عشق برتر«راههای ایجاد محبت اهل بیت (علیهم السلام) در کودکان و نوجوانان»

جواد محدثی‏

راههای ایجاد محبت

نشناخته را محرم هر راز مکن - قفل دل خود بر همه کس باز مکن
در قلک دل برای آینده خویش - جز عشق خدا و دین پس انداز مکن

1- دوران پیش از کودکی

آنچه در ساختن شخصیت یک انسان مؤثر است، خیلی پیشتر از مدرسه و جامعه آغاز می شود و به مسأله تغذیه، شیر مادر، روحیات والدین، شرایط ایام بارداری، انعقاد نطفه و... هم مربوط می شود و موضوع وراثت نیز، در جای خود مهم است.
اهل معرفت و انسانهای دقیق و ارزشی، در به وجود آوردن نسلی پاک، نجیب، با ایمان و اهل صلاح و فلاح، به این نکات و ریزه کاریها هم توجه می کنند.
در زندگی نامه بسیاری از بزرگان دین یا شهیدان اسلام می خوانیم و می شنویم که مادرانشان آنان را با وضو شیر داده اند، ایام بارداری و شیردادن، مواظب حالات روحی خود، غذای حلالی که می خورده اند، مجالسی که شرکت می کرده اند، کتابهایی که می خواندند و.... بوده اند. این مراقبت ها در روحیه و خصلت های کودک تأثیر می گذارد. اینکه مادر در ایام بارداری یا هنگام شیر دادن، چه صداها و نوارهایی بشنود (ترانه یا تلاوت قرآن یا نوحه و مداحی و...) و چه تصاویر و فیلمهایی ببیند، در چه جلساتی شرکت کند، با چه کسانی معاشرت داشته باشد، در تکوین شخصیت معنوی فرزند بی اثر نیست. برخی از سفره امام حسین (علیه السلام) و اطعام ایام عاشورا و غذاهای نذری، به قصد تبرک استفاده می کنند. این ایمانها و عقیده ها به نوزاد هم منتقل می شود.
آنچه در آداب و سنن اسلامی در مورد کودکان و نوزادان است (از قبیل: از خداوند فرزند صالح خواستن، دایه صالح گرفتن برای شیر دادن، توجه به انتقال اخلاق دایه به فرزند، کام نوزاد را با آب فرات و تربت کربلا برداشتن، هنگام تولد و نامگذاری در گوش او اذن و اقامه گفتن، نام نیک بر او نهادن، از نام ائمه بر فرزندان گذاشتن، یاد دادن قرآن و حدیث اهل بیت به فرزندان و آموختن نماز و واداشتن به روزه و...) همه نشان دهنده تأثیر اینگونه امور در خلق و خوی کودکان است.
از علی (علیه السلام) روایت است که فرمود: من از خدای خود فرزندانی زیبا روی و خوش قامت نطلبیدم، بله از پروردگارم خواستم فرزندانی به من عطا کند که مطیع خدا و خائف از او باشند، تا هر گاه به آنان می نگرم که مطیع خدایند، چشمانم روشن گردد.(33)
امام سجاد (علیه السلام) نیز در دعای مخصوص فرزندان، بیشتر نکته های معنوی و دینی و اخلاقی و صلاح و فلاح و تقوا و بصیرت و اطاعت خدا و محبت اولیای الهی و دشمنی با دشمنان خدا می طلبد:
و اجعلهم ابراراً اتقیاء بصراء سامعین مطیعین لک ولا ولیائک محبین مناصحین و لجمیع اعداءک معاندین و مبغضین(34)
پس دوران کودکی، فصل تربیت دینی و تربیت ولایی کودکان است و محبت اهل بیت هم یکی از شاخه های همین تربیت دینی است.
من غم و مهر حسین، با شیر از مادر گرفتم - روز اول کامدم، دستور تا آخر گرفتم
بر مشام جام زدم یک قطره از بوی حسینی - سبقت از مشک و گلاب و نافه و عنبر گرفتم
حضور ما در جلسات حسینی و اشک ریختن در سوگ ابا عبد الله (علیه السلام) و شنیدن حرف و حدیث امامان و اهل بیت، در روح کودکی که در رحم یا در آغوش دارد، تأثیر گذار است.
.... در حسینیه دلمان، مرغهای محبت سینه می زنند و اشکهای یتیم در خرابه چشم، بیقراری می کنند. سینه ما تکیه ای قدیمی است، سیاهپوش با کتیبه درد و داغ. درب آن با کلید یا حسین باز می شود و زمین آن با اشک و مژگان، آب و جارو می شود.
ما دلهای شکسته خود را وقف اباعبدالله (علیه السلام) کرده ایم و اشک خود را نذر کربلا، و این وقفنامه به امضای حسین (علیه السلام) رسیده است. این است که زیارت، ترجیع بند ایام سال ماست.
صبحها وقتی سفره دعا و عزا گشوده می شود، دل روحمان گرسنه عاطفه و تشنه عشق می شود. ابتدا چند مشت آب بیداری به صورت جان می زنیم، تا خواب غفلت را بشکنیم. زیارتنامه را که می بینیم، چشممان آب می افتد. السلام علیک را که می شنویم، بوی خوش کربلا به مشاممان می رسد. توده های بغض در گلویمان متراکم می گردد و هوای دلمان ابری می شود و آسمان دیدگانمان بارانی.
سر سفره ذکر مصیبت، قنداق دهانمان را پر از حبه قندهای یا حسین می کنیم و نمکدان چشممان دانه دانه اشک بر صورتمان می پاشد. به دهان که می رسد، قند و نمک در کاممان می آمیزد و این محلول شور و شیرین، درمان عشق ماست و نمک گیر سفره حسین می شویم. این است که تا آخر عمر، دست و دل از حسین (علیه السلام) بر نمی داریم. آنگه جرعه جرعه زیارت عاشورا می نوشیم و سر سفره توسل، ولایت را لقمه لقمه در دهان کودکانمان می گذاریم.
غذای ما از عطای حسین (علیه السلام) است. الحمد الله.... در این خشکسالی دل و قحطی عشق، نم نم باران اشک، غنیمتی است که رواق آینه کاری شده چشمان ما را شستشو می دهد. خدایا ما را به چشمه کربلا و نهر علقمه تشنه تر کن و معمار اشک را برای آبادی دلهایمان بفرست.
امروز بر سر در دلهای ما پرچمی نصب شده که بر آن نوشته است:
السلام علیک یا اباعبدالله(35)
ریشه های حب اهل بیت، در دوران خردسالی و شیرخوارگی نیرو می گیرد و در جوانی و بزرگسالی میوه و برگ و بار می دهد. آری...
به جام جان نریخت مهر دیگری - از آن دمی که دل شد آشنای تو
این مرحله، به مراقبتها و رفتارهای والدین در دوران شیرخوارگی و نوزادی فرزندان مربوط می شود.
امام.... اینک ماییم و کودکان و نوجوانان موجود در جامعه و ضرورت و اهمیت تربیت ولایی و دینی آنان.
در اینکه چگونه می توان جوانان و نوجوانان را محب آل محمد و دوستداران اهل بیت (علیهم السلام) بار آورد، راههای مختلفی وجود دارد. برخی از این راهها جنبه ذهنی و تئوری دارد، یعنی طرح موضوعات و مباحثی که نتیجه آن ایجاد کشش و جذبه نسبت به خاندان پیامبر است. عمدتاً بیان فضایل و مناقب و مقامات و شرح حال و سیره اولیاء الهی، حتی ذکر شمایل و اوصاف ظاهری آنان، از این بخش است. بعضی حتی از راه تصاویر و عکسهای منسوب به پیامبر و امامان، به آنان علاقه پیدا می کنند و تصویر، گذرگاه و معبری برای ورود به دنیای زیبا و دوست داشتنی اولیای دین می شود. برخی هم جنبه عملی و کاربردی است، یعنی اجرای برنامه ها یا توجه به نکات اجرایی و کاربردی که نتیجه آن جای گرفتن محبت اهل بیت (علیهم السلام) در دل کودکان و جوانان است و این کار، عمدتاً از سوی پدران و مادران، اولیاء و مربیان، برنامه سازان، مسؤولان فرهنگی و تربیتی کشور و چهره های مورد توجه و علاقه نسل نوجوان در جامعه است.
اینک برخی از این راهها و شیوه ها برشمرده می شود:

2- پیوند با آب فرات و خاک کربلا

استفاده از نمادها و سمبلهایی که به نوعی ارتباط با اهل بیت دارد، این رابطه را تقویت می سازد. عاشورا برجسته ترین مظهر خط ولایت نسبت به این خاندان است.
شهادت و عطش نیز دو جلوه مهم عاشورا است.
آب فرات یاد آور تشنگی امام و اهل بیت او و وفای عباس است و تربت سید الشهداء، خاک آمیخته به خون ثارالله است و این دو، فرهنگ عاشورا و حب اهل بیت را با خود دارند.
در تعالیم شیعه، از سنتهای مؤکد مذهبی، برداشتن کام نوزادان هنگام تولد، با تربت سید الشهداء و آب فرات است یعنی اندکی از این یا آن، به کام نوزادان مالیدن، یا در دهان او چکاندن.
این کار، هم پیوند دادن نوزادان از همان بدو تولد با این خاندان و عاشوراست، هم نشان عشق والدین به ایجاد این رابطه است، هم تأثیر طبیعی این آب و خاک در سرشت و طینت و خلق و خوی فرزندان است. همچنان که طبق احادیث بسیار، خداوند در تربت سید الشهداء شفا و خاصیت درمانی قرار داده است.(36) اثر ایجاد محبت و امنیت هم در این تربت و آن آب نهاده است. پس، از راههای عملی، یکی هم عمل به این سنت دینی است. اثر ایجاد محبت در روایات مربوط به آن هم بیان شده است. امام صادق (علیه السلام) فرمود:
حنکوا اولادکم بماء الفرات(37)
کام نوزادان خود را با آب فرات بردارید.
امام صادق (علیه السلام) به سلیمان بن هارون بجلی فرمود:
ما اظن احداً یحنک بماء الفرات الا احبنا اهل البیت(38)
گمان نمی کنم که کسی با آب فرات، کام نوزاد را بردارد مگر آنکه ما خاندان را دوست بدارد.
آن حضرت، فرات را نهری بهشتی می داند که به خدا ایمان آورده است و روزی یک قطره از بهشت در آن می چکد. و نیز فرمود:
من شرب من ماء الفرات و حنک به فهو محبنا اهل البیت(39)
هر کس از آب فرات بنوشد، یا کام کودک را با آن بردارد، یقیناً دوستدار ما خاندان خواهد بود.
علی (علیه السلام) فرمود:
ان اهل الکوفه لو حنکوا اولادهم بماء الفرات لکانوا شیعة لنا(40)
اگر کوفیان، اولاد خود را با آب فرات، کام برداشته بودند، شیعه ما می شدند.
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
ما احد یشرب من ماء الفرات و یحنک به اذا اولد الا احبنا، لأن الفرات نهر مؤمن(41)
هیچ کسی نیست که از آب فرات بنوشد، یا وقتی فرزند آورد، کام او را با آب فرات بردارد، مگر آنکه دوستدار ما شود، چرا که فرات، نهری مؤمن است.
آن حضرت، در مورد کام برداشتن نوزادان با تربت سیدالشهداء هنگام تولد، چنین دستور داده است:
حنکوا اولادکم بتربة الحسین، فانها امان(42)
فرزندان خود را با تربت حسین (علیه السلام) کام برگیرید، چرا که مایه ایمنی است.
البته در روایات، تأکید شده است که این بهره گیری درمانی از تربت، وقتی است که انسان به این نکته باور داشته باشد که خداوند در تربیت آن حضرت، این نفع و خیر را قرار داده است.(43)
سنت آمیختن آب یا شربت به تربت سیدالشهداء و نوشیدن و نوشاندن آن به دیگران جهت درمان، زمان ائمه هم رواج داشته است.(44) امروز نیز میان معتقدان و شیفتگان این مکتب، رایج است.(45)