فهرست کتاب


طب النبی و طب الصادق (علیهما السلام)

ابوالعباس مستغفری و محمد خلیلی‏

1 - غضب

غضب حالتی از نفس است که کارهای معمولی یا غیر منتظره آن را به وجود می آورد و باعث می شود که عقل از حالت تعادل خود بیرون بیاید. انسان خشمناک راه درست را نمی شناسد و بر فکر و اراده خود تسلط ندارد و در نتیجه، ذهن مختلط می شود و اعضای بدن برای خرابکاری و انتقام آماده می گردد. چون خون هیجان پیدا می کند و به سرعت به قلب می رود و از آنجا در تمام رگها منتشر می شود و به طرف بالای بدن می رود و صورت سرخ می شود و رگهای گردن باد می کند و در سینه هیجان بوجود می آید و لبها و دندانها می لرزد و در این حالت است که بدن برای انتقام برانگیخته می شود. شاعر در این باره می گوید:
و لم ار فی الاعداء حین اختبرتهم - عدو العقل المرء اعدی من الغضب
یعنی در میان دشمنان پس از امتحانی که کردم، دشمنی سر سخت تر از خشم ندیدم.
مهمترین عوامل غضب وراثت و بیماریهاست، چیزهایی که زمینه آن را فراهم می کند، بسیار است از جمله آنهاست مزاج عصبی و حالتهایی که از خوردن غذاهای تند به وجود می آید، همچنین محیط و تربیت تأثیر فراوانی در تشدید غضب دارد.
بعضی ها گفته اند که عوامل تحریک کننده غضب، عجب و مزاج و ستیزه جویی و حیله گری و حرص در در جمع آوری مال و رسیدن به مقام است و همه اینها اخلاق ناپسندیده هستند و با وجود این عوامل نمی توان از غضب رهایی یافت و باید این اوصاف را تبدیل به ضد آنها کرد.
غضب عواقب زیانبار فراوانی دارد و از آن جمله بیماریهایی است که نمی توان آنها را بی اهمیت دانست مانند سل ریوی و سوء هاضمه و التهاب اعصاب و فشار خون و مانند آنها. گفته شده که آدم خشمناک گاهی به مرحله ای می رسد که در او مرض سگ هار پیدا می شود به طوری که اگر کسی را گاز بزند منجر به فوت او می گردد و این نشان می دهد که در آب دهان شخص غضبناک سمی وجود دارد که در دیگران هم اثر می کند.
بنابراین، غضب یک بیماری روحی خطرناک است که به صاحب آن آسیب می رساند و گاهی ضرر آن به دیگران هم می رسد و صاحب آن را به ارتکاب جرائم وادار می کند.
حکما و فلاسفه و پزشکان و دانشمندان با انواع وسائل به معالجه این بیماری اقدام کرده اند به این امید که بیمار شفا یابد ولی موفق نشده اند ولی دین اسلام آن را با آسانترین وجه معالجه کرده و جلو آن را گرفته است. همانگونه که در حدیث شریف آمده است.
پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هرگاه یکی از شما از غضب بدی دید، اگر ایستاده است بنشیند و اگر نشسته است بایستد و اگر غضب فروکش نکرد با آب سرد وضو بگیرد و یا غسل کند چون آتش را چیزی جز آب خاموش نمی کند.(79)
امام صادق (علیه السلام) فرمود: غضب، کلید همه بدیهاست.
و فرمود: غضب، قلب حکیم را از بین می برد.
و فرمود: هر کس به خشم خود مالک نباشد، به عقل خود مالک نیست.
و فرمود: اگر حکیم و بردبار نباشی خود را به بردباری بزن. و در حدیث دیگری آمده: از نظر یاور حلم کفایت می کند(80)
و فرمود: هر کس که خشم او آشکار شود، حیله او آشکار می شود و هر کس که هوایش قوی باشد، احتیاطش ضعیف می گردد.(81)

2 - دروغ

دروغ انحراف نفس از راستگویی و سرباز زدن روح از انجام وظیفه انسانی خویشتن است و آن یک بیماری فردی و اجتماعی خطرناک است. چون در صاحب خود بسیاری از رذائل مانند غش و نفاق و تملق و حیله و خیانت و ریا و بدقولی و پیمان شکنی را به وجود می آورد و اینها صفاتی هستند که راستگویی، انسان را از آنها حفظ می کند و اساسا دروغگویی شایسته انسانی که مزاج معتدل دارد نیست، چون در آن صورت عضو فاسدی در اجتماع می شود که خود را هلاک می کند و دیگران را نیز به این بیماری آلوده می سازد.
امام صادق (علیه السلام) فرمود: مرضی بدتر از دروغ نیست(82)
و نیز فرمود: هر کس زیاد دروغ بگوید ارزش او از بین می رود.(83)
و نیز فرمود: هر کس راستگو باشد عمل او پاکیزه می شود.(84)
و نیز فرمود: خداوند برای شر قفلهایی قرار داده که کلید این قفلها شراب خوردن است و دروغگویی بدتر از شراب خوردن است.(85)
و نیز فرمود: از مصاحبت با دروغگو پرهیز کن چون دروغگو می خواهد به تو سودی برساند ولی ضرر می رساند و او دور را برای تو نزدیک جلوه می دهد و نزدیک را دور می نماید.(86)

3 - حسد

حسد ناراحت شدن از برخورداری دیگران و آرزوی زوال نعمت آنهاست و شخص حسد کننده از نعمتهایی که خدا بر بندگانش داده آگاه می شود و حال خوشی پیدا نمی کند و چه خوب سروده است ابوالحسن تهامی:
انی لارحم حاسدی لشرما - ضعت صدورهم من الاوغار
نظروا صنیع الله بی فعیونهم - فی جنة و قلوبهم فی نار
یعنی: من به حسد کننده خود رحم می آورم به سبب بدی خشمی که در سینه آنهاست. آنان به کار خدا درباره من نگاه می کنند، پس چشم آنها در بهشت و دلهایشان در جهنم است.
حسد مرضی بدتر از بخل است چون بخیل از دادن مال خود به دیگران بخل می ورزد ولی حسود از رسیدن مال خدا و نعمت او به بر بندگانش ناراحت می شود و وصول آن به دیگران رنج می برد. بنابراین، او دشمن بی دلیل و خواهان زوال نعمت دیگران است اگر چه آن نعمت به او نرسد. پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: برای نعمتهای خداوند دشمنانی است. گفته شد آنها چه کسانی هستند یا رسول الله؟ فرمود: کسانی هستند که بر مردم به سبب آنچه خدا به آنها داده است، حسد می خورند.
این بیماری روحی حادث نمی شود مگر از خباثت روح و میل نفس به سوی شر. و هر کس گرفتار آن شود، اخلاقش فاسد می گردد و حسد او را به کارهای زشت و گناه سوق می دهد و صاحبش را به بدترین دردهای روحی و بیماریهای جسمی می کشد همانگونه که گفته شده:
افسدت نفسک بالحسد - و هدمت ادکان الجسد
یعنی: نفس خود را با حسد تباه کردی و پایه های بدت را ویران ساختی.
وقتی حسد در میان ملتی پیدا شد، دو دستگی و نفاق و هلاک به آن امت روی می آورد و چون حسد در یک فرد به وجود آمد، به صاحب آن عذاب می دهد چون حسود شه در رنج است و برای همین است که امام صادق (علیه السلام) فرمود: حسود، انتظار اطمینان قلب نداشته باشد(87).
و نیز فرمود: حسود بی نیاز نمی شود(88).
و نیز فرمود: حسود همیشه نفس می زند و دارای دلی پر غم و اندوهی مداوم است و او زیاد حسرت می خورد و بدیهای او چند برابر است، او همواره غصه می خورد اگر چه بدنش سالم باشد و نیز فرمود: حسد ایمان را می خورد، همانگونه که آتش هیزم را می خورد(89).