روش حفظ قرآن کریم

نویسنده : کاظم گرامی

مقدمه ناشر

عن الصادق (علیه السلام): لا یعذب الله قلبا و عی القرآن (1)
حضرت صادق (علیه السلام) فرمود: خداوند قلبی را که با قرآن آشنایی دارد عذاب نمی کند.
قرآن کریم کتاب آسمانی مسلمین و کلام رب العالمین است که مشتمل بر تمامی حقایق و معارف الهی است. رسول اکرم (صلی الله و علیه و آله و سلم) که این ودیعه الهی بر قلب حضرتش القا گردیده، از آن به عنوان ثقل اکبر تعبیر فرموده و بر تمسک به آن در کنار ثقل کبیر (اهل بیت عصمت) که از هر چیز اکبر است مگر از ثقل اکبر که اکبر مطلق است تاکید فرموده است.
حدیث شریف ثقلین و احادیث متعدد دیگری که در رابطه با قرآن و بهره مندی از این اقیانوس بی کران معارف از ناحیه مقام شامخ ختمی مرتبت و ائمه معصومین (علیه السلام) وارد شده و بیان گر منزلت رفیع قرآن و مقام و جایگاه عظیم الهی است. قرآن کریم معجزه جاودانه و ختمیه خاتم الانبیاء (صلی الله و علیه و آله و سلم) است و برهان قاطع و روشنی است بر حقانیت خاتمیت تا قیامت.
از این رو هر گونه انس با قرآن چه قرائت یا تلاوت آن و چه مطالعه و تدبر و تفکر در آن و چه حفظ و کتابت آن، از ارزش فراوانی برخوردار است. اهتمام رسول اکرم (صلی الله و علیه و آله و سلم) و ائمه (علیه السلام) به قرآن و کتابت و حفظ آن از همان صدر اسلام موجب شد که بسیاری از مسلمین به این امر مهم همت گمارند و کتاب وحی و حفاظ قرآن در همه ادوار تاریخ اسلام ظهور کنند و در حقیقت یکی از عوامل مصونیت قرآن از تحریف همین حفظ و کتابت آن بوده است.
در عصر حاضر که برکت انقلاب اسلامی و انس شدید بزرگ رهبر جهان اسلام امام امت - قدس الله نفسه الزکیه - و اهتمام مقام معظم رهبری حضرت آیه الله خامنه ای نسبت به مسایل مربوط به قرآن، کشور ایران پایگاه این کتاب آسمانی محسوب می شود، لازم است که جوانان برومند این کشور انقلابی در صحنه های مختلف مربوط به قرآن اعم از قرائت، حفظ، درک مفاهیم و معانی، تفسیر و به کارگیری تعالیم بلند آن پیشتاز باشند که هستند ولی این انتظار هست که در کشور جمهوری اسلامی ایران لااقل همه مردم با روخوانی قرآن آشنا شوند به گونه ای که قرآن را به سهولت بخوانند.
اگر می خواهیم از نگرانیها و اضطرابهای روزمره نجات پیدا کنیم و خاطری آرام داشته باشیم باید لااقل هر روز صبح دقایقی را صرف خواندن قرآن نماییم و در اینصورت خواهیم دید آن روز چه آرامشی داریم و چه زیبا زندگی می کنیم. خداوند نیز می فرماید:
و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمه للمؤمنین و لا یزید الظالمین الا خسارا
و نازل کردیم از قرآن آنچه را که او شفا و رحمت است برای، مومنین و نمی افزاید ستمکاران را مگر زیان و خسارت.
پس قرآن برای مومنین شفا و رحمت است.
در حال جای خرسندی است که در مسابقات بین المللی حفظ و قرائت قرآن کریم، جوانان مسلمان ایرانی گوی سبقت را ربوده و مقامهای اول و دوم جهانی را از آن خود کرده اند و یکی از چهره های درخشان برادر عزیزمان کاظم گرامی است که در مسابقات کشوری بارها مقام اول در مسابقات جهانی مقام دوم و اول (1370) را در رشته حفظ کل قرآن احراز نموده اند.
آقای گرامی که از طلاب حوزه علمیه خراسان هستند و در حال حاضر در دانشگاه علوم اسلامی رضوی اشتغال به تحصیل دارند و در مسیر آشنایی با معارف و احکام قرآنی تلاش می کنند، در زمینه حفظ قرآن و روش و کیفیت آن تجربه های علمی و عملی فراوان دارند. لذا از ایشان در خواست شد که این تجربه های گرانبهای خود را در اختیار نسل جوان و جامعه انقلابی قرار داده و در این رابطه جزوه و یا کتابی را تدوین نمایند که ایشان اجابت نموده کتاب حاضر را به رشته تحریر در آوردند.
با تشکر از جناب آقای گرامی و آرزوی توفیق روز افزون برای ایشان در راه نشر فرهنگ قرآن کریم امیدواریم برادران و خواهران مسلمان و به ویژه نسل جوان دانش آموز، دانشجو و طلاب علوم دینی با مطالعه این کتاب به حفظ قرآن پرداخته و مصداق این حدیث شریف پیامبر اکرم (صلی الله و علیه و آله و سلم) شوند که فرمود:
حملة القرآن عرفاء اهل الجنة
حاملان قرآن عارفان اهل بهشت هستند.

ضرورت و اهمیت حفظ قرآن

الحافظ للقرآن، العامل به مع السفره الکرام البرزة(1)
کسی که قرآن را حفظ و به آن عمل می کند، با فرشتگان وحی که عالی رتبه و با حسن و کرامتند همراه خواهد بود.
قال رسول الله (صلی الله و علیه و آله و سلم):
اشرف امتی حملة القرآن و أصحاب اللیل(2)
رسول اکرم (صلی الله و علیه و آله و سلم) می فرماید: حاملان معارف قرآن بزرگان امت من هستند و شب زنده دارانند.
اهمیت حفظ قرآن کریم را در امور زیر می توان خلاصه کرد:
1 - پیامبر اکرم (صلی الله و علیه و آله و سلم) فرمودند:
اذا التبست علیکم الفتن کقطع اللیل المظلم فعلیکم بالقرآن(3)
آن زمان که فتنه ها چون پاره های شب تاریک به شما رو می آورند به قرآن پناه برید.
امروزه شاهدیم که جهان مادی به لحاظ دوری از ارزشهای انسانی و الهی همچون کلافی سر در گم در مشکلات اجتماعی و فرهنگی آشفته و سر گردان است. و این سخن که سختی و بدبختی ما به دست خداوند است مورد قبول نیست چرا که خود می فرماید:
ان الله لا یغیر مابقوم حتی یغیروا ما بأنفسهم و اذا اراد الله بقوم سوء فلا مر دله و مالهم من دونه من وال(4)
بدرستی که خداوند تغییر نمی دهد سرنوشت هیچ قومی را مگر اینکه خود آن قوم نفسشان را تغییر دهند و زمانی که خداوند اراده بدی به بندگان خود نماید بدی را به آن رد نمی کند و جز خدا دوستی برای انسان نیست.
بنابراین تغییر هر قومی به دست خود آنان است و خداوند هیچگاه بدبختی انسانها را نمی خواهد و این خود انسانها هستند که ذلت و بدبختی را برای خود بوجود می آورند. و حافظان کلام شفابخش الهی پیام آوران نورند و می توانند در هر زمان و مکان نسخه شفابخش الهی را برای جانها و روانهای مشتاق تلاوت کرده و راه سعادت و هدایت را به آنها عرضه کنند.
2 - کشورهای اسلامی و عربی از حافظان قرآن کریم به عنوان یکی از برنده ترین سلاحهای تبلیغی استفاده می کنند. از این رو سزاوار است در دامان مطهر انقلاب اسلامی، دوستداران قرآن بکوشند تا با حفظ و قرائت قرآن، آنان را خلع سلاح کرده و مبلغین راستینی برای اسلام عزیز باشند و طلاب حوزه های علمیه کشورمان باید در این رابطه یعنی حفظ قرآن اهتمام بیشتری ورزند و بهتر است حفظ قرآن یکی از رشته های تحصیلی حوزه های علمیه باشد زیرا حضور طلاب حافظ قرآن در صحنه های داخلی و خارجی تاثیری بیش از دیگر حافظان دارد. با صرف تنها دو ساعت در روز کافی است که بتوان تمامی قرآن را در مدت چهار سال و شاید کمتر حفظ کرد. و تاکید می شود طلاب عزیزی که استعداد حفظ قرآن را دارند این امر مهم را شروع کنند و مطمئن باشند خداوند آنها را کمک و یاری خواهد نمود و می توانند بهره های فراوانی از حفظ قرآن ببرند.
3 - استدلالی بهتر و محکم تر از آیات قرآن وجود ندارد چنانکه خداوند می فرماید:
یا ایها الناس قد جاء کم برهان من ربکم و انزلنا الیکم نورا مبیناً(5)
ای مردم به تحقیق شما را حجت و دلیلی از ناحیه خداوند آمد و نازل کردیم بر شما نوری روشن.
بنابراین قرآن برهان است و از آن برای استدلال و پاسخگویی به سئوالات و مشکلات مختلف می توان بهره برد.
4 - چون حفظ قرآن نیاز شدید به تمرین و تکرار دارد لذا توفیق سر و کار زیاد با قرآن را به وجود می آورد که این خود باعث نورانیت ظاهری و باطنی است.
5 - از همه مهمتر حفظ قرآن یکی از راههای آشنایی انسان با مفاهیم عالیه قرآنی و به کار بستن دستورات آن است. حضرت علی (علیه السلام) نیز می فرماید:
الله، الله باالقرآن لا یسبقکم بالعمل به غیر کم(6)
خدا را! خدا را! درباره قرآن که دیگران با عمل به آن بر شما پیشی نگیرند.

هدف از حفظ قرآن کریم

رسول اکرم (صلی الله و علیه و آله و سلم) فرمود:
انما الأعمال بالنیات و لکل امرء ما نوی فلابد للعبد من خالص النیه فی کل حرکه و سکون.(7)
کارها به نیتها است و هر کس به مقدار قصدش بهره مند می شود لذا بر بنده است که در هر حرکت و سکونی نیت را خالص کند.
و نیز فرمود:
من کانت نیته الدنیا فرق الله علیه امره و جعل الفقر بین عینیه و لم یاته من الدنیا الا ما کتب له و من کانت نیته الاخره جمع الله شمله و جعل غنا فی قلبه واتته الدنیا و هی راغمة(8)
هر کس هدفش دنیا و رسیدن به مال و مقام باشد خداوند کارش را به ثمر نمی رساند و او را فقیر می کند و از دنیا چیزی اضافه تر از آنچه برایش مقرر شده و به او نمی رسد. و کسی که نیتش آخرت باشد، خداوند کارش را به ثمر می رساند و او را بی نیاز می کند و خداوند دنیا را در حالی که پیش چشم او بهایی ندارد نیز به او می دهد.
محقق طوسی در تعریف نیت می فرماید:
النیه هی القصد الی الفعل و هی الواسطة بین العلم و العمل اذا مالم یعلم الشی ء لم یکن قصده و مالم یقصده لم یصدر عنه(9)
نیت عبارت است از قصد انجام کاری و نیت واسطه بین علم و عمل است زیرا اگر آگاهی از چیزی نباشد قصد آن ممکن نیست و زمانی که قصد نباشد کاری انجام نمی شود.
بعضی دیگر نیز گفته اند:
انه انبعاث القلب نحو الطاعه غیر ملحوظ فیه شی ء سوی وجه الله سبحانه(10)
نیت صادقه عبارت است از برانگیخته شدن قلب به سوی خداوند بدون توجه کردن به چیزی دیگر جز پروردگار متعال.
پس نیت رکن اصلی برای عمل انسان است یا بهتر است بگوییم نیت به مثابه جان و عمل به منزله تن است و ارزش و اعتبار عمل هر فرد در گرو نیت و هدف اوست. حفظ قرآن کریم نیز ممکن است با هر هدفی صورت بگیرد. بعضی ممکن است هدفشان این باشد که در پرتو قرآن زندگی بهتری از لحاظ مادی و یا شهرتی پیدا کنند و یا به وسیله حفظ و یا قرائت قرآن نزد دیگران محبوب شوند و یا در خود احساس غرور و منیت کنند، این را باید دانست که قرآن این اهداف را نمی پسندد. بهترین نیت آن است که انسان قرآن را کتاب معشوق بداند و شایسته است حافظ نور الهی نیت و هدفی همسنگ با نور برای خود در نظر بگیرد و نیتش را صادق و خالص نماید و با این انگیزه به حفظ و تلاوت قرآن بپردازد که به دنبال آن به مفاهیم قرآن عمل نماید تا بتواند از قرآن حظ واقعی ببرد. اگر انسان در مفاهیم قرآن دقت نکند و به ظاهر بسنده کند از نور قرآن در ذهن و قلب او جاری نخواهد شد. به عبارت دیگر یک قاری یا حافظ اگر بعد از مدتها قرائت و حفظ قرآن در وجودش تغییراتی بوجود نیامد بداند که قرآن اثر کامل و جامع در او گذاشته است. البته قرآن آنقدر جذابیت دارد که ظاهر آن در انسان تاثیر بگذارد اما باید توجه داشت که این تاثیر اولین مرحله قرائت و حفظ است زیرا خداوند می فرماید:
انما المؤمنون الذین اذا ذکر الله و جلت قلوبهم و اذا تلیت علیهم آیاته زادتهم ایماناً و علی ربهم یتوکلون(11)
بدرستی که مومنان افرادی هستند که هر گاه ذکر خدا شود قلبهای آنها جلا پیدا می کند و هر گاه تلاوت قرآن بر آنها شود ایمان آنها زیادتر می شود و بر پروردگارشان توکل می کنند.
پس از اهداف تلاوت، زیادی ایمان است. حال اگر قاری و حافظ قرآن، قرآن را بخواند ولی این اثر در او پیدا نشود باید در نیت خود تجدید نظر کند.