فهرست کتاب


سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین (ع) جلد دوم (استانداران مصر و بصره)

علی اکبر ذاکری

کارگزاران : 2 - عبدالله بن عباس استاندار بصره

بعد از پایان موفقیت آمیز جنگ جمل و کشته شدن طلحه و زبیر، امیرالمؤمنین (علیه السلام) که در ماه جمادی الاولی شهر بصره را از آشفتگی و هرج و مرج آرام ساخته بود، تا ماه رجب در آن شهر اقامت فرمود. سپس در روز ششم رجب سال سی و شش هجری فرمان حکومت بصره را به نام عبدالله بن عباس صادر کرد(546) و او را به عنوان استاندار جدید به مردم آن دیار معرفی کرد.
طه حسین درباره این انتصاب می گوید: ما معتقدیم که علی (علیه السلام) جز این نمی توانست انجام دهد؛ زیرا بیشتر سپاهیانش از طایفه مضر بودند و پس از آن همه شورش و انقلاب می بایست کسی به حکومت بصره گماشته شود که از آن طایفه باشد و از جانب دیگر با خود آن حضرت نیز خویشاوندی نزدیکی داشته باشد. بدین جهت ابن عباس به عنوان امیر و حاکم بصره انتخاب شد و زیادبن ابیه مأموریت بیت المال گردید(547).
زیادبن ابیه به امور دیوان و حسابرسی بیت المال آگاهی کامل داشت. زیرا در زمان زمامداری مغیرة بن شعبه کاتب او بود و سپس به ترتیب کتابت ابو موسی اشعری و عبدالله بن عامر را به عهده داشت. از این رو به عنوان مأمور و کاتب بیت المال برگزیده شد و بعداً امارت فارس به او واگذار گردید(548).

توصیه های حضرت به عبدالله

روش امیرالمؤمنین (علیه السلام) این بود که در هنگام انتصاب افراد، ضمن معرفی ایشان به مردم، معمولاً طی دو نامه جداگانه خطاب به وی و مردم توصیه هایی می کرد؛ ولی اینجا بود خود شخصاً عبدالله بن عباس را توصیه کرد و سپس او را به مردم معرفی نمود. به وی چنین فرمود:
یا ابن عباس، علیک بتقوی الله و العدل بمن ولیت علیه، و أن تبسط للناس وجهک و توسع علیهم مجلسک و تسعهم بحلمک، و ایاک و الغضب فانه طیرة الشیطان، و ایاک و الهوی، فانه یصدک عن سبیل الله.
و اعلم أن ما قربک من الله فهو مباعدک من النار، و ما باعدک من الله فمقربک من النار، واذکر الله کثیراً و لا تکن من الغافلین(549).
ای فرزند عباس! بر تو باد تقوای الهی و عدالت در حق کسانی که بر آنها حکومت داده شدی و باید با چهره ای باز با مردم روبرو شوی و در مجلس خود آنان را جای دهی و با حلم و بردباری با آنان روبرو گردی. دوری کن از غضب و خشم؛ زیرا آن سبکسری شیطان است و دور کن از پیروی هوای نفس، زیرا که آن، تو را از راه حق باز می دارد.
بدان آنچه تو را به خدا نزدیک کند، از آتش دور گرداند و آنچه باعث دوری تو از خدا شود تو را به آتش نزدیک می سازد. خدا را زیاد به یاد آور و از غافلان مباش.

معرفی ابن عباس به مردم بصره

امیرالمؤمنین (علیه السلام) ابن عباس را به مردم بصره معرفی کرد و اطاعت از وی را مشروط به پیروی او از خدا و پیامبر دانست و به روشنی فرمود: اگر از قوانین الهی تخلف کند، او را عزل خواهد کرد:
معاشر الناس قد استخلفت علیکم عبد الله بن العباس، فاسمعوا له و أطیعوا أمره ما أطاع الله و رسوله، فان أحدث فیکم أو زاغ عن الحق فاعلموا أنی أعزله عنکم، فانی أرجو أن أجده عفیفاً، تقیاً، ورعاً، و انی لم أوله، الا و أنا أظن ذلک به، غفر الله لنا و لکم(550).
ای مردم بصره! همانا عبدالله بن عباس را به جای خود، بر شما گماردم. پس سخن او را شنیده و دستورش را فرمان برید؛ تا زمانی که او از خدا و رسولش اطاعت و پیروی می کند. اگر در میان شما بدعتی ایجاد کرد، این از مسیر حق منحرف شد، بدانید که من او را از حکومت عزل خواهم کرد. اما امیدوارم که او را مردی عفیف و با تقوا و پارسا بیابم. وی را به ولایت شما نگمارم، جز اینکه گمان می کنم شایسته این کار است. خداوند ما و شما را بیامرزد.
در این فرمایشات حضرت امیر (علیه السلام) به صراحت کامل بیان می نماید که اطاعت از حاکم و والی مشروط به پیروی وی! از دستورات خدا و پیامبر است. در غیر آن، نباید از فرمانهای او اطاعت کرد، زیرا: لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق(551).
شیخ مفید می نویسد: ابن عباس تا هنگام جنگ صفین در بصره بود و برای جنگ به سپاهیان امیرالمؤمنین (علیه السلام) پیوست. او زیاد بن ابیه را جانشین خود قرار داد و ابو اسود دؤلی را به عنوان همکار وی برگزید(552).