فهرست کتاب


سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین (ع) جلد دوم (استانداران مصر و بصره)

علی اکبر ذاکری

ترجمه ها و شرحها

عهدنامه مالک اشتر به لحاظ برخورداری از اهمیت بسیار، همواره مورد توجه دانشمندان اسلامی بوده و ضمن ترجمه و شرح آن به زبانهای گوناگون نیز ترجمه شده است. محقق نائینی در کتاب تنبیه الامة می نویسد: استاد علامه ما آیة الله العظمی میرزای شیرازی این عهد را سرمشق خود قرار داده و بر عمل به آن مواظبت می فرمود و تمام مراجع امور شرعی و سیاسی به تناسب کارشان به آن توجه می کردند. اروپاییان بارها آن را ترجمه و در استنباط قوانین خویش از آن سود می بردند(232).
معمولاً زمانی توجه به این عهدنامه بیشتر می شد که حکومتهای مذهبی و یا طرفدار مذهب در رأس قرار می گرفتند و یا حرکتهای انقلابی و اصلاحی در جامه ای بروز می کرد. از عهد صفویه ترجمه هایی از این عهد به یادگار مانده است؛ مانند تحفه سلیمانیه سید ماجدبن محمد حسینی بحرانی (م 1106 ه) که برای شاه سلیمان نگاشت(233). و رساله آداب سلوک حاکم با رعیت که علامه مجلسی در آن عهدنامه را ترجمه کرده است(234). در دوران قاجار به ویژه در زمان مشروطه و پس از آن ترجمه و شرحهای زیادی از این عهد به جای مانده است؛ مانند آداب الملوک(235) میرزا رفیع الدین تبریزی طباطبائی (م 1326 ه) و اساس السیاسة فی تأسیس الریاسة کجوری طهرانی (م 1353ه) و شرحها و ترجمه های دیگر(236).
در مصر محمد عبده که از مصلحان جهان اسلام به شمار می رود، شرحی از این عهد به نام مقتبس السیاسة(237) در سال 1317 در مصر منتشر کرد و بعد به شرح تمام نهج البلاغه پرداخت.
در ایران نیز قبل و بعد از انقلاب اسلامی ترجمه و شرحهای گوناگونی از این عهد شریف منتشر شده است.

توضیحات لازم

از آنجا که کتاب شریف نهج البلاغه در طول تاریخ مورد توجه علما و فقهای شیعه بوده، از متن آن به خوبی حفاظت می شده است، زیرا بنا به گفته مرحوم نوری، مشایخ بزرگوار ما نهج البلاغه را از اول تا آخرش بر یکدیگر می خواندند تا تغییری در الفاظ آن حاصل نشود(238) و در اجازات خود از آن تعبیر به اخ اقرآن (برادر قرآن) می نمودند در برابر صحیفه سجادیه که آن را خواهر قرآن می خواندند(239).
ما متن عهدنامه را از نسخه تحقیق شده نهج البلاغه صبحی صالح برگزیدیم و برای استفاده بهتر، آن را با چهل عنوان ارائه کردیم و برای تلخیص عناوین گناه چند عنوان را در یک عنوان، گنجانیده ایم.
ترجمه عهدنامه با استفاده از ترجمه های گوناگون ارائه گردیده است که در پاورقی ذکر شده است. پس از نقل نامه و ترجمه آن اضافاتی را که در تحف العقول آمده، ذکر کردیم تا بهره بیشتری از آن برده شود. و برای تشخیص موارد اضافه، برای هر قسمت دو عدد قرار دادیم: عدد اول اشاره به ردیف اضافات است و عدد دوم اشاره به عنوان بندی و تقسیم عهدنامه طبق نهج البلاغه.
سعی ما بر آن بوده که آن اضافاتی را نقل کنیم که از مفهوم و معنایی مستقل برخوردار است. برای اینکه مشخص شود این اضافات در چه موردی است جای آن را مشخص نمودیم و بخشی را که در نهج البلاغه موجود است در قلاب () قرار دادیم. یادآوری این نکته نیز لازم است که ممکن است متن نهج البلاغه عین آنچه در قلاب قرار گرفته، نباشد.
در چند مورد نیز که نهج البلاغه اضافاتی داشته، در پاورقی به آن اشاره کردیم. بدیهی است تمام تفاوتهای واژه ای این دو نقل در اینجا لحاظ نشده است. گرچه می توان گفت موارد اندکی ترک شده است. بعد از تحف العقول، آنچه از عهدنامه در کتاب (السعادة و الاسعاد) آمده نقل گردیده است.

متن فرمان امیرالمؤمنین (علیه السلام) به مالک اشتر در نهج البلاغه