عشق برتر«راههای ایجاد محبت اهل بیت (علیهم السلام) در کودکان و نوجوانان»

جواد محدثی‏

حقوق اهل بیت (علیهم السلام) و وظایف ما

غیر از مودت اهل بیت که در قرآن هم آمده است، در روایات فراوانی حقوق آنان بر عهده ما و وظیفه ما در برابر اهل بیت بیان شده است و ابواب متعددی از احادیث درباره ولایت، محبت، مودت و نصرت اهل بیت وجود دارد(16) که فهرستی از آن حقوق و وظایف، چنین است:
1- مودت و محبت
در زیارت جامعه است:
بموالاتکم تقبل الطاعة المفترضة و لکم المودة الواجبة
به سبب ولایت شما طاعت واجب پذیرفته می شود و مودت واجب برای شماست.
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در حدیثی مفصل، خطاب به سلمان و ابوذر و مقداد از جمله فرموده است:
ان مودة اهل بیتی مفروضة واجبة علی کل مؤمن و مؤمنة...(17)
مودت اهل بیت من بر هر مرد و زن با ایمان، فرض و واجب است.
امام علی (علیه السلام) فرمود:
علیکم بحب آل نبیکم فانه حق الله علیکم(18)
بر شما باد محبت دودمان پیامبرتان، که این حق خدا بر گردن شماست.
2- تمسک و چنگ زدن به آستان آنان
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من تمسک بعترتی من بعدی کان من الفائزین(19)
هر کس پس از من به خاندانم چنگ بزند و تمسک جوید، از رستگاران خواهد بود.
3- ولایت و پذیرش رهبری آنان
علی (علیه السلام) فرمود:
لنا علی الناس حق الطاعة و الولایة(20)
برای ما بر عهده مردم حق اطاعت و ولایت است.
4- مقدم داشتن آنان بر دیگران
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
اهل بیتی نجوم لأهل الارض، فلا تتقدموهم و قدموهم فهم الولاة بعدی(21)
خاندان من ستارگانی برای اهل زمین اند، پس از آنان جلو نیفتید، بلکه آنان را جلو اندازید، که آنان پس از من والیان اند.
5- اقتدا به آنان در امور دین و دنیا
اهل بیتی یفرقون بین الحق والباطل و هم الائمة الذین یقتدی بهم(22)
اهل بیت من میان حق و باطل را جدا می کنند و آنان پیشوایانی هستند.
که باید به آنان اقتدا کرد.
6- اکرام و احترام نسبت به آنان
ایها الناس! عظموا اهل بیتی فی حیاتی و من بعدی و اکرموهم و فضلوهم(23)
ای مردم، اهل بیت مرا بزرگ بدارید، چه در حال حیاتشان چه پس از من و آنان را احترام و اکرام کنید و آنان را بر دیگران برتری دهید.
7- ادای خمس اموال و درآمدها
آیه 41 انفال، خمس را برای خدا و رسول و ذوی القربی و.... می داند.
8- نیکی کردن و پیوند داشتن با آنان و ذریه ایشان
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
من لم یقدر علی صلتنا فلیصل صالحی موالینا یکتب له ثواب صلتنا(24)
هر کس نتواند با ما صله و پیوند و نیکی داشته باشد با دوستان صالح ما پیوند داشته باشد، تا برای او پاداش ارتباط با ما و نیکی به ما نوشته شود.
9- صلوات و درود فرستادن بر آنان
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من صلی صلوة لم یصل فیها علی و لا علی اهل بیتی لم تقبل منه.(25)
هر کس نماز بخواند که در آن بر من و اهل بیتم صلوات نفرستد، نمازش از او پذیرفته نیست.
10- یاد کردن آنان و فضایلشان
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
خیر الناس من بعدنا من ذاکر امرنا و دعا الی ذکرنا(26)
بهترین مردم پس از ما کسی است که کار و فرهنگ ما را یاد کند و مردم را به یاد ما فراخواند.
امام باقر (علیه السلام) فرمود:
ان ذکرنا من ذکر الله و ذکر عدونا من ذکر الشیطان(27)
یاد کرد ما از یاد خداست و یاد دشمن ما، از یاد دشمن است.
11- ذکر مصائب و مظلومیت آنان
امام صادق (علیه السلام) (درباره مجالسی به یاد عزای اهل بیت):
ان تلک المجالس احبها فاحیوا امرنا، انه من ذکرنا او ذکرنا عنده فخرج من عینیه مثل جناح الذباب غفر الله له ذنوبه(28)
این مجالس را دوست می دارم، پس امر و فکر ما را زنده بدارید، همانا کسی که از ما یاد کند یا ما نزد او یاد شویم و از چشمانش به اندازه بال مگسی اشک آید، گناهانش آمرزیده می شود.
12- رفتن به زیارت قبور مطهرشان
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
ان لکل امام عهداً فی عنق اولیائه و شیعته و ان من تمام الوفاء بالعهد زیارة قبورهم(29)
برای هر امامی عهد و پیمانی بر گردن دوستان و پیروان اوست و از نشانه های وفای کامل به این عهد و پیمان، زیارت قبر امامان است.
نقش اجتماعی و تربیتی زیارت، آن قدر بسیار است که نشانه کمال حج و زیارت خانه خدا به شمار رفته است و احادیث فراوانی به زیارت اهل بیت و امامان معصوم، چه در حال حیاتشان و چه پس از وفات، سفارش کره است.(30)
امام باقر (علیه السلام) فرمود: همانا مردم فرمان یافته اند که سراغ این سنگها(ی کعبه) آمده، آنها را طواف کنند، سپس نزد ما آیند و ولایت و همبستگی خویش را به ما خبر دهند و یاری خود را بر ما عرضه کنند.(31)
این بعد اجتماعی و سیاسی حج را در زمینه پیوند یاری و ارتباط ولایی با امامان حق نشان می دهد. پاداشهای عظیمی که برای زیارت روایت شده، بویژه زیارت کربلا و خراسان، زیارت اربعین و عاشورا، زیارت از دور و نزدیک، نشان اهمیت مسأله است. زیارت، علاوه بر آنکه تکلیف ما نسبت به امامان است، نقش محبت آفرینی هم دارد (بعداً اشاره خواهد شد).
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
الزیارة تنبت المودة(32)
زیارت و دیدار، مودت و دوستی به بار می آورد.

راههای ایجاد محبت

نشناخته را محرم هر راز مکن - قفل دل خود بر همه کس باز مکن
در قلک دل برای آینده خویش - جز عشق خدا و دین پس انداز مکن

1- دوران پیش از کودکی

آنچه در ساختن شخصیت یک انسان مؤثر است، خیلی پیشتر از مدرسه و جامعه آغاز می شود و به مسأله تغذیه، شیر مادر، روحیات والدین، شرایط ایام بارداری، انعقاد نطفه و... هم مربوط می شود و موضوع وراثت نیز، در جای خود مهم است.
اهل معرفت و انسانهای دقیق و ارزشی، در به وجود آوردن نسلی پاک، نجیب، با ایمان و اهل صلاح و فلاح، به این نکات و ریزه کاریها هم توجه می کنند.
در زندگی نامه بسیاری از بزرگان دین یا شهیدان اسلام می خوانیم و می شنویم که مادرانشان آنان را با وضو شیر داده اند، ایام بارداری و شیردادن، مواظب حالات روحی خود، غذای حلالی که می خورده اند، مجالسی که شرکت می کرده اند، کتابهایی که می خواندند و.... بوده اند. این مراقبت ها در روحیه و خصلت های کودک تأثیر می گذارد. اینکه مادر در ایام بارداری یا هنگام شیر دادن، چه صداها و نوارهایی بشنود (ترانه یا تلاوت قرآن یا نوحه و مداحی و...) و چه تصاویر و فیلمهایی ببیند، در چه جلساتی شرکت کند، با چه کسانی معاشرت داشته باشد، در تکوین شخصیت معنوی فرزند بی اثر نیست. برخی از سفره امام حسین (علیه السلام) و اطعام ایام عاشورا و غذاهای نذری، به قصد تبرک استفاده می کنند. این ایمانها و عقیده ها به نوزاد هم منتقل می شود.
آنچه در آداب و سنن اسلامی در مورد کودکان و نوزادان است (از قبیل: از خداوند فرزند صالح خواستن، دایه صالح گرفتن برای شیر دادن، توجه به انتقال اخلاق دایه به فرزند، کام نوزاد را با آب فرات و تربت کربلا برداشتن، هنگام تولد و نامگذاری در گوش او اذن و اقامه گفتن، نام نیک بر او نهادن، از نام ائمه بر فرزندان گذاشتن، یاد دادن قرآن و حدیث اهل بیت به فرزندان و آموختن نماز و واداشتن به روزه و...) همه نشان دهنده تأثیر اینگونه امور در خلق و خوی کودکان است.
از علی (علیه السلام) روایت است که فرمود: من از خدای خود فرزندانی زیبا روی و خوش قامت نطلبیدم، بله از پروردگارم خواستم فرزندانی به من عطا کند که مطیع خدا و خائف از او باشند، تا هر گاه به آنان می نگرم که مطیع خدایند، چشمانم روشن گردد.(33)
امام سجاد (علیه السلام) نیز در دعای مخصوص فرزندان، بیشتر نکته های معنوی و دینی و اخلاقی و صلاح و فلاح و تقوا و بصیرت و اطاعت خدا و محبت اولیای الهی و دشمنی با دشمنان خدا می طلبد:
و اجعلهم ابراراً اتقیاء بصراء سامعین مطیعین لک ولا ولیائک محبین مناصحین و لجمیع اعداءک معاندین و مبغضین(34)
پس دوران کودکی، فصل تربیت دینی و تربیت ولایی کودکان است و محبت اهل بیت هم یکی از شاخه های همین تربیت دینی است.
من غم و مهر حسین، با شیر از مادر گرفتم - روز اول کامدم، دستور تا آخر گرفتم
بر مشام جام زدم یک قطره از بوی حسینی - سبقت از مشک و گلاب و نافه و عنبر گرفتم
حضور ما در جلسات حسینی و اشک ریختن در سوگ ابا عبد الله (علیه السلام) و شنیدن حرف و حدیث امامان و اهل بیت، در روح کودکی که در رحم یا در آغوش دارد، تأثیر گذار است.
.... در حسینیه دلمان، مرغهای محبت سینه می زنند و اشکهای یتیم در خرابه چشم، بیقراری می کنند. سینه ما تکیه ای قدیمی است، سیاهپوش با کتیبه درد و داغ. درب آن با کلید یا حسین باز می شود و زمین آن با اشک و مژگان، آب و جارو می شود.
ما دلهای شکسته خود را وقف اباعبدالله (علیه السلام) کرده ایم و اشک خود را نذر کربلا، و این وقفنامه به امضای حسین (علیه السلام) رسیده است. این است که زیارت، ترجیع بند ایام سال ماست.
صبحها وقتی سفره دعا و عزا گشوده می شود، دل روحمان گرسنه عاطفه و تشنه عشق می شود. ابتدا چند مشت آب بیداری به صورت جان می زنیم، تا خواب غفلت را بشکنیم. زیارتنامه را که می بینیم، چشممان آب می افتد. السلام علیک را که می شنویم، بوی خوش کربلا به مشاممان می رسد. توده های بغض در گلویمان متراکم می گردد و هوای دلمان ابری می شود و آسمان دیدگانمان بارانی.
سر سفره ذکر مصیبت، قنداق دهانمان را پر از حبه قندهای یا حسین می کنیم و نمکدان چشممان دانه دانه اشک بر صورتمان می پاشد. به دهان که می رسد، قند و نمک در کاممان می آمیزد و این محلول شور و شیرین، درمان عشق ماست و نمک گیر سفره حسین می شویم. این است که تا آخر عمر، دست و دل از حسین (علیه السلام) بر نمی داریم. آنگه جرعه جرعه زیارت عاشورا می نوشیم و سر سفره توسل، ولایت را لقمه لقمه در دهان کودکانمان می گذاریم.
غذای ما از عطای حسین (علیه السلام) است. الحمد الله.... در این خشکسالی دل و قحطی عشق، نم نم باران اشک، غنیمتی است که رواق آینه کاری شده چشمان ما را شستشو می دهد. خدایا ما را به چشمه کربلا و نهر علقمه تشنه تر کن و معمار اشک را برای آبادی دلهایمان بفرست.
امروز بر سر در دلهای ما پرچمی نصب شده که بر آن نوشته است:
السلام علیک یا اباعبدالله(35)
ریشه های حب اهل بیت، در دوران خردسالی و شیرخوارگی نیرو می گیرد و در جوانی و بزرگسالی میوه و برگ و بار می دهد. آری...
به جام جان نریخت مهر دیگری - از آن دمی که دل شد آشنای تو
این مرحله، به مراقبتها و رفتارهای والدین در دوران شیرخوارگی و نوزادی فرزندان مربوط می شود.
امام.... اینک ماییم و کودکان و نوجوانان موجود در جامعه و ضرورت و اهمیت تربیت ولایی و دینی آنان.
در اینکه چگونه می توان جوانان و نوجوانان را محب آل محمد و دوستداران اهل بیت (علیهم السلام) بار آورد، راههای مختلفی وجود دارد. برخی از این راهها جنبه ذهنی و تئوری دارد، یعنی طرح موضوعات و مباحثی که نتیجه آن ایجاد کشش و جذبه نسبت به خاندان پیامبر است. عمدتاً بیان فضایل و مناقب و مقامات و شرح حال و سیره اولیاء الهی، حتی ذکر شمایل و اوصاف ظاهری آنان، از این بخش است. بعضی حتی از راه تصاویر و عکسهای منسوب به پیامبر و امامان، به آنان علاقه پیدا می کنند و تصویر، گذرگاه و معبری برای ورود به دنیای زیبا و دوست داشتنی اولیای دین می شود. برخی هم جنبه عملی و کاربردی است، یعنی اجرای برنامه ها یا توجه به نکات اجرایی و کاربردی که نتیجه آن جای گرفتن محبت اهل بیت (علیهم السلام) در دل کودکان و جوانان است و این کار، عمدتاً از سوی پدران و مادران، اولیاء و مربیان، برنامه سازان، مسؤولان فرهنگی و تربیتی کشور و چهره های مورد توجه و علاقه نسل نوجوان در جامعه است.
اینک برخی از این راهها و شیوه ها برشمرده می شود: