سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین (ع) جلد دوم (استانداران مصر و بصره)

نویسنده : علی اکبر ذاکری

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم
امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در مقطعی از تاریخ اسلام به خلافت رسید که نابرابریها و بی عدالتیها گروهی از مسلمانان را به ستوه آورده و آنان را به قیام علیه خلیفه واداشته بود. انقلابیون، پس از کشتن خلیفه، تمام آرزوهای خویش را در شخصیت علی (علیه السلام) می جویند و این، تشخیص صحیح بود، زیرا امام علی(علیه السلام)، نخستین مرد مسلمان بود و در موارد گوناگون پایبندی خویش را به اسلام ثابت کرده بود. ولی نابسامانیهای اجتماعی و کژرفتاریهای چندین ساله در جامعه اسلامی، عادت مردم به تبعیض و خوشگذرانی و... سبب شد که گروهی عدالت علی(علیه السلام) را بر نتابند و دشواریهای فراوانی در برابرش به وجود آوردند. آن رادمرد الهی، با وجود تمام دشواریها، پایبندی خویش را به اصول اساسی اسلام و استواریش را در راه حفظ ارزشها به اثبات رساند عدالت طلبی، ظلم ستیزی، مردمداری، مردم نوازی، همراهی با بینوایان و... از او شخصیتی ممتاز و جاودانه ساخت.
از این روی حقیقت جویان را، در طول تاریخ، به خود جذب کرده و شیفته خود ساخته است و عده بسیاری به مطالعه و تحقیق درباره حضرتش پرداخته و بعدی از ابعاد شخصیتی آن رادمرد الهی را مطرح ساخته اند. بیشترین حجم تألیفات به نقل فضائل و مناقب و بیان حقانیت وی اختصاص دارد و توجه به دیدگاههای سیاسی، اجتماعی، بخش کمتری را شامل می گردد. آنچه در این مجموعه می آید، با در بر گرفتن فضائل آن حضرت ،پژوهش و تحقیق نوی است درباره دوران حکومت و کارکرد کارگزاران ایشان و نمایاندن ابعاد زندگانی اجتماعی، سیاسی آن انسان وارسته، دراین مقطع.
در این زمینه، پژوهشگر به نکته های ناگفته زیادی بر می خورد که در خور درنگ است.
همراه بررسی کارنامه کارگزاران علی (علیه السلام)،سازمان اداری و نظام مدیریتی حکومت علوی، که در موارد گوناگون برای کارگزاران نظام اسلامی ما کار ساز و مفید است، به بوته بررسی و کندو کاو همه سویه نهاده می شود. روشن است که سیره امامان، (علیهم السلام)، از منابع احکام اسلامی است و خصوص سیره و روش امیرالمؤمنین (علیه السلام)، برابر باور فقهای نیک اندیش گذشته، در آن جایی که دلیل و روایتی از طریق شیعه نقل نشده باشد، آنچه اهل سنت در کتابهای حدیثی و تاریخی خویش از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل کرده اند، برای ما حجت و درخور عمل است شیخ طوسی (ره)، در کتاب عدة الاصول خویش این مطلب را اصلی از اصول فقه دانسته که علمای ما برابر آن عمل می کردند و دلیل آن روایتی است از امام صادق (علیه السلام) که فرمود:
اذا نزلت بکم حادثة لا تجدون حکمها فی ماروی عن فانظروا الی ما رووه عن علی - علیه السلام- فاعملوا به(1).
هرگاه حادثه ای برای شما روی داد که حکم آن را در آنچه آنان (عامه) از علی (علیه السلام) روایت کرده اند ،نظر کنید و بدان جامه عمل درپوشانید.

ویژگیهای کتاب

این جلد، ادامه جلد اول و دو فصل از بخش دوم کتاب است و در برگیرنده کارگزاران دو منطقه حساس: مصر (محمدبن ابی حذیفه، قیس بن سعد، مالک اشتر و محمدبن ابوبکر) و بصره (عثمان بن حنیف، عبدالله بن عباس و ابواسود) با این ویژگیها:
1- از ویژگیهای این جلد، عهدنامه های مفصل و مهم و کارگشای حضرت است به کارگزاران خویش .
الف: عهدنامه مالک اشتر، کارگزار مصر، در این کتاب به چهل بخش تقسیم گردیده با عناوین گوناگون درباره سند این عهدنامه و مدارک آن نیز بررسیهایی انجام پذیرفته است و اضافاتی که در نقل تحف العقول آمده، پس از ذکر عهدنامه از نهج البلاغه، نگاشته شده که نکات مهمی دارد و برای مسؤولان نظام اسلامی، راهگشاست.
افزون بر این، هیجده مورد که در کتاب «السعادة والاسعاد» از این عهدنامه آمده، جداگانه نقل شده است.
شده است.
ب: عهدنامه محمدبن ابی بکر که در کتاب الغارات به عنوان نامه های گوناگون آمده، با توجه به نقل تحف العقول و نهج البلاغه، در یک عهدنامه مفصل تنظیم شده است.
در این عهدنامه مؤمن حقیقی کسی معرفی شده که هم از نعمتهای دنیا بهره برد و هم آخرت خویش را از یاد نبرد.
در باب قضاوت، نماز، روزه، اعتکاف، بهشت و جهنم و... نکات ارزنده و آموزنده ای در بر دارد.
ج: نسخه دیگری از نامه امیرالمؤمنین (علیه السلام) به عثمان بن حنیف نقل گردیده که مطابق است با آنچه شیخ صدوق و دیگران بخشی از آن را آورده اند.
2- در این جلد، به مناسبت بررسی استانداران بصره، مقدمات جنگ جمل، اندکی به تفصیل ذکر شده تا چهره حزب قاعدین و گروه ناکثین و علل و ریشه های آن تحلیل و بررسی شود.
3- به علت نکات مبهمی که در زندگانی سیاسی عبدالله بن عباس، استاندار بصره وجود دارد، شرح حال او، به تفصیل آمده است.
از جمله، برخی عدم حضور او را در جنگ نهروان، ناشی از نارضایتی عبدالله، از علی (علیه السلام) دانسته اند و در برابر، گروهی مناظره ابن عباس را با خوارج، دلیل همراهی وی در نهروان آورده اند. ولی با تحقیقی که انجام گرفته، چنین استفاده می شود که این مناظره بعد از جنگ صفین و قبل از اعلام حکم حکمین بوده است و عبدالله به دستور حضرت در بصره باقی مانده و در جنگ نهروان شرکت نداشته است.
نکته مبهم دیگر زندگانی سیاسی عبدالله، داستان بردن اموال بیت المال بصره است که پس از بررسی و تحقیق و ارائه دیدگاههای مختلف و نقد آنها، نگارنده به این نظر رسیده است که اصل جریان قابل انکار نیست، ولی شواهدی وجود دارد که ابن عباس بخشی از اموال را باز پس داده و تجلیلی که عبدالله در تمام دوران زندگانی خویش از امیرالمؤمنین (علیه السلام) کرده است، نشانه اعتقاد وی به حقانیت حضرت و برطرف شدن کدورت بین آن دو است. و در این ارتباط به روایاتی که در قدح و مذمت عبدالله نقل شده پاسخ شایسته داده شده است.
4- شورش خریت بن راشد، به طور کامل نقل شده؛ چرا که شیوه صحیح برخورد با یک گروه شورشی در این واقعه آمده است.
همچنین فتنه ابن حضرمی و شیوه سرکوب آن در این بخش، که مربوط به بصره بوده ارائه شده است.
5- همان گونه که انتظار می رفت، به اسامی شمار دیگری از کارگزاران حضرت، افزون بر آنچه پیش از این یاد شده بود، دست یافتم که در این جلد ذکر شده است:
عمروبن مفرغ کارگزار اهواز.
حارثه بن بدر کارگزار کوار.
ابوساسان حضین بن منذر رقاشی بصری کارگزار استخر فارس.
انتظار می رود که خوانندگان گرامی، با نقد و راهنماییهای خویش، نگارنده را در تکمیل این مجموعه یاری کنند و امیدوارم با استعانت از خداوند، توفیق یابم جلد سوم کتاب را که اختصاص به دبیران، کارگزاران خراج، صدقات، بیت المال و...دارد، به زودی حضور رهپویان عدالت تقدیم بدارم.
25/7/74 برابر با 21 جمادی الاول 1416
قم: علی اکبر ذاکری

فصل پانزدهم : استانداران مصر