عشق برتر«راههای ایجاد محبت اهل بیت (علیهم السلام) در کودکان و نوجوانان»

نویسنده : جواد محدثی

پیشگفتار

به گواهی تجربه و تاریخ، آنان که وابستگی های عاطفی و قلبی به دین و مظاهر مکتب و مذهب داشته اند و علاقمندان اهل بیت (علیهم السلام) و پای بندان به سنن مذهبی و شعائر دینی، کمتر در معرض انحراف، گناه، مفاسد و آلودگیهای اخلاقی بوده اند، یا دیرتر به مفاسد و بدیها کشیده شده اند.
عواطف پاک مقدس نسبت به معصومین و خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) عامل ثبات قدم بیشتر در راه دینداری است و عشق و محبت به اهل بیت (علیهم السلام)، تا حد زیادی بیمه کننده افراد در برابر گناه و فساد است، به شرط آنکه این محبت و دوستی، عمیق، ریشه دار و از روی بصیرت و معرفت باشد و با هدایت صحیح، انسان را در مسیر عمل قرار دهد.
از سوی دیگر جوانان و نوجوانان اگر پایه های اعتقادی استوار و تربیت های دینی درست نداشته باشند، آسیب پذیرفتن قشر جامعه در مقابل امواج گناه و فساد اخلاقی و اجتماعی به شمار می آیند.
دشمنان اسلام و انقلاب اسلامی نیز، برنامه و بودجه برای تهاجم فرهنگی اختصاص داده اند و با همه امکانات و ابزار و شیوه ها در پی جدا ساختن جوانان جامعه از جریان مقدس اسلام و انقلاب در میهن اسلامی ما و در سطح جهانند.
امروز دیگر تردید در فعالیت های برنامه ریزی شده دشمن برای هجوم به فرهنگ دینی و ارزش های اخلاقی و انقلابی ما، نشانه بی خبری و غفلت و سادگی است. معرفی الگوهای ناسالم به جوانان و کشاندن آنان به وادی عشقهای سرراهی و نمونه های مبتذل و اشباع گناه آلود و انحرافی این نیاز و خلأ روحی، یکی از همین دامها و برنامه هاست.
با این حساب، برای صیانت جوانان عزیز از این آفتها و توطئه ها، از سنین کودکی و نوجوانی باید برنامه داشت و هوشیارانه و دقیق، در جهت تغذیه فکری و روحی و عاطفی و هدایت آنان در بستر صراط مستقیم و بر اساس قرآن و عترت تلاش کرد.
ایجاد محبت اهل بیت (علیهم السلام) در دل کودکان و نوجوانان و گره زدن اندیشه و عاطفه و محبت آنان با این خاندان پاک و نمونه، می تواند یکی از این شیوه ها و برنامه ها به شمار آید. برای آنان که در پی مهرورزی و دل باختن و محبوب گزیدن و دوست داشتن اند، اهل بیت پیامبر، بهترین و برترین محبوب و معشوق اند و عشق به این خاندان، ارزنده ترین و ماندگارترین عشقهاست. به قول شاعر صاحبدل شیراز:
سعدی، اگر عاشقی کنی و جوانی - عشق محمد بس است و آل محمد. (1)
ولی... چگونه و با چه روشی می توان نسل امروز را محبت و دوستدار اهل بیت بار آورد و بذر و نهال این عشق مقدس و برتر را در مزرعه روح و جانشان کاشت؟
پدران، مادران، اولیا و مربیان، نویسندگان و هنرمندان، برنامه سازان صدا و سیما، نهادهای فرهنگی و هنری، سیاست گذاران مراکز تبلیغی و تربیتی و همه کسانی که به نحوی در شکل دادن به شخصیت کودکان و نوجوانان، مؤثر و سهیم اند؛ در این مورد، هم مسؤولند، هم در پی یافتن راهها و شیوه های عملی و کاربردی برای ایجاد محبت اهل بیت و تربیت دینی در دل و اندیشه نسل معاصرند.
نگارنده این اثر، بی آنکه ادعایی داشته باشد، به عنوان یک گام کوچک و ابتدایی به تدوین این جزوه پرداخته و نکته هایی را در این زمینه مطرح ساخته است، به این امید که این موضوع با پیگیری صاحب نظران و کار بیشتر و روشهای علمی تر و عینی تر، هر چه غنی تر شود و کمال یابد و استفاده بیشتری به اهل مطالعه و پژوهش برساند.
قم - جواد محدثی
بهار 1378 ش

جایگاه محبت در دین

گرچه استفاده از قدرت، می تواند ما را به هدف برساند، ولی بهره گیری از محبت و عشق و ایجاد جاذبه و کشش قلبی، اهرمی قوی تر است و انگیزه های ماندگارتری ایجاد می کند. در روایات نیز آمده است: محبت و دوست داشتن برتر از ترس و بیم است.(2)
نوع رابطه ما با اهل بیت (علیهم السلام) بر چه معنایی است و بر چه مبنایی باید باشد؟
آیا مثال رابطه ملت و حاکم و مردم و رهبر است؟
یا رابطه علمی میان شاگرد و استاد؟
یا رابطه محبت و مودت و پیوند قلبی و درونی است، که هم کارسازتر، و هم بادوامتر و ریشه دارتر است؟
خلل پذیر بود هر بنا که می بینی - مگر بنای محبت که خالی از خلل است
قرآن کریم روی این رابطه تأکید دارد و مودت اهل بیت (علیهم السلام) را اجر رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) معرفی می کند:
قل لا اسئلکم علیه اجراً الا المودة فی القربی(3)
بگو: من برانجام رسالت، از شما مزدی نمی خواهم، مگر دوستی و محبت درباره نزدیکانم.
در روایات متعددی مودة فی القربی به محبت و مودت اهل بیت و خاندان پیامبر تفسیر شده است. بالاترین محبت هم محبتی است که خدا به آن سفارش کرده باشد و صاحبان این محبت را نیز دوست بدارد.
در روایات هم، مودت و ولایت، به عنوان یک فرض الهی و ملاک قبول اعمال و عبادات به حساب آمده است.(4)
تولای شما فرض خدایی است - قبول و رد آن مرز جدایی است
هر آن کس را که در دین رسول است - ولایت، مهر و امضای قبول است
دیانت بی شما کامل نگردد - بجز با عشقتان دل، دل نگردد (5)
اهل سنت هم طبق احادیثشان این نکته را قبول دارند و در شعر شافعی چنین آمده است:
یا اهل بیت رسول الله حبکم - فرض من الله فی القرآن انزله
کفاکم من عظیم القدر انکم - من لم یصل علیکم لاصلاة له (6)
ای خاندان پیامبر خدا! حب شما فریضه ای است خدایی که خداوند در قرآن آورده است، برای افتخار بزرگ شما همین بس که هر کس در نماز بر شما صلوات و درود نفرستد، نمازش درست نیست و نماز ندارد.
از آنجا که این پیوند درونی، هم بیمه کننده دوستدار اهل بیت در مقابل انحرافها و لغزشهاست، هم هدایتگر امت به سرچشمه زلال دین است، رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است که مردم را دوستدار اهل بیت بار آورید و بر مبنای این محبت، تربیت کنید:
ادبوا اولادکم علی حبی و حب اهل بیتی والقرآن.(7)
فرزندانتان را با محبت من و محبت خاندان من و محبت قرآن تربیت و تأدیب کنید.
امام صادق (علیه السلام) نیز فرموده است:
رحم الله عبدا حببنا الی الناس ولم یبغضنا الهیم(8)
خدا رحمت کند کسی را که ما را محبوب مردم سازد و ما را در نظر مردم مبغوض و منفور نسازد.
نیز از سخنان آن حضرت در توصیه به شیعه است:
احبونا الی الناس و لا تبغضونا الیهم، جروا الینا کل مودة وادفعوا عنا کل قبیح(9)
ما را در نظر مردم محبوب سازید و در نظرشان ما را منفور نگردانید، هر مودت و دوستی را به طرف ما بکشید و هر زشتی را از ما دور سازید.
هرچه محبت و دلباختگی و ارتباط قلبی بیشتر باشد، تبعیت و همرنگی و همراهی و همدلی هم بیشتر خواهد شد. نقش عشق و محبت در ایجاد همسانی و همفکری و همراهی و هم سویی بسیار عظیم است و مردم پیوسته از چهره های محبوبشان الگو و سرمشق می گیرند. ایمان عاطفی به رهبری حتی در اطاعت سیاسی و اجتماعی هم تأثیر می گذارد و زمینه ساز تبعیتی عاشقانه می شود، نه صرفاً تشکیلاتی و رسمی.
از این رو، ارتباط شیعه با اهل بیت را علاوه بر جنبه های اعتقادی بر مبنای علمی و احادیث و منابع دینی، باید عاطفی و روحی و احساسی قرار داد و آگاهی عقلی را با عاطفه قلبی در هم آمیخته و عقل و عشق را با هم پیوند زد. همچانکه در آموزش هم، اگر معلم، بیش از رابطه علمی، رابطه قلبی و زمزمه محبت و مودت باشد جمعه به مکتب آورد طفل گریز پای را در ارتباطهای ولایی با ائمه نیز دل، قلمرو و فرمانروایی آنان می گردد.
در این صورت، میان شناخت، عشق و پیروی، رابطه ای مستحکم پدید می آید و معرفت، محبت می آورد و محبت، ولایت و تبعیت. در حدیثی رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به این سه عنصر و نقش آن در سعادت انسان اشاره فرموه است:
معرفة آل محمد برائة من النار و حب آل محمد جواز علی الصراط و الولایه لآل محمد امان من العذاب(10)
معرفت و شناخت آل محمد، برائت و نجات از دوزخ است و محبت آل محمد، جواز عبور از صراط است و ولایت نسبت به آل محمد، امان از عذاب است.
این رابطه را می توان چنین ترسیم کرد:
معرفت - محبت - اطاعت
در حدیث امام صادق (علیه السلام) نیز آمده است:
الحب فرع المعرفة(11)
محبت، فرع و شاخه شناخت است.
در سیره پیامبر اکرم نیز آمده است که هر کس با او از روی معرفت و شناخت، رفاقت و نشست و برخاست می کرد، محبت او در دلش می افتاد.(12)
این نشان دهنده تأثیر معرفت در پیدایش محبت است.
ایجاد محبت و عشق را باید از مراحل ساده و بسیط و عاطفی شروع کرد و در مراحل بعدی با بصیرت و شناخت بیشتر، آن را تعمیق داد، تا آنجا که حب جزء سرشت انسان گردد و محبت اهل بیت، جزء دین یک مسلمان و شیعه در آید، امام صادق (علیه السلام) فرمود: هل الدین الا الحب؟(13)
آیا دین جز محبت است؟ و امام باقر (علیه السلام) فرمود:
الدین هو الحب و الحب هو الدین(14)
دین همان محبت است و محبت همان دین است.
روشن است که محبت راستین به عمل و تبعیت هم می انجامد و از عصیان و تخلف دور می سازد.(15)
برای این کار، باید زمینه های روحی و آمادگی های قبلی افراد را در نظر گرفته، وگرنه محبت اهل به دلهای غیر مستعد و غیر آماده نمی چسبد، آنچنان که کاشی به دیوار کاهگلی نمی چسبد. گاهی هم باید موانع را زدود، همچنانکه در لحیم کاری، ابتدا با سنباده و مواد دیگر، چربیها، آلودگیها و جرمها را از محل می زدایند، تا لحیم، بچسبد و جوش بخورد.

حقوق اهل بیت (علیهم السلام) و وظایف ما

غیر از مودت اهل بیت که در قرآن هم آمده است، در روایات فراوانی حقوق آنان بر عهده ما و وظیفه ما در برابر اهل بیت بیان شده است و ابواب متعددی از احادیث درباره ولایت، محبت، مودت و نصرت اهل بیت وجود دارد(16) که فهرستی از آن حقوق و وظایف، چنین است:
1- مودت و محبت
در زیارت جامعه است:
بموالاتکم تقبل الطاعة المفترضة و لکم المودة الواجبة
به سبب ولایت شما طاعت واجب پذیرفته می شود و مودت واجب برای شماست.
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در حدیثی مفصل، خطاب به سلمان و ابوذر و مقداد از جمله فرموده است:
ان مودة اهل بیتی مفروضة واجبة علی کل مؤمن و مؤمنة...(17)
مودت اهل بیت من بر هر مرد و زن با ایمان، فرض و واجب است.
امام علی (علیه السلام) فرمود:
علیکم بحب آل نبیکم فانه حق الله علیکم(18)
بر شما باد محبت دودمان پیامبرتان، که این حق خدا بر گردن شماست.
2- تمسک و چنگ زدن به آستان آنان
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من تمسک بعترتی من بعدی کان من الفائزین(19)
هر کس پس از من به خاندانم چنگ بزند و تمسک جوید، از رستگاران خواهد بود.
3- ولایت و پذیرش رهبری آنان
علی (علیه السلام) فرمود:
لنا علی الناس حق الطاعة و الولایة(20)
برای ما بر عهده مردم حق اطاعت و ولایت است.
4- مقدم داشتن آنان بر دیگران
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
اهل بیتی نجوم لأهل الارض، فلا تتقدموهم و قدموهم فهم الولاة بعدی(21)
خاندان من ستارگانی برای اهل زمین اند، پس از آنان جلو نیفتید، بلکه آنان را جلو اندازید، که آنان پس از من والیان اند.
5- اقتدا به آنان در امور دین و دنیا
اهل بیتی یفرقون بین الحق والباطل و هم الائمة الذین یقتدی بهم(22)
اهل بیت من میان حق و باطل را جدا می کنند و آنان پیشوایانی هستند.
که باید به آنان اقتدا کرد.
6- اکرام و احترام نسبت به آنان
ایها الناس! عظموا اهل بیتی فی حیاتی و من بعدی و اکرموهم و فضلوهم(23)
ای مردم، اهل بیت مرا بزرگ بدارید، چه در حال حیاتشان چه پس از من و آنان را احترام و اکرام کنید و آنان را بر دیگران برتری دهید.
7- ادای خمس اموال و درآمدها
آیه 41 انفال، خمس را برای خدا و رسول و ذوی القربی و.... می داند.
8- نیکی کردن و پیوند داشتن با آنان و ذریه ایشان
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
من لم یقدر علی صلتنا فلیصل صالحی موالینا یکتب له ثواب صلتنا(24)
هر کس نتواند با ما صله و پیوند و نیکی داشته باشد با دوستان صالح ما پیوند داشته باشد، تا برای او پاداش ارتباط با ما و نیکی به ما نوشته شود.
9- صلوات و درود فرستادن بر آنان
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من صلی صلوة لم یصل فیها علی و لا علی اهل بیتی لم تقبل منه.(25)
هر کس نماز بخواند که در آن بر من و اهل بیتم صلوات نفرستد، نمازش از او پذیرفته نیست.
10- یاد کردن آنان و فضایلشان
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
خیر الناس من بعدنا من ذاکر امرنا و دعا الی ذکرنا(26)
بهترین مردم پس از ما کسی است که کار و فرهنگ ما را یاد کند و مردم را به یاد ما فراخواند.
امام باقر (علیه السلام) فرمود:
ان ذکرنا من ذکر الله و ذکر عدونا من ذکر الشیطان(27)
یاد کرد ما از یاد خداست و یاد دشمن ما، از یاد دشمن است.
11- ذکر مصائب و مظلومیت آنان
امام صادق (علیه السلام) (درباره مجالسی به یاد عزای اهل بیت):
ان تلک المجالس احبها فاحیوا امرنا، انه من ذکرنا او ذکرنا عنده فخرج من عینیه مثل جناح الذباب غفر الله له ذنوبه(28)
این مجالس را دوست می دارم، پس امر و فکر ما را زنده بدارید، همانا کسی که از ما یاد کند یا ما نزد او یاد شویم و از چشمانش به اندازه بال مگسی اشک آید، گناهانش آمرزیده می شود.
12- رفتن به زیارت قبور مطهرشان
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
ان لکل امام عهداً فی عنق اولیائه و شیعته و ان من تمام الوفاء بالعهد زیارة قبورهم(29)
برای هر امامی عهد و پیمانی بر گردن دوستان و پیروان اوست و از نشانه های وفای کامل به این عهد و پیمان، زیارت قبر امامان است.
نقش اجتماعی و تربیتی زیارت، آن قدر بسیار است که نشانه کمال حج و زیارت خانه خدا به شمار رفته است و احادیث فراوانی به زیارت اهل بیت و امامان معصوم، چه در حال حیاتشان و چه پس از وفات، سفارش کره است.(30)
امام باقر (علیه السلام) فرمود: همانا مردم فرمان یافته اند که سراغ این سنگها(ی کعبه) آمده، آنها را طواف کنند، سپس نزد ما آیند و ولایت و همبستگی خویش را به ما خبر دهند و یاری خود را بر ما عرضه کنند.(31)
این بعد اجتماعی و سیاسی حج را در زمینه پیوند یاری و ارتباط ولایی با امامان حق نشان می دهد. پاداشهای عظیمی که برای زیارت روایت شده، بویژه زیارت کربلا و خراسان، زیارت اربعین و عاشورا، زیارت از دور و نزدیک، نشان اهمیت مسأله است. زیارت، علاوه بر آنکه تکلیف ما نسبت به امامان است، نقش محبت آفرینی هم دارد (بعداً اشاره خواهد شد).
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
الزیارة تنبت المودة(32)
زیارت و دیدار، مودت و دوستی به بار می آورد.