عشق برتر«راههای ایجاد محبت اهل بیت (علیهم السلام) در کودکان و نوجوانان»

جواد محدثی‏

10- استفاده از حس کمال جویی

مردم به کمال و جمال گرایش دارند. کمال جویی انسانی، بویژه در سنین نوجوانی و جوانی سبب می شود به سوی انسانهای برتر، ابر انسانها، الگوهای قدرت و علم و شهرت و محبوبیت جذب شوند و حس قهرمان گرایی خود را در عشق ورزیدن به آن الگوهای آرمانی ارضاء کنند و اگر هم چنین الگوها و قهرمانهایی وجود نداشته باشند، آنها را می سازند و می پردازند، حتی در خیال خویش. نظریه قهرمان گرایی برای کمال، بخصوص در قشر جوان و نوجوان، امری روشن است، فرد، بویژه در نوجوانی همواره به قهرمان توجه دارد و اگر بدان دسترسی نداشته باشد، حتی در عالم خیال و رؤیا از بسیاری از جهات او را الگو و مدل رفتار خویش قرار می دهد و از تصور خاص خود از او، از رفتار او، از طرز لباس پوشیدن و از قیافه و هر چیز مرتبط با او الهام می گیرد. قهرمان منتخب، کعبه انطباق رفتار نوجوان است.(111) قهرمانان، خدایان زمین اند. بشر در آنان نیز قدرت، کمال و جمال آسمانی یا می جوید یا به آنان نسبت می دهد. بتی با دست خویش می تراشد، صفتهای خدایی به او نسبت می دهد و آنگاه معبود خود ساخته اش را می پرستد(112).
حال که چنین است، هر چه این قهرمانان و الگوها، متعالی تر، کامل تر، آسمانی تر و خدایی تر و بی عیب تر باشند، مدار جاذبه قوی تری ایجاد می کند و این کشش و محبت، سازنده تر خواهد بود.(113)
باید از حس آرمان گرایی بهره گرفت و توسط اهل بیت، این خلأ را پر کرد. اهل بیت از نظر قدرت جسمی، قدرت روحی، کرامات و معجزات، اتکاء به قدرت خدا، برخورداری از علم لدنی و الهی، فضیلت و کمال، از همه انسانها برترند. مظهر کمال و جمال الهی اند.
طرح شجاعتها، فضایل و معجزات و کراماتشان، شفادادن ها و رفع مشکلات و مقام شفاعت نزد خداوند و رفع حاجت توسل جویندگان، در ایجاد علاقه نسبت به آن مؤثر است. وعاظ و مرثیه خوانانی که در ایام سوگواری، از حوادث عاشورا سخن می گویند و با ذکر مصائب و مظلومیت اهل بیت، دلها را به سوی آنان جذب و معطوف می کنند، اگر در کنار این شداید، از رشادتها و قهرمانی های شهدای کربلا هم بگویند، آن چهره ها محبوب تر می شوند. گاهی خود افراد به واعظ می گویند: از شجاعت و رزم آوری عباس و علی اکبر و امام حسین برایمان بگو. این نشان دهنده این است که بیات ابعاد حماسی این الگوها، جامعیت و کمال بیشتری را در ذهن مخاطب، ترسیم می کند و بر علاقه ها می افزاید.
البته از معجزات و کرامات، باید آنهایی را برای کودکان و نوجوانان گفت که قابل فهم و هضم برای آنان باشد.
اگر جوانان و کودکان، شیفته انسانهایی می شوند که از نظر علمی، فنی، نبوغ ادبی، ورزیدگی جسمی، شجاعت و توانمندی، روحیه های والا، زیبایی، بخشندگی و جوانمردی در سطح بالایی قرار دارند، باید گفت که اهل بیت، از نظر علم، زهد، قدرت، فصاحت و بلاغت، شجاعت و سخاوت، کمال صورت، و سیرت، عبادت و عرفان، زیبایی و جمال ظاهری، مردانگی و گذشت و احسان، صبر و مقاومت از همه انسانها برتر و بالاترند. طرح آنان بعنوان چهره های آرمانی، محبتشان را در دلها می آفریند. کدام مشخصه و خصلت و فضیلت جاذبه آفرین و دوست داشتنی و محبت آور را می توان نام برد که حد اعلا و بالاترین مرتبه آن در اهل بیت عصمت، تجلی نداشته باشد؟
در حدیثی، امام رضا (علیه السلام) در توصیف دین و مرام ائمه اهل بیت، چنین می فرماید:
و ان من دینهم الورع و العفة والصدق والصلاح و الأجهاد و اداء الامانة الی البر و الفاجر و طول السجود والقیام باللیل و اجتناب المحارم و حسن الصحبة و حسن الجوار و بذل المعروف و کف الأذی و بسط الوجه و النصیحة و الرحمة للمؤمنین(114)
پرهیزکاری، پاکدامنی، راستگویی، شایستگی، تلاش، امانت داری نسبت به نیک و بد، سجود طولانی، شب زنده داری، پرهیز از حرامها، معاشرت خوب و رفتار مناسب با همسایه، بخشش نیکی، پرهیز از آزار، گشاده رویی، خیرخواهی و رحمت برای مؤمنان، از دین و مرام ائمه است.
در زیارت جامعه، اوصاف برجسته و فضایل ارجمندی از امامان نقل شده است. از جمله اینکه: هرگاه خیر و خوبی یاد شد، اول و ریشه و شاخه و منبع و جایگاه و منتهای آن هستند و هر نیکی از شما آغاز می شود و به شما پایان می گیرد.(115)
شما راه خدا را باز کردید - شهادت را شما آغاز کردید
فدا کردید جان، تا دین بماند - به خون خفتید، تا آیین بماند
اهل بیت عصمت، محبوب ترین انسانها، ارزنده ترین دوستها، زیبنده ترین محبوبهایند که جامعیت بی نظیر نسبت به همه خوبیهای اخلاقی و رفتاری دارند و آنچه خوبان همه دارند، اهل بیت به تنهایی دارند و بهترین چهره های دوست داشتنی و عشق ورزیدنی اند. در حدیث امام صادق (علیه السلام) است که سه چیز محبت آور است: دین، تواضع، بذل و بخشش.(116)
امامان شیعه و اهل بیت، هم محور و مدار دین و آیین اند، هم با همه مقام و مرتبه ای که دارند در تواضع و فروتنی پیشتازند و هم در سخاوت و داد و دهش سر آمد مردم روزگارند. یاد کردن از نمونه های اخلاقی امامان و از تواضع، جود و بخشندگی آنان، علاقه مندی به آنان را می افزاید.
روزی معاویه، یکی از بانوان شجاع و شیفته علی بن ابی طالب (علیه السلام) به نام دارمیه حجونی را احضار کرد. از او پرسید: می خواهم بدانم بر چه اساس و جهتی علی را دوست می داری و با من دشمنی؟ پاسخ داد: علی را به آن جهت دوست دارم و به ولایت او دل بسته ام که او در میان مردم به عدالت رفتار می کرد، حقوق را مساوی تقسیم می کرد، پیامبر او را به ولایت برگزیده بود، دوستدار محرومان بود، دینداران را گرامی می داشت و تو را نیز به خاطر جنگیدنت با علی (علیه السلام) که سزاوار توست، و به خاطر ستمگری، حکومت هوسرانانه و قضاوت جائرانه ات دشمن می دارم.(117)
جلوه های برجسته اخلاقی و رفتاری علی (علیه السلام) آنگونه است که آن بانوی دلیر را هوادار وی ساخته است. فضیلتها همواره جاذبه دارد.

11- معرفی ولی نعمتان

ما از هر کس که احسان و نیکی ببینیم، به او محبت پیدا می کنیم (الانسان عبید الأحسان). طرح نیکی ها و احسانها و فواید و نعمتهایی که از سوی ائمه به ما رسیده است، در ایجاد محبت مؤثر است. آن واسطه فیض الهی اند، وسیله قضای حاجات ما از درگاه خدا می شوند، هدایت کننده و پیشوای دینی مایند، به وسیله آنان در مسیر توحید ناب و راه درست و صراط مستقیم قرار گرفته ایم. صاحب و ولی نعمت ما آنهایند بیمنه رزق الوری. توجه داشتن و توجه دادن به نعمت و شناخت صاحب نعمت، محبت آور است.
خداوند به حضرت موسی وحی فرمود که مرا دوست بدار و مردم را هم دوستدار من کن. گفت: خودم دوستت دارم. با دل مردم چه کنم؟ خداوند وحی فرمود که آنان را به یاد نعمتهای من بینداز فذکرهم نعمتی و آلائی(118). در بخش عمده ای از آیات و احادیث، نعمتها و احسانهای الهی در حق بشر برشمرده شده است. اینها زمینه خدا دوستی و خداپرستی را در انسان پدید می آورد.
در حدیث دیگر اسلام که خدا به حضرت داود چنین وحی کرد. داود عرض کرد: خودم به تو محبت دارم. مردم را چگونه دوستدار تو سازم؟ فکیف احببک الی خلقک؟. خداوند فرمود: از راه یادآوری نعمتهایم، مرا محبوبشان ساز اذکر ایادی عندهم فانک اذا ذکرت ذلک لهم احبونی.(119)
در روابط خانوادگی نیز، گاهی برای ایجاد محبت و کشش در میان کودکان نسبت به بعضی از فامیل، یادآوری می کنند که: او که برایت فلان چیز خرید، تو را به گردش برد و.... چنین و چنان کرد. یادآوری خوبیها و انعام های آنان نسبت به کودکان، ایجاد جاذبه و علاقه می کند.
ائمه نیز حق زیادی بر ما دارند و ما هر چه داریم، بخصوص نعمتها و مواهب معنوی و دینی از این خاندان است و آنان واسطه فیض خدا بر بندگانند و باید اینها یادآوری شود تا محبت بیافریند. در زیارت جامعه درباره نقش رحمت آور اهل بیت در عالم تکوین می خوانیم:
بکم فتح الله و بکم یختم و بکم ینزل الغیث و یکم یمسک السماء ان تقع علی الأرض الا بأذنه.
خداوند به سبب شما آغاز کرد و به شما ختم می کند، به خاطر شما باران و ابر می فرستد، و به سبب شما آسمان را نگه می دارد که جز با اذن او بر زمین نیفتد.
و در مورد نقش هدایتی و ارشادی و دین آموزی آنان و جایگاهشان در تبیین دین، می خوانیم:
بموالاتکم علمنا الله معالم دیننا و اصلح ما کان فسد من دنیانا و بموالاتکم تمت الکلمة و عظمت النعمة وأتلفت الفرقه و بموالاتکم تقبل الطاعة المفترضة.
به سبب موالات و دوستی با شما، خداوند نشانه های دینمان را به ما آموخت و آنچه از دنیایمان تباه شده بود اصلاح کرد. به سبب موالات شما سخن تمام شد و نعمت، عظمت یافت و تفرقه ها به همدلی گرایید، با موالات شما طاعت واجب الهی قبول می شود.
اهل بیت، معلمان دین و مرشدان حیات و راهنمایان زندگی مایند و اگر به توحید و اسلام ناب دست یافته ایم، در سایه تعالیم آنان است و مدیون آنانیم. خدا را بر این نعمت و منت باید شاکر بود. به این خاندان هم باید عشق ورزید.
امام صادق (علیه السلام) درباره اهل بیت (علیهم السلام) فرمود:
لولاهم ما عرف الله عزوجل(120)
اگر آنان نبودند، خدای متعال شناخته نمی شد.
امام امت قدس سره به صورت اکید، یادآور این بودند که دین ما، انقلاب ما، پیروزی ما و ملت ما همه مدیون ابا عبدالله الحسین (علیه السلام) و عاشوراست.
تعابیری از قلیل: این خون سید الشهداست که خونهای همه ملتهای اسلامی را به جوش می آورد، محرم و صفر است که اسلام را نگه داشته است، فداکاری سیدالشهداست که اسلام را برای ما زنده نگه داشته است، اگر قیام حضرت سیدالشهدا نبود، امروز ما هم نمی توانستیم پیروز شویم، شهادت حضرت سیدالشهداء مکتب را زنده کرد، انقلاب اسلامی ایران پرتوی از عاشورا و انقلاب عظیم الهی آن است، همه توجه دادن به نعمت معنوی اهل بیت نسبت به امت ماست و این سبب می شود که خود را رهین این نعمت بشناسیم و محبت اولیای دین در دلمان بیشتر شود.
نعمت ولایت و محبت، از بزرگترین نعمتهاست. در یادآوری نعمتها تنها به نعمتهای مادی نباید اکتفا کرد و نعمتهای معنوی که اغلب به چشم نمی آید و مورد غفلت قرار می گیرد نیز باید یاد شود تا قدر آنها شناخته گردد. همین که ما آشنا و دوستدار این خاندانیم و محبت آنان را در دل داریم، نعمت عظیمی است که با هیچ چیز قابل مبادله نیست. امامان خودشان نیز گاهی دوستداران را به ارجمندی و فضیلت این نعمت معنوی توجه داده اند و آن را بزرگترین برخورداری و ثروت دانسته اند.

12- ذکر فضایل و فرهنگ و تعالیم اهل بیت (علیهم السلام)

مردم، آرمان گرا و قهرمان دوستند و در پی فرزانگیهایند. در غرب، درباره شخصیتها و چهره های ملی و علمی شان، آن قدر کتاب و مقاله می نویسند، فیلم و مجسمه می سازند و تبلیغات می کنند، تا آن چهره را در نقش الگو و قهرمان در ذهن و دل ملت خود جا دهند. ما چرا درباره بزرگان دینمان که بسیار ارزنده تر و شایسته ترند چنین نکنیم؟ اگر مردم شخصیت و فضیلت و فکر و فرهنگ امامان اهل بیت (علیهم السلام) را بشناسند و با سخنان بلند آنان آشنا شوند، به آنان علاقه پیدا می کنند و این علاقه به تبعیت و همسویی می کشد. امام رضا (علیه السلام) در حدیثی فرموده است:
ان الناس لو علموا محاسن کلامنا لاتبعونا(121)
مردم اگر خوبیهای حرفها و تعالیم ما را بشناسند از ما پیروی می کنند. ترویج احادیث اهل بیت و مسابقات حفظ حدیث در این زمینه مفید است. استفاده از چهل حدیثهای گوناگونی که از سوی برخی ناشران در موضوعات مختلف تدوین و منتشر شده است، جهت این کار پیشنهاد می شود. برنامه حفظ این چهل حدیث ها یا احادیث دیگر نیز مفید است.
انتخاب مفاهیم و موضوعات برای گفتن به کودکان و جوانان بسیار مهم است. در احادیث امامان بسیاری نکته ها و معارف نهفته است، ولی همه آنها قابل گفتن برای همه نیست. گاهی برای مخاطب قابل هضم نیست، به جای جاذبه، دافعه دارد و به جای گرایش به مکتب اهل بیت، فراری می دهد و به جای روشنگری اذهان، شبهه می آفریند. در انتخاب هم باید ذوق و خرد داشت و زمینه و ظرفیت ها را سنجیده و این نکته بسیار مهم است.
امام صادق (علیه السلام) به یکی از اصحاب خویش به نام مدرک بن هزهاز فرمود: ای مدرک! به یاران ما سلام برسان و بگو: رحمت خدا بر کسی که مودت مردم را به سوی ما بکشد، به آنان سخنانی از ما بگوید که آنرا می شناسند و می پذیرند و آنچه را حالت انکار و عدم پذیرش دارند نگوید.(122)
باید جوانان و نوجوانان، شیرینی کلام اهل بیت و عمق حکمتهای آنان را دریابند تا از طریق سخنانشان، شیفته شخصیتشان شوند. در این مورد، کلمات قابل فهم تر، ترجمه های شیوا و دلنشین و روان و انتخاب موضوعات کاربردی،، و چاپ زیبا و جذاب مؤثر است. گاهی باید از طریق شکل، مخاطب را به محتوا جذب کرد.
اینکه چگونه مردم و جوانان و بشریت را با فرهنگ اهل بیت (علیهم السلام) باید آشنا کرد، نکته ظریفی است و باید از تکنیک هنر استفاده کرد و در عرضه محتوای کلامی و حیاتی ائمه (علیهم السلام) به نسل امروز از قالبهای نو و جاذبه های هنری و شیوه های اثر گذار بهره گرفت. کار رسانه ها در این جهت مهم است و متأسفانه اغلب، ضعیف و غیر جذاب ارائه می شود.
فضائل اهل بیت (علیهم السلام) در دو محور قابل طرح است:
1- جهات آرمانی و خلقت و طینت و سرشت متعالی و نور خدایی و.... این بخش از فضایل، گرچه ارزشمند است و مقام آنان را نزد خدا آشکار می سازد، ولی چون جنبه عملی و سرمشق گیری و تأسی در آنها نیست، کمتر اثر تربیتی و جاذبه عملی دارد. گاهی هم برای نوجوانان غیر قابل هضم و درک است.
2- جهات عملی و قابل اسوه گیری و تبعیت عینی و ملموس از رفتار اهل بیت (علیهم السلام).
آشنا ساختن نوجوانان و جوانان با سیره معصومین و زندگی ائمه بسیار لازم و مفید است. اینجا آشنایی با تاریخ به کار می آید. شیوایی قلم و جاذبه و هنرمندانه بودن نگارش نیز نباید از یاد برود. ذکر نمونه هایی از صبر، ایثار عفو، تواضع، عبادت، شجاعت، اخلاص، عطا و بخشندگی، فتوت و جوانمردی، حسن خلق، علم و حلم، کیفیت نماز و روزه و تهجد و حج و اعمالشان، همه و همه بسیار سودمند است. بخصوص حکایاتی از اهل بیت که نوعی برخورد خوب و شایسته و احترام آمیز با نوجوانان را در بر دارد، تأثیرگذارتر است. مثلاً قصه پیر مرد و امام حسن و امام حسین و کیفیت وضو یاد دادن، یا رفتار پیامبر با کودکان و سلام دادن به آنان، یا بغل کردن و بوسیدن کودکان خردسال مؤمنین.
معرفی کودکان اهل بیت و جاذبه های رفتاری آنان برای کودکان ما تأثیر گذارتر است و این سنخیت در سن و سال، بیشتر جاذبه می آفریند.
محبت در دل نوجوانان اگر بصورت یک بذر کاشته شده باشد، با ذکر نمونه های خوب اخلاقی و سیره اهل بیت (علیهم السلام) باید آن را آبیاری کرد، تا هم خشک نشود، هم رشد کند و ثمرات بیشتری دهد. این، سبب تعمیق محبت می شود.(123) مطالب ارزشمندی که در کتابهای معتبر و اصیل نهفته، باید استخراج شود تا نسل نوجوانان امروز هم از آن ذخایر بهره مند شوند.
انتخاب شعرهای ناب، زیبا و روان درباره شخصیت امامان و اهل بیت، نیز خواندن و اجرای دلنشین و شیرین آنها ایجاد محبت می کند. از میان انبوه قصاید و اشعار ولایی، باید دست به گزینش زد. آگاهی و ذوق لطیف، در این گزینش بسیار نقش دارد. در این مسأله نیز، همچون برنامه های دیگر فرهنگی و هنری برای کودکان و نوجوانان، توجه به نکات روانشناسی و روحیات ویژه این مقطع سنی و تحصیلی ضروری است.