اسلام و توسعه «مجموعه مقالات»

نویسنده : به اهتمام:نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه شهید بهشتی مترجم : تدوین:پژوهشکده فرهنگ و معارف‏

سخن پژوهشکده

توسعه یکی از مباحث رایج و در عین حال پیچیده جهان معاصر به شمار می آید. این موضوع علی رغم آنکه عرصه زندگی آدمیان را به شدت متأثر ساخته، بخش نسبتاً بزرگی از ذهن و اندیشه بشر معاصر را نیز به خود معطوف داشته است. نگرش غالب به مفهوم توسعه نگرشی مادی است، یعنی روند حرکت جوامع از وضعیت موجود به سمت وضعیت مطلوب به گونه ای که در اثر آن درآمد ملی، رشد اقتصادی، رفاه مادی، معاش و زندگی، بهداشت و طول عمر به بهترین وضعیت ممکن تأمین گردد. چنین رویکردی به توسعه بیش و پیش از هر چیز معلول نگاهی است که فرهنگ امروز غرب به انسان و جهان دارد. در این نگاه آنچه مورد توجه و کندوکاو قرار می گیرد و ارزش تحقیق می یابد بعد مادی و ملموس انسان و جهان است و توسعه نیز از همین نگاه تعریف می شود و بسترها، ابزارها و ساز و کارهای تحقق آن نیز از همین منظر مورد توجه قرار می گیرد. بعد معنوی و ماوراء مادی انسان و جهان، در نگاه دانشمندان علم توسعه که در فضای همان فرهنگ مادی نشو و نما یافته اند یا به کلی مورد انکار قرار می گیرد و یا مغفول می ماند و یا به صورتی فرعی و غیر اصیل مورد توجه واقع می شود.
این نگرش - هم در اساس و هم در نتایج و ثمراتی که بر آن نشانده شده است - هرگز نمی تواند مورد قبول و تأیید اسلام قرار گیرد، زیرا از منظر اسلام نه انسان در وجود مادی خلاصه می گردد و نه جهان به جهان مادی محدود می شود. از اینرو توسعه و همچنین هر فرایند دیگری که به منظور برآوردن نیازهای واقعی انسان شکل می گیرد و ذهن و زندگی آدمیان را متأثر می سازد ناگزیر از پذیرش، توجه و احترام به بعد غیر مادی انسان و جهان است. در نگرش جامع به هستی می توان به شناخت ماهیت واقعی انسان نیز دست یافت و در پرتو شناختی است که حاجات واقعی جسم و جان آدمی شناخته می شود و آن زمان است که توسعه مفهوم جامعی می یابد و بسترها، ابزارها و سازها و کارهای واقعی آن نیز شناخته می شود.
سخن ذیل از حضرت امام خمینی (قدس سره)، بیان شفاف و در عین حال جامعی است از نگرش اسلام ناب درباره انسان که می توان مفهوم توسعه از نگاه اسلام را نیز از آن بدست آورد:
مکتب های مادی تمام همت شان این است که مرتع درست بشود، تمام همت این است که منزل داشته باشند، رفاه مادی داشته باشند (آنهایی که راست می گویند). اسلام مقصدش بالاتر از اینهاست. مکتب اسلامی یک مکتب مادی نیست، یک مکتب مادی - معنوی است. مادیت را در پناه معنویت اسلام قبول دارد، معنویت، اخلاق، تهذیب نفس. اسلام برای تهذیب انسان آمده است، برای انسان سازی آمده است. همه مکتبهای توحیدی برای انسان سازی آمده اند. ما مکلفیم انسان بسازیم.(1)
توسعه در نگرش اسلامی آن گاه مفهوم واقعی می یابد که همه ابعاد وجودی انسان را در برگیرد، جسم او را آن گونه که در خور شأن والای اوست مورد توجه قرار دهد و همزمان جان او را از فراموش شدن در هزار توی زندگی مادی رهایی بخشد و به سمت مقصد و مقصود بلند هستی به حرکت در آورد. در پرتو این نگرش جامع به مفهوم توسعه، آدمیان به ارج و منزلت حقیقی خویش دست می یابند و آفرینش با همه فعل و انفعالات اعجاب برانگیزش به هدف نهایی خود نایل می گردد.
بدون شک تلاش به منظور تبیین هر چه بیشتر این رهیافت واقع نگر از زوایای گوناگون، تلاشی بسیار مقدس و ارجمند است که دانشگاه شهید بهشتی برای دومین بار با برگزاری همایش اسلام و توسعه نسبت به تحقق آن اقدام نموده است.
آنچه اینک پیش روی شما اندیشمند گرامی است مجموعه مقالات این همایش است که با تلاش پژوهشکده فرهنگ و معارف وابسته به نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، تنظیم و به علاقه مندان این گونه مباحث به ویژه اندیشمندان و پژوهشگران حوزه و دانشگاه تقدیم می گردد.
پژوهشکده زحمات دست اندرکاران همایش مذکور را ارج می نهد و مراتب تقدیر سپاس خود را از نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه شهید بهشتی، اعلام می دارد. امید است این اثر بتواند به نوبه خود در جهت تبیین هر چه بیشتر موضوع مؤثر افتد و گامی در تحقق این مهم به شمار آید. ان شاء الله.
پژوهشکده فرهنگ و معارف

فصل اول: اسلام و توسعه

خاستگاه جغرافیایی و تطور تاریخی توسعه

دکتر زهره فنی(2)