امدادهای غیبی از نگاه قرآن

نویسنده : محمد حسن ناصحی

پیش گفتار

فراهم آوری دائره المعارف قرآن کریم با حدود سه هزار مقاله به زبانی علمی و نو، فرصتی مبارک است که پس از قرن ها، دوست داران قرآن را دست داده است. دریغ بود که این فرصت بگذرد و بهره درخور از آن نصیب نشود. هر چند نفس فراهم سازی این دائره المعارف، خود، نعمت و بهره ای بزرگ است، باید پذیرفت که تلاش گسترده بانیان این حرکت نمی تواند صرفا در قالب مقالات دائره المعارف بروز و ظهور یابد. چه بسیار رنج ها که برده می شود تا موضوعی منقح گردد، پرونده ای علم سامان یابد، دست نوشته هایی فراهم آید و سرانجام مقاله ای مختصر و سودمند پدیدار گردد. اما مقاله ای که حاصل نهایی آن همه تلاش است، نمی تواند نشان همه دریافت های قرآنی در آن موضوع باشد. چه بسیار مطالبی که حجم محدود و شیوه نگارش مقالات دائره المعارف، اقتضای طرح آنها را ندارد.
بدین سان مقرر شد در کنار آن کار عظیم، طرح فراهم سازی تک نگاشت های قرآنی نیز در افکنده شود. تک نگاشت قرآنی، رساله ای است مفصل تر از مقاله دائره المعارفی در موضوع مربوط که حاصل تأملات و پژوهش های نویسنده، هیئت علمی، فراهم آورندگان پرونده علمی و مجموعه تلاش گران آن مقاله را در فضایی گسترده تر باز می تاباند و چون محدود و مقید به فنون خاص دائره المعارف نگاری نیست، با مجالی مبسوطتر، وجوه آن موضوع را می شکافد.
به نظر نمی رسد که ضرورت نگارش این تک نگاشت ها بر اهل تحقیق پوشیده باشد، به ویژه آن که چنین کاری - اگر نگوییم بی سابقه - کاملا کم سابقه و آثار آن، بسیار گسترده تر و ماندگار است.
جز ارباب پژوهش و نگارش، عموم دانش پژوهان در حد مطالعات پایه اسلامی نیز می توانند از این تک نگاشت ها بهره گیرند و به جای مراجعه به چندین مأخذ دست چندم، به حاصل کاوش در منابع دست اول و متقن روی آورند.
طرح نگارش تک نگاشت های قرآنی، از این منظر و با این رویکرد، گامی است مبارک که امید است در کنار تدوین دائره المعارف، به انجام رسد.
گفتنی است که لزوما نام مدخل های دائره المعارف بر تک نگاشت ها نهاده نمی شود.
سلامت و روانی قلم، استناد و اتکای علمی و دیگر ویژگی هایی که به اتقان محتوایی یا زبانی اثر باز می گردد، در تک نگاشت نیز همانند مقاله، مراعات می شود، لکن - به شرحی که گذشت - نویسنده در تفصیل مطالب و بهره وری از منابع، دستی گشوده تر خواهد داشت، از این رو می توان ادعا کرد که حتی بهره گیران دائره المعارف، هرگز از این تک نگاشت ها بی نیاز نخواهند بود، به ویژه که در این مجموعه به منابع معاصر، بیشتر توجه می شود و به برخی از مطالب نو پدید مرتبط با موضوع نیز پرداخته می شود.
امید است کاوش در این قلمرو، همگام با گشودن افقی نو در تحقیقات قرآنی، زمینه ساز حرکت های بالنده تر و بهره مندی های بیشتر علمی و علمی از این چشمه سار مبارک باشد.
این دفتر، تک نگاشت مقاله امدادهای غیبی، اثر فاضل گرامی، جناب آقای محمد حسن ناصحی است. برخود لازم می دانیم زحمات مؤلف ارجمند را ارج نهاده، و از بخش فلسفه و کلام، بخش تک نگاشت ها و بخش مقابله و بازبینی علمی دائره المعارف قرآن کریم که در فراهم آوردن این اثر کوشیده اند، قدردانی کنیم.
مدیر مرکز فرهنگ و معارف قرآن
محمد صادق یوسفی مقدم

مقدمه

امدادهای غیبی خداوند تأثیری شگرف در زندگی انسان ها دارد. آن گاه که طوفان های حوادث ناگوار و مشکلات پی در پی به انسان هجوم می آورد و وی از همه جا نا امید می گردد، به مقتضای فطرت توحیدی خویش، روی دل به سوی خدا می کند. این جاست که امدادی غیبی از او دست گیری کرده، وی را از ورطه هلاکت می رهاند.
شاید در نگاه نخست تصور شود که موضوع امدادهای غیبی در مجموعه معارف اسلامی جایگاه ویژه ای نداشته و توجهی به آن نشده است و چه بسا در تأیید این تصور، چنین استدلال شود که دانشمندان اسلامی به موضوع امدادهای غیبی توجه زیادی نداشته اند و تا آن جا که می دانیم، درباره آن، به جز مقاله استاد شهید مرتضی مطهری، اثر مستقلی نگاشته نشده است، ولی با بررسی منابع اسلامی، به ویژه قرآن کریم، این تصور به سرعت رنگ می بازد، زیرا موضوع یاد شده در شمار بسیاری از آیات قرآن کریم و روایات معصومان (علیهم السلام) مطرح شده است؛ به گونه ای که دیگر نمی توان گفت امدادهای غیبی در زندگی انسان ها یک استثناست و تنها در موارد نادری نمایان می شود، بلکه یکی از سنت های الهی است که مؤمن می تواند در سختی های زندگی بدان دل بسته و امید نجات داشته باشد.
کوشیده ایم در نوشتاری مستقل، با نگاهی کلی به آیات مربوط به موضوع، آنها را در ساختاری منظم ارائه دهیم، تا گامی باشد برای شناساندن جایگاه مناسب این موضوع در مجموعه معارف قرآنی. ناگفته پیداست که این اثر، آخرین دست آورد در این موضوع نیست، ولی می تواند زمینه پژوهش های گسترده تری را در این باره فراهم آورد.
محمد حسن ناصحی

بخش یکم: کلیات