دروغ

نویسنده : آیة الله سید رضا صدر

پیشگفتار

حضرت آیةالله حاج سید رضا صدر (قدس سره) (1300 - 1373) فقیهی عالی مقام، حکیمی توانا، بقیةالسلف دودمانی عریق و مشهور به علم و تقوا و فقاهت، در مشهد مقدس متولد شد. پس از فراگرفتن دروس مقدماتی در حوزه علمیه مشهد، همراه پدر بزرگوارش حضرت آیةالله العظمی سید صدرالدین صدر (قدس سره) - که از مراجع آن زمان بود - به قم مهاجرت کرد. دروس سطح و همچنین دروس خارج فقه و اصول و فلسفه و عرفان را از محضر اساتید بزرگ حوزه علمیه قم از جمله مرحوم والدشان و مرحوم آیةالله العظمی حجت و مرحوم آیةالله امام خمینی (قدس سره) بهره برده و در مدتی کوتاه در سایه تلاش و نبوغ خویش، در ردیف برجستگان حوزه در آمد و به خاطر جامعیت منحصر به فرد خویش بین اقران مشار بالبنان گردید.
آن بزرگوار، در عین دارا بودن مراتب عالی اجتهاد در حد مرجعیت و تدریس علوم حوزوی، بیانی شیوا و قلمی محکم و نثری روان داشت و به علت این آمادگی علمی و قلمی، توانست آثاری بس گرانبها در علوم مختلف از خود به جا گذارد؛ آثاری که می تواند الگوی بسیار مناسبی در ارائه علوم اسلامی در سطوح مختلف باشد.
توأم بودن اتقان مطلب با تقوای صاحب قلم، اگر همراه با ژرف اندیشی و امانت داری در ارائه مطلب باشد، می تواند اثرهای بس گرانقدری بیافریند و تشنگان حقیقت را از چشمه سار زلال معرفت سیراب گرداند، و ما در آثار باقی مانده علمی مرحوم آیةالله صدر، این چنین مشخصاتی را به وضوح مشاهده می کنیم.
از خداوند متعال مسألت داریم که توفیق عنایت فرماید تا بتوانیم تمام آثار آن مرحوم را به نحو شایسته در اختیار حوزه های علمیه و امت اسلامی قرار دهیم.
زندگی نامه مشروح آیةالله صدر در اولین شماره از سلسله آثار ایشان یعنی تفسیر سوره حجرات آمده است.
در پایان از مسئولان محترم مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم که امکان انتشار این آثار را فراهم می کنند، تشکر می کنم.
سید باقر خسروشاهی

سرآغاز

اینک جلد سوم کتاب شب پنج شنبه به دوستان عزیز تقدیم می شود.
موضوع جلد یکم، استقامت بود که از بهترین صفات است و به وسیله آن می توان خود را به صفت های پسندیده آراست.
موضوع جلد دوم، حسد بود که از بدترین صفات است و صفت های زشت را نیز به ارمغان می آورد.
بحث از حسد که پایان یافت، یکی از دوستان پیش نهاد کرد که موضوع سخن را وجود مقدس حضرت ولی عصر (ع) قرار دهیم. این پیش نهاد به تصویب رسید و افتخار آن که یک سال، موضوع سخن ما در شب های پنج شنبه درباره آن حضرت باشد، نصیب ما گردید؛ امیدوارم که روزی یادداشت های آن، منتشر شود و تقدیم دوستان گردد.
پس از اتمام آن بحث، به خاطر رسید که درباره یکی از گناهان سخن گفته شود. دروغ، برای این کار در نظر گرفته شد.
دروغ، گناهی است بزرگ و کلید گناهان می باشد و از نظر ارتکاب، آسان ترین گناه است و همه کس در خطر آن، قرار دارد.
بسیاری از گناهان را هر کسی نمی تواند مرتکب شود، ارتکابش شرایطی لازم دارد، ولی دروغ را ناتوان ترین اشخاص و بی شعورترین آن ها در بیش تر اوضاع و احوال می تواند مرتکب گردد؛ از این رو شایستگی دارد که بیش از گناهان دیگر، مورد بحث قرار گیرد، چون خطر ارتکابش بیش از گناهان دیگر می باشد.
آیا می شود با این گناه شوم، مبارزه کرد؟ آیا می توان، این میکرب خطرناک را، تا اندازه ای، از پیکر جامعه دور کرد؟ بایستی توفیق این کار از خدای بزرگ خواسته شود.
هفته ای چند، درباره دروغ بحث شد، ولی به عللی نوشته نشد، لیکن خوشبختانه توفیقی حاصل شد که دروغ بار دیگر مورد بحث قرار گیرد؛ اینک نوشته های آن تقدیم می گردد.
سید رضا صدر
9 محرم 1382 / 21 خرداد 1341

مقدمه

دینِ راستی و درستی
بحث ما درباره دروغ از نظر مکتب اخلاقی و اجتماعی اسلام است.
اسلام، هم از نظر سلبی با دروغ مبارزه کرده است و هم از نظر ایجابی و ترغیب به راستی. از نظر سلبی، راهنمایی هایی برای ریشه کن کردن این ماده فساد نموده که در این کتاب به طور تفصیل به نظر خوانندگان ارجمند، خواهد رسید.
اکنون به طور مختصر و کوتاه به مبارزه اسلام با دروغ، از نظر ایجابی و ترغیب به سوی راستی و درستی اشاره می شود:
آری، اسلام دینی است که برای دعوت به راستی و درستی آمده است و بس.
در قرآن، آیه های بسیاری درباره راستی و راست گویان، وجود دارد، برای نمونه:
1. هَذَا یَوْمُ یَنفَعُ الصادِقِینَ صِدْقُهُمْ لهَُمْ جَنَّاتٌ تجْرِی مِن تحْتِهَا الأَنْهارُ خالِدِینَ فِیهَا أَبَداً رَّضیَ اللَّهُ عَنهُمْ وَ رَضوا عَنْهُ ذَلِک الْفَوْزُ الْعَظِیمُ(1)
قرآن در این آیه بهترین ارزش ها و بالاترین پاداش ها را برای راست گویان بیان می کند.
2. یَا أَیهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصادِقِینَ (2)
و در این آیه مسلمانان را به تقوا و به هم قدم بودن با راست گویان، امر می کند.
3. وَ قُل رَّب أَدْخِلْنی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنی مخْرَجَ صِدْقٍ(3)
و در این آیه به پیغمبر خود فرمان می دهد که راستی را در آغاز و انجام بخواهد.
پیغمبر اسلام، ملاک مسلمانی را راستی و درستی اعلام فرموده؛ امام رضا (ع) به وسیله پدرانش، سخن جد بزرگوارش رسول خدا (ص) را چنین روایت می کند:
نگاه نکنید به نماز بسیار خواندن و روزه بی شمار گرفتن و حجِ فراوان رفتن و نیکی چندان کردن و شب را به ذکر زنده داشتن، ولی نگاه کنید به راستی در گفتار و درستی در امانت داری(4)
از سخن امام جعفر صادق (ع)، که تفسیر فرمایش رسول است، استفاده می شود که عبادت بسیار، گواه ایمان کامل نیست، زیرا ممکن است بر اثر عادت باشد که اگر ترک عبادت کند ناراحت گردد:
فان ذلک شی ء قد اعتاده؛ فلو ترکه استوحش لذلک.(5)
پس نشانه ایمان کامل، همان راست گویی و درست کاری است.
باز هم امام صادق (ع) می فرماید: فریب نماز خواندن و روزه گرفتنشان را نخورید: لا تغتروا بصلاتهم و لا بصیامهم فان الرجل ربما لهج بالصلاة و الصوم حتی لو ترکه استوحش. ولی آن ها را در راست گویی و امانت داری آزمایش کنید: ولکن اختبروا عند صدق الحدیث و أداء الامانة(6)
باز هم امام جعفر صادق (ع) می فرماید:
خدا پیامبری نفرستاد، مگر برای دعوت به راست گفتن و در امانت خیانت نکردن(7)
مردی برای کسب فضیلت به حضور امام پنجم، محمد باقر (ع) شرفیاب می شود. حضرتش، این سخن را نخستین درس قرار می دهد:
راستی را پیش از سخن گویی بیاموزید.(8)
امام صادق(ع) برای یکی از دوستانش چنین پیام می فرستد:
در نظر بگیر که علی، نزد رسول خدا، بر اثر چه به این قرب و منزلت رسید؟ علی به این مقام نرسید، مگر بر اثر راستی و درستی.(9)
از حدیث دیگر چنین استنباط می شود که درستی در کردار، معلول راستی در گفتار است؛ یعنی کسی که راست گو باشد، درست کار می باشد.
امام ششم می فرماید:
من صدق لسانه زکی عمله؛(10)
کسی که زبانش راست بگوید، رفتارش پاکیزه خواهد بود - یا پاکیزه خواهد شد.
راستی کلید نیکی و خوبی هاست. کسی که بدین صفت عالی آراسته باشد و بتواند آن را نگه داری کند که شیطان از کفش نرباید، به او مژده باید داد که به کردارهای نیک، آراسته می باشد و یا آراسته خواهد شد و راستی، وی را به سر منزل نیکان خواهد رسانید. گفتار پاک از دل پاک ریشه می گیرد و به رفتار پاک بارور می شود.
پس حقیقت سه کلمه ای را که می گویند از زردشت به جای مانده (گفتار نیک، رفتار نیک، اندیشه نیک) به یکی تحقق پیدا می کند و آن، همان گفتار نیک است؛ زیرا گفتار نیک از اندیشه نیک بر می خیزد؛ تا اندیشه نیک و پاکی دل نباشد، گفتار نیک پیدا نخواهد شد. گفتار نیک، رفتار نیک را ثمر می دهد، بلکه دل را هم نیک می کند. گفتار نیک که دگران را نیک می کند، رفتار گوینده را هم نیک خواهد کرد و چگونه می شود در خود گوینده تأثیر نکند؟!
راست گویی از عظمت روحی ریشه می گیرد، راست گو، نمایاندن حقیقت خویش را بر خود عیب نمی داند و همان که هست خود را نشان می دهد. پاکی، درستی، بزرگواری، نقطه سیاهی نیست که آشکار شدنش ایجاد ناراحتی کند. او با کمال سربلندی می گوید: نمی دانم و در پی یادگرفتن می رود. راست گو، دارای شخصیتی است که دروغ گو فاقد آن می باشد. راست گو، شجاعت و عظمت روحی دارد و از حقیقت بیمی ندارد.
عظمت روح، عظمت موقعیت می آورد. راست گو، مورد اعتماد همه می باشد؛ این خود بالاترین عظمت هاست. امیرالمؤمنین (ع) می فرماید:
الا فاصدقوا فان الله مع الصادقین؛(11)
راست بگویید، چون خدا با راست گویان است.
این سخن، بالاترین مژده ها برای راست گویان می باشد، که خدا با آن ها است؛ خدایی که بزرگ است، بی نیاز است، قدرتش بالاترین قدرت هاست، کرمش نامتناهی و نعمش بی پایان است. هر ناتوانی چنین قدرتی با او باشد، تواناترین فرد خواهد بود. نیازمندی که خدای بی نیاز و کریم با او باشد، بی نیاز و توانگر خواهد بود. کسی که خدا با او باشد، چه غم دارد ، زیرا چه کم دارد... علی (ع) بدین وسیله ساده و آسان، راه خدا را با خود یار کردن نشان می دهد. خدا هم در قرآنش فرموده:
کونوا مع الصادقین؛ (12)
با راست گویان باشید.
علی (ع) خودش برترین فرد راست گویان است. هر کس خود را پیرو قرآن می داند، باید با علی (ع) باشد.
اگر راستی و درستی در جهان حکومت کند و هدف رهبران بشر، یعنی فرستادگان خدا، جامه عمل بپوشد، جهان، بهشت برین خواهد شد و آسایش همگانی سرتاسر گیتی را فرا خواهد گرفت. اکنون این آرزویی بیش نیست، ولی آرزو بر جوانان عیب نیست.
سید رضا صدر
شب جمعه 10 شعبان 1383 / 6 دی 1342
شب پنج شنبه(13)