عشق برتر«راههای ایجاد محبت اهل بیت (علیهم السلام) در کودکان و نوجوانان»

جواد محدثی‏

3- پرهیز از غلو

یکی از آفات راه محبت، غلو و زیاده روی در عقیده و اظهار دوستی نسبت به اهل بیت (علیهم السلام) است. خود ائمه هم در زمان خود با پدیده غلو مواجه بودند و با کسانی که نسبت به آنان عقیده خدایی داشتند بشدت برخورد می کردند و از آنان برائت می جستند. در این زمینه هم حدیث زیاد است، از جمله امام صادق (علیه السلام) فرمود:
احذروا علی شبابکم الغلاة لایفسد ونهم، فان الغلاة شر خلق الله، یصغرون عظمة الله و یدعون الربوبیة لعباد الله(146)
جوانان خود را از غلات بر حذر دارید که فاسدشان نکنند، غلات بدترین خلق خدایند، عظمت خدا را کوچک می شمارند و برای بندگان خدا مقام ربوبیت ادعا می کنند.
افراط در ستایش و رساندن پیامبر و ائمه به مقام الوهیت و خدایی غلو است. محبت نباید سر از غلو در آورد که به هلاکت می انجامد. علی (علیه السلام) فرمود:
هلک فی رجلان: محب غال و مبغض قال(147)
درباره من دو گروه به هلاکت افتادند: دوستدار غلو کننده و دشمن کینه توز:
پیامبر و امامان، پیش از آنکه نبی و امام باشد، عبد بودند که پروردگار داشتند. فرموده اند که ما را از حد ربوبیت پایین بیاورید آنگه هر چه می خواهید بگویید. امام علی (علیه السلام) فرموده است:
ایاکم والغلو فینا، قولوا: انا عبید مربوبون و قولوا فی فضلنا ما شئتم(148)
از غلو درباره ما بپرهیزید، بگویید که ما بندگانی هستیم تحت اراده رب، و هر چه خواستید در فضیلت ما بگویید.
پدیده غلو در تاریخ اسلام، موجب گمراهی عده ای شده است. این غلو، بویژه نسبت به حضرت علی (علیه السلام) بیشتر بروز کرده است. آن حضرت در اشاره به این گمراهی و انحراف فکری می فرماید:
مثلی فی هذه الأمة مثل عیسی بن مریم، احبه قوم فغالوا فی حبه فهلکوا و ابغضه قوم فهلکوا....(149)
مثل من در این امت، همچون عیسی بن مریم است، گروهی او را دوست داشتند و در محبت، غلو و افراط کردند و به هلاکت افتادند، گروهی هم دشمنش شدند و هلاک گشتند.
حب افراطی همیشه دور کننده از خلق است. علی (علیه السلام) در سخنی خطاب به خوارج نهروان فرمود:
در مورد من دو گروه به هلاکت خواهند افتاد: یکی دوستداران افراطی که حب آنان را به راه ناحق می کشاند، یک هم دشمنان افراطی.(150)
حب افراطی و نسبت دادن مقام و شأن الوهیت برای ائمه، نوعی بدعت و شرک بود که به وسیله دوستان نادان یا دشمنان عنود، در تاریخ اسلام پدید آمد و برای شیعه و ائمه دردسرهایی داشت و هنوز هم برخی از آن اعتقادات و گرایشها، دستاویز دشمنان برای حمله به تشیع می گردد. دشمنان اهل بیت، خود از کمک کاران نشر اینگونه افکار و آثار بوده و هستند، چون از این رهگذر، می توانند چهره شیعه را وارونه نشان دهند.(151)
البته خطر دیگری از سوی دیگر است. در برخی مناطق و محافل هم به بهانه خوف از خطر غلو، نقل فضایل و مناقب اهل بیت را که در روایات قطعی آمده است ترک می کنند و هر فضیلتی را که کمی با عقل بشر جور نیاید، به نام غلو، رد می کنند که این هم درست نیست و خواسته دشمن است.
مخالفان شیعه، ما را به غلو نسبت می دهند.
ما ضمن آنکه باید از غلو بپرهیزیم و گرفتار انحراف در عقیده نشویم، پاسخی هم برای رد اتهامات آنان داشته باشیم و مرزی میان غلو و بیان فضایل بشناسیم تا بتوانیم شبهات آنان را دفع کنیم.
به هر حال، باید سطح فکر و ظرفیت نوجوانان و کودکان را در نظر گرفت و احادیث و فضایل قابل درک و هضم برایشان گفت.
صرف اینکه سخنی در احادیث آمده است، مجوز نقل آن برای عموم نیست. گاهی عدم تناسب مطلب با کشش فکری شنوندگان یا خوانندگان، آنان را مسأله دار می کند و منکر اصل دین و عقاید می شوند.

یک میدان و دو هجوم

از آنجا که ایجاد محبت اهل بیت، کاری فرهنگی و احداث خاکریز دفاعی در برابر شبیخون فرهنگی است، این نوشته که مقایسه ای میان هجوم نظامی و تهاجم فرهنگی است، برای تکمیل این بحث، آورده می شود.(152)
نه مرز، تنها آبی و خاکی است، نه حمله، تنها زمینی و هوایی!
نه هجوم، فقط نظامی است، نه شکست و ضربه، فقط مادی.
تهاجم فرهنگی، خطرناکتر از هجوم نظامی است.
در هجوم نظامی، طمع به خاک است و زمین، در شبیخون فرهنگی طمع به اخلاق است و دین!
هجوم نظامی با سر و صدا و سرعت است، تهاجم فرهنگی، آهسته و آرام.
آن ترسناک و نفرت آفرین است، این فریبنده و جذاب،
آن، افراد را به دفاع و مقاومت وا می دارد، این به استقبال و پذیرش می فرستد.
کشته آن، شهید است و مژده این، پلید!
شهادت، دوست داشتنی است، اما ابتذال، نفرت انگیز.
در هجوم نظامی، دشمن اعلام جنگ و دشمنی می کند و مهاجم فرهنگی، اعلام دوستی!....
در حمله نظامی، صفیر اولین گلوله، همه را متوجه خطر می سازد، اما در تهاجم فرهنگی گاهی تا شلیک گلوله آخر دشمن، هنوز عده ای شبیخون را باور نمی کنند.
آن پیداست، این پنهان!
در آنجا، زمین از دست می رود، اینجا شرف و دین.
آنجا، درگیری با دشمن، در مرزهاست، اینجا آسیب از حمله دشمن، درون خانه هاست.
آنجا، بمبهای خوشه ای می ریزند، اینجا شک و دودلی می انگیزند.
آنجا سلاح، موشک و بمب است، اینجا ماهواره و امواج تصویری.
در میدان حمله نظامی، پادگانها، مقرها و خطوطها و خاکریزها بمباران می شود، در تهاجم فرهنگی مدرسه ها مطبوعات، اندیشه ها و عقیده ها.
در آن درگیری، کوه و دشت و دریا میدان برخورد است، در این مقابله، نبرد در عرصه مجلات، رمانها، فیلمها و کتابهاست.
آنجا میدان مبارز محدود است، اینجا گسترده،
آنجا جنگی آشکار است، اینجا غارتی پنهان،
اسیران آن میدان، آزاده اند، و گرفتاران این میدان، معتاد و آلوده.
آنجا، شهادت، خانواده ای را سر بلند می سازد، اینجا اعتیاد و ابتذال، دودمانی را شرمگین می سازد.
پدر یک شهید، عزیز است، پدر یک آلوده، سرافکنده!
در میدان نظامی، مجروح را به عقب بر می گردانند تا مداوا شود، در صحنه فرهنگی، پس از اولین زخم و ترکش، به خطوط جلوتر انتقال می یابد.
تیر و ترکش، بر سر و دست می نشیند، ولی زهر هوس و ویروس گناه، بر ایمان و اندیشه آسیب می رساند.
در هجوم نظامی، دشمن از مرز آبی و خاکی وارد می شود، در تهاجم فرهنگی، از مرز فکری و روحی.
آسیب خورده آن، انگیزه مبارزه و خصومت پیدا می کند و نیش خورده این، خلع سلاح و بی انگیزه می شود.
تشییع جنازه یک شهید، شهر ری را روح حماسه می بخشد، اما آلودگی نسلی به ابتذال، روح جامعه را افسرده می سازد.
هجوم نظامی، یک ملت را مقاومتر می کند، و هجوم فرهنگی، سست تر می سازد.
آنجا فشنگ، شلیک می شود، اینجا آهنگ، پخش می شود.
آنجا در پی ماهاند، اینجا دنبال ماهواره.
گذرگاههای آن جبهه، سربالایی است، و عرصه های این میدان، سرازیری.
آنجا از خود می گذرند تا به خدا برسند، اینجا از خدا می گذرند تا به خود برسند.
قربانیان آن، شهید راه معرفتاند، و قربانیان این، کشته بیراهه منکر!
بکوشیم تا از مجروحان این جبهه و ترکش خوردگان این حمله نباشیم.
اگر هم آسیب دیده ایم، به درمانگاه توبه برویم و... تا دیر نشده، غده گناه را جراحی کنیم.
آیا سلامت روح و فکر، به اندازه جسم، مهم نیست؟!

...................) Anotates (.................
1) کلیات سعدی، چاپ امیرکبیر، ص 715.
2) امام صادق (علیه السلام) الحب افضل من الخوف بحارالانوار، ج 75، ص 226
3) شوری، آیه 23.
4) پیامبر اسلام: (صلی الله علیه و آله و سلم) لوان عبداً جاء یوم القیامة بعمل سبعین نبیاً ماقبل الله ذلک منه حتی یلقاه بولایتی و ولایة اهل بیتی. کشف الغمه، ج 2 ص 10.
5) ابیاتی از مثنوی اهل بیت آفتاب از نویسنده.
6) الغدیر، ج 2، ص 303
7) احقاق الحق، ج 18، ص 498.
8) بحارالانوار، ج 75، (ص) 438.
9) بشارة المصطفی، ص 222.
10) ینابیع المودة، ج 1، ص 78.
11) بحارالانوار، ج 67، ص 22.
12) همان، ج 16، ص 190.
13) میزان الحکمة، ج 2، ص 215.
14) بحار الانوار، ج 66، ص 238.
15) به احادیث حب و بغض در راه خدا مراجعه کنید بحارالانوار، ج 66، ص 236 تا 253.
16) از جمله ر.ک بحارالانوار، ج 27، (ص) 51 تا 254.
17) بحار الانوار، ج 22، ص 315.
18) غرر الحکم، حدیث 6169.
19) اهل البیت فی الکتاب والسنة، ص 369.
20) غرر الحکم.
21) احتجاج طبرسی، ج 1، ص 198.

22) همان، (ص) 197.
23) احقاق الحق، ج 5، ص 42.

24) ثواب الاعمال، ص 124.

25) احقاق الحق، ج 18، ص 310.

26) امالی طوسی، ص 229.

27) الکافی، ج 2، ص 496.
28) ثوال الاعمال، ص 223.


29) من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 577.
30) درباره روایات مربوط به زیارت، از جمله ر.ک: بحارالانوار، ج 97 تا 99، من لایحضره الفقیه ج 2، کامل الزیارات، عیون اخبار الرضا
31) وسایل الشیعه ج 10، میزان الحکمه ج 4 و نیز چهل حدیث زیارت نشر معروف، از نویسنده.
32) بحار الانوار، ج 71، ص 355.
33) بحار الانوار، ج 101، ص 98.
34) صحیفه سجاد، دعای 25.
35) بخشهایی از مقاله حسینیه دل از نویسنده.
36) وسائل الشیعه، ج 3، ص 411، بحارالانوار، ج 98ص 118.
37) بحارالانوار، ج 97، ص 230.
38) بحارالانوار، ج 97، ص 228 - 230.

39) همان.
40) همان، ج 63، ص 448.
41) همان، ج 101، ص 114
42) وسائل الشیعه، ج 10، ص 410، بحار الانوار، ج 98، ص 124 و 136.
43) بحارالانوار، ج 98، ص 123.
44) همان، ص 121.
45) از جمله در برنامه های جنبی شب شعر عاشورا که همه ساله در شیراز برگزار می شود، مراسم تربت نوشانی به افراد جلسه است، شربت زعفران آمیخته به تربت را درکام همه حضار به مقدار یک قاشق یا نیم استکان می ریزند، این برنامه، نقش عجیبی در ایجاد عشق و علاقه به امام حسین (علیه السلام) و تغییر حالت روحی افراد دارد.


46) سفینة البحار چاپ جدید ج 2، ص 17.
47) مائده: 119، توبه: 100، مجادله: 22 بینه: 8
48) مائده: 54.
49) مفاتیح الجنان، ص 350 (زیارت امیرالمؤمنین، زیارت امین الله)
50) مناقب ابن شهر آشوب، ج 1، ص 85.
51) رجال کشی، ج 2، ص 473 و 381
52) همان، ص 685.
53) تفسیر عیاشی، ج 2، ص 231.
54) همان.
55) بحار الانوار، ج 26، ص 124.
56) همان، ص 146.
57) همان، ج 23، ص 313.
58) مریم، آیه 58 .
59) بحارالانوار، ج 26، ص 224.
60) غاشیه، آیه 26.
61) بحارالانوار، ج 7، ص 203.
62) همان، ج 8، ص 41.
63) همان.
64) همان، ج 2، ص 206.
65) همان، ج 65، ص 43.
66) همان، ج 9 ص 112.
67) میزان الحکمه، ج 5، ص 233.
68) برای مطالعه متن این احادیث فراوان می توانید از المعجم المفهرس بحارالانوار، واژه شیعه، بهره بگیرید.
69) بحار الانوار، ج 23، ص 232.
70) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): اساس الاسلام حبی حب اهل بیتی کنز العمال، ج 12، ص 105. امام باقر علیه السلام، حبنا اهل البیت نظام الدین، امالی شیخ طوسی، ص 296.
71) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): من احبنا فقد احب الله و من ابغضنا فقد ابغض الله، امالی صدوق، ص 386؛ در زیارت جامعه کبیره نیز می خوانیم: من احبکم فقد احب الله.


72) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم):...من احب هولاء فقد احبنی و من ابغضهم فقد ابغضنی، تاریخ دمشق ترجمه الامام الحسین، ص 91.
73) امام باقر (علیه السلام): انی الاعلم ان هذا الحب الذی تحبونا لیس بشی ء صنعتموه ولکن الله صنعه، المحاسن، ج 1، ص 246.
74) امام صادق (علیه السلام): حبنا اهل البیت افضل عبادة، المحاسن، ج 1، ص 247.
75) امام صادق (علیه السلام): لا تستصغروا مودتنا، فانها من الباقیات الصالحات، مناقب ابن شهر آشوب، ج 4، ص 215.
76) بحار الانوار، ج 27، ص 193.
77) میزان الحکمه، ج 2، ص 237.
78) بحار الانوار، ج 17، ص 13؛ میزان الحکمه، ج 2 ص 242.
79) بحار الانوار، ج 37، ص 335.
80) همان، ج 6، ص 187.
81) این آثار و عناوین برگرفته از کتاب اهل البیت فی الکتاب و السنه محمدی ری شهری است.
82) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): حبنا اهل البیت یکفر الذنوب و یضاعف الحسنات ارشاد القلوب، ص 253.
83) امام صادق (علیه السلام): لا یحبنا عبد حتی یطهر الله قلب دعائم الاسلام، ج 1، ص 73.
84) امام صادق (علیه السلام): من احبنا اهل البیت و حقق حبنا فی قلبه جرت ینابیع الحکمة علی لسانه المحاسن، ج 1، ص 134.
85) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): حب اهل بیتی و ذریتی استکمال الذین امالی صدوق، ص 161.
86) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): شفاعتی لأمتی من احب اهل بیتی و هم شیعتی تاریخ بغداد، ج 2، ص 146.
87) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): اکثرکم نوراً یوم القیامة اکثرکم حباً لال محمد، بشارة المصطفی، ص 100.
88) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): من احبنا اهل البیت حشرة الله تعالی امنا یوم القیامة عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 220
89) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): اثبتکم قدماً علی الصراط اشدکم حباً لأهل بیتی، فضائل الشیعه ص 48
90) امام صادق (علیه السلام): و الله لایموت عبد یحب الله و رسوله و یتولی الائمة (علیهم السلام) فتمسه النار رجال نجاشی، ج 1، ص 138.
91) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): من احبنا اهل البیت فی الله حشر معنا و ادخلناه معنا الجنة، کفایة الأثر، ص 296.
92) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): اعلی درجات الجنة لمن احبنا بقلبه و نصرنا بلسانه و یده المحاسن، ج 1، (ص) 251.
93) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): من اراد ان ینجو من عذاب القبر فلیحب اهل بیتی.... و من اراد دخول الجنة بغیر حساب فلیحب اهل بیتی فو الله ما احبهم احد الا ربح الدنیا و الاخرة مقتل الحسین خوارزمی، ج 1، ص 59.
94) بحار الانوار، ج 27، ص 78.
95) بحار الانوار ج 16، ص 356.
96) همان، ج 23، ص 250 لا تستصغر مودتنا فانها من الباقیات الصالحات.
97) الغدیر، ج 2، ص 295.
98) نامش سفیان بن مصعب است. وی از شاعران برجسته شیعه و مورد عنایت اهل بیت بود که عمده شعر او پیرامون مدح و مرثیه اهل بیت است. در زمان امام صادق (علیه السلام) می زیست. برای آشنایی با چهره او، از جمله ر.ک: ماهنامه کوثر، شماره 24 اسفند 77 و سفیان بن مصعب از: سید هاشم محمد.
99) مستدرک وسائل الشیعه، ج 2، ص 625
100) درباره او ر.ک: ماهنامه کوثر، شماره 20 آبان 77 و ابوالأسود الدوئلی فی المیزان از: محمد المنصور.
101) بحارالانوار، ج 8، ص 52.

102) روزنامه جمهوری اسلامی، 16 اردیبهشت 78.
103) الغدیر، ج 2،ص 361.
104) بحار الانوار، ج 51، ص 148.
105) همان، ص 137 طوبی لک ان ادرکته و یا طوبی من ادرکه.
106) العوالم، بحرانی، ج 11، ص 136.
107) همان، ص 522.
108) همان، نقل از تهذیب، ج 8، ص 112.
109) در زمینه نامها و تأثیر اینگونه نامگذاریها ر.ک: جرعه ای از کوثر علی رضا سبحانی نسب.
110) در این زمینه به الغدیر علامه امینی، ج 3، بحث عیدالغدیر فی الاسلام مراجعه شود، نیز جزوه عید غدیر در اسلام از نویسنده چهل حدیث غدیر از: محمود شریفی.
111) دیباچه ای بر رهبری، ناصرالدین صاحب الزمانی، ص 69.
112) همان، ص 218.
113) در زمینه نقش الگو و قهرمان از جمله ر.ک: الگوهای تربیت کودکان و نوجوانان محمد علی کریمی نیا، نقش اسوه ها در تبلیغ و تربیت مصطفی عباسی مقدم جوان و کودک، فلسفی، انسان کامل شهید مطهری، دیباچه ای بر رهبری ناصرالدین صاحب الزمانی.
114) تحف العقول، ص 416
115) ان ذکرالخیر کنتم اوله و اصله و فرعه و معدنه و مأواه و منتهاه مفاتیح الجنان، ص 549.
116) ثلاثة تورث المحبة: الدین و التواضع و البذل بحار الانوار، ج 75، ص 229.
117) بحار الانوار، ج 33، (ص) 260.
118) بحار الانوار، ج 13، ص 351 و ج 67، ص 22.
119) میزان الحکمه، ج 2، ص 229، به نقل از بحارالانوار، ج 14،ص 38.
120) بحار الانوار، ج 2، ص 31.
121) الکافی، ج 1، ص 193.
122) رحم الله امراءاً اجتر مودة الناس الینا، فحدثهم بما یعرفون و ترک ما ینکرون بحار الانوار، ج 2، ص 68
123) برای آشنایی با سیره پیامبران از جمله ر.ک: بحارالانوار، ج 16؛ مکارم الاخلاق طبرسی؛ سنن النبی، علامه طباطبائی، همگام با رسول، از نویسنده؛ نسبت به ائمه دیگر از جمله منتهی الامال محدث قمی و کتابهای دیگری که در زندگی ائمه نوشته شده است. دوره چهل حدیث های سیره معصومین از انتشارت نشر معروف نیز توصیه می شود.
124) بحار الانوار، ج 74، ص 166
125) صائب تبریزی
126) کتاب بانوی نور مریم بصری، داستان تأثیرپذیری یک هنرمند را از ایفای نقش مادر امام زمان علیه السلام نوشته است. از اهل هنر نمونه های متعددی از این تأثیرپذیری شنیده شده است.
127) در این زمینه خاطرات زیارت که کانون پرورش فکری، از خاطرات بچه ها از زیارت مشهد مقدس چاپ کرده است، نمونه موفق است. شبیه آن کتاب سحر خیزان تنها در مورد روزه ماه رمضان است. خاطراتی که بچه ها از امام امت یا شهیدان نوشته اند، یا نامه های آنان خطاب به حضرت امام، همین تأثیر را داشته است.
128) در این زمینه از جمله: حکایتها و هدایتها فصل اول، محمد جواد صاحبی، قصه های نماز، غنچه های نور و قصه هایی از زندگی معصمومین، جواد نعیمی، قصه های خوب برای بچه های خوب جلد 8، مهدی آذریزدی، تا دریا محمد ساداد اخوی و... برای جوانان و نوجوانان مفید است.
129) اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ج 2، ص 40.
130) تحف العقول، ص 514.
131) همان، ج 75، ص 347.
132) احادیث مربوط به حب اهل بیت علیهم السلام را از جمله در میزان الحکمه، ج 2، ص 235 مطالعه کنید کتاب اهل البیت فی الکتاب و السنة از محمدی ری شهری نیز منبع خوبی است.
133) اسئلک حبک و حب من یحبک و حب کل عمل یوصلنی الی قربک (مناجات خمس عشره، مناجات نهم، مفاتیح الجنان، ص 125)
134) تنبیه الخواطر، ورام، ج 2، ص 176.
135) میزان الحکمه، ج 5، 232.
136) احتجاج طبرسی، ج 2، ص 599.
137) بحار الانوار، ج 39، ص 288.
138) بحار الانوار، ج 65، ص 151،
139) اهل بیت، فی الکتاب و السنة، ص 421.
140) همان.
141) بحار الانوار، ج 100، ص 124 و ج 35، ص 199.
142) ما جعل لرجل من قلبیت فی جوفه احزاب، آیه 4.
143) اهل البیت فی الکتاب و السنه، ص 423
144) همان.
145) همان، ص 425.
146) امالی طوسی، ص 650.
147) نهج البلاغه، صبحی صالح، حکمت 117.

148) اهل البیت فی کتاب والسنه، ص 531.
149) بحار الانوار، ج 35، ص 315.
150) همان، ج 33، ص 373.
151) اهل تحقیق، در این زمینه از جمله به بحث مستوفای مشکلة الغلاة در کتاب الامام الصادق و المذاهب الأربعه، اسد حیدر، ج 4، ص 369 مراجعه کنند.
152) این مقاله بارها در مطبوعات و نیز به صورت مستقل، چاپ، تکثیر و توزیع شده است.