عدالت حکم کنید.(20)
قسم چهارم: حکم مستند به کتاب آسمانی. این قسم در 3 مورد از آیات مشاهده می شود. قطعی است که معنای حاکمیت کتب الهی، فصل خصومت ها و بر طرف ساختن اختلافات است.
و خداوند به همراه پیامبران، کتاب بر مبنای حق فرستاده تا درباره آن چه که مردم اختلاف می ورزیدند، حکم کند.(21)
قسم پنجم: سه آیه در قرآن مشاهده می شود که حکم در آن ها هم می تواند به معنای حکم به اصطلاح شایع (داوری و حاکمیت و جعل بایستی و شایستگی) بوده باشد و هم به معنای: علم و حکمت.(22)
قسم ششم: آیاتی است که در آن ها حکم و علم با هم وارد شده اند.
و به لوط حکم و علم و عطا نمودیم(23)
اگر حکم به معنای علم و معرفت بود، کلمه علم موردی نداشت.
اگر موردی در قرآن مجید پیدا شود که حکم به معنای علم و معرفت باشد، برای این که تضادی مابین دو معنای حکم (جعل بایستگی و شایستگی)، که از افعال نفس است و معرفت به واقعیات، که از مقوله دریافت و درک می باشد، به وجود نیاید، لازم است که حکم به معنای حکمت منظور شود، که شامل حکمت نظری و عملی گردد و حکم به اصطلاح شایع آن، از مصادیق بسیار شاخص حکمت علمی می باشد.
آیات دیگری در قرآن آمده است که دخالت قطعی دین را در شئون زندگی انسانها صریحاً بیان کرده است.
ما تحقیقاً پیامبران خود را فرستادیم و با آن کتاب را نازل نمودیم تا مردم (در زندگی) به عدالت قیام کنند.(24)
بدیهی است که قیام به عدالت و مراعات حساب و قانون، به طور عالم، برای نظم و انتظام شئون زندگی است. نتیجه بسیار با اهمیتی را که از این مبحث می گیریم این است که حکم به معنای داوری و حکومت و جعل بایستگی و شایستگی از مختصات پیامبران الهی و جانشینان راستین آنان است و این اصل با طرز تفکرات سکولاریسم سازگار نیست. در این مورد دو مطلب مهم مطرح شده است که هر دو قابل بررسی و تحقیق است. گفته شده است: