نیش و نوش «نقش زبان در نیک بختی و بدبختی انسان »

نویسنده : شکیبا سادات جوهری مترجم : تهیه شده توسط ک مرکز پژوهش‏های صدا و سیما

فصل چهارم: با فرهنگ سازان

گستردگی اثر گذاری رسانه های جمعی به ویژه صدا و سیما بر افکار عمومی بر کسی پوشیده نیست. این رسانه در فرهنگ سازی مطلوب درباره کارکرد مثبت زبان، از راه فیلم ها، سریال ها، پیام های مجری و مانند آن بیشترین وظیفه را بر عهده دارد.
بنابر این، توجه به نکته های زیر حایز اهمیت است:
1. زبان، ابزار غرت آفرینی یا ذلت بخش است. بنابراین، باید مسیر تعالی و عزت آفرینی را برای آدمی همواره کرد. در این راه باید اسباب پیدایش هر یک از آسیب های زبان مانند غیبت، تهمت و دروغ را شناخت. آن گاه با مبارزه ریشه ای، آنها را خشکانید. برای مثال، حسد هم عامل غیبت است و هم عامل تهمت. از این رو، از میان بردن این صفت ناپسند اخلاقی، اقدامی ریشه ای است و در نوشتن فیلم نامه ها باید به این نکته توجه کرد.
2. هرگونه سخنی اگر از روی تفکر بر زبان جاری می شود، لغزشش اندک خواهد بود. بنابراین، در برنامه های زنده باید نهایت دقت در ادای کلمات صورت گیرد تا تبلیغات منفی اخلاقی در پی نداشته باشد.
3. باید به زیبای و نیکو سخن گفتن در برخورد میان اعضای خانواده و روابط اجتماعی کاملاً دقت کرد تا به تدریج، ادب در گفتار بیش از پیش در جامعه نهادینه شود.
4. پر حرفی و زیاده گویی، عامل مهمی در لغزش کلام است. بنابراین، یکی از راه های بهداشت زبان، سکوت و تأمل است. باید در برخی برنامه ها به مسئله سکوت و گزیده گویی پرداخت. پرگویی، وقار و متانت آدمی را از میان می برد. پس سکوتی که لباس کرامت بر انسان بپوشاند، بهتر از سخنی است که ندامت به بار آورد.
5. به کارگیری زبان برای جلب منفعت دنیوی با هر وسیله ممکن حتی دروغ گویی و استفاده ابزاری از نعمت بیان، به ویژه در برنامه های صدا و سیما بسیار نکوهیده است. در این میان، به جا و صادقانه سخن گفتن و قدردانی
از ارزش سخن، بسیار مهم به نظر می رسد. نباید برای دست یابی به متاع چند روزه دنیوی، بازی با کلمات رادر برنامه های مختلف تبلیغ کرد و برای رسیدن به مقصود، به هزاران دروغ دست یازید.
6. باید در فیلم ها وسریال های تلوزیونی در مورد تکیه کلام هایی که گاه می تواند از موارد لهو و لعب یا لغو به شمار آید، دقت کرد؛ چون این تکیه کلام ها تا پایین ترین مقاطع سنی نفوذ می کند و جزو فرهنگ محاوره ای می شود.
7. صدا و سیما باید به روش های دوری گزیدن از آلودگی های زبانی در قالب های فیلم ها و سریال ها، توجه و برنامه ها را به نوعی برای تغییر رفتار بینندگان و شنوندگان خود تهیه کند. پس باید به این مسئله با نگاه آموزشی نگریست و تنها به پر کردن ساعت پخش توجه نکرد. بنابر این، نگاه ظریفانه و کارشناسانه دینی به این برنامه ها - به شکل مستقیم یا غیر مستقیم - اهمیت فراوانی دارد. برخورد غیره مستقیم، مانند خارج شدن افراد از جایی که شخصی در حال غیبت است با تغییر چهره و مانند آن، می تواند بسیار کار ساز باشد.
8. از آن جا که بیشتر فضیلت های اخلاقی از زمان کودکی در دل و جان آدمی ریشه می گیرد، در ساخت برنامه های کودکان باید کاملاً به ادبیات به کار رفته توجه کرد تا جنبه بد آموزی نداشته باشد؛ زیراوقتی صفتی در کودک درونی شود، به راحتی نمی توان آن را از وجود او زدود. اگر کودکان در برنامه ها با دروغ آشنا باشوند و به تدریج حتی زشتی و قبح آن نیز از بین برود، آثار زیان بار اخلاقی برای آنان خواهد داشت.
9. عملکرد مسئولان در جامعه و بزرگ ترها در خانواده، حالت الگویی دارد. بنابراین، باید در گفتمان های رادیو - تلوزیونی، به ظرافت این مسئله توجه کرد و از باب کونوا دعاه للناس بغیر السنتکم با رفتار خود، آموزش های لازم چون راست گویی، راز داری، زیبا گویی، ادب در گفتار، پرهیز از دروغ گویی، سخن چینی و مانند آنها را به کودکان و بینندگان آموزش داد.
10. باید زمینه ای به وجود آید که هر گاه لغزشی در حفظ زبان صورت گرفت و آدمی مرتکب گفتار نا مطلوبی شد، شجاعت عذر خواهی و تصحیح گفتار را داشته باشد. حتی در مواردی مانند غیبت و تهمت، پی آمدهای منفی برخورد با آن فرد برای حلالیت طلبی و سختی های آن به نمایش گذاشته شود تا بینندگان به طور غیر مستقیم، آثار زیان بار گفتار نامناسب را در یابند.

حکمت های ماندگار

حفظ زبان

پیامبر اعظم (صلی الله علیه و اله)فرمود:
1. سلامه الانسان فی حفظ اللسان(288) نجات و سلامت آدمی، در نگه داری زبان است.
2. صلاح الانسان فی حبس اللسان(289) مصلحت انسان، در مهار کردن زبان است.
3. ان أکثر خطایا ابن آدم فی لسانه(290) بیشتر خطاهای فرزند آدم، در زبان اوست.
4. ان کان فی شی ء شوم ففی اللسان(291) اگر در چیزی از موجودات پستی باشد، همه آنها در زبان دیده می شود.
5. نجاه المومن فی حفظ اللسان(292) نجات مؤمن، در حفظ زبان است.
6. بلاء الانسان من اللسان(293) مصیبت انسان از زبان است.
7. من لاحیاء له لا غیبه له(294) کسی که شرم و حیایی نداشته باشد، هر چه درباره او بگویند، غیبت شمرده نمی شود.
8. فتنه اللسان أشد من ضرب السیف(295) فتنه زبان، از ضربه شمشیر شدیدتر است.
9. الجمال فی الرجل اللسان(296) زبان، زینت انسان است.
امام علی (علیه السلام) فرمود:
1. احبس لسانک قبل أن یطیل حبسک(297) زبان خود را به بندکش، پیش از آن که تو را به بند کشد.
2. الجمال فی اللسان و الکمال فی العقل(298) زیبایی در زبان و کمال در عقل است.
3. لسانک ان أمسکته أنجاک و ان أطلقته أرداک(299) اگر زبان خود را نگاه داشتی، نجاتت می بخشد و اگر رهایش کردی، هلاکت می کند.
4. اللسان ترجمان الجنان(300) زبان، ترجمان دل است.
5. الألسن تترجم عما تجنه الضمائر(301) زبان، ترجمان دل و درون انسان است
6. الانسان لبه لسانه(302) مغز و چکیده وجود هر انسانی، زبان او ست.
7. أعظم الخطا یا عند الله اللسان الکذوب(303) به درستی که بزرگ ترین خطاها نزد خداوند، زبان دروغ گو است.
8. ذلاقه اللسان رأس المال(304) زیبا سخن گفتن، سرمایه اصلی انسان است.
9. اعلموا أیها الناس من لم یملک لسانه یندم(305) ای مردم! بدانید کسی که مالک زبانش نباشد، پشیمان می شود.
10. تکلموا تعرفوا فان المرء مخبوء تحت لسانه(306) سخن بگویید تا شناخته شوید. همانا شخصیت حقیقی هر انسان زیر زبانش نهفته است.
11. لو رأیت ما فی میزانک لختمت علی لسانک(307) همانا اگر دفتر اعمالت را می دیدی، بر زبانت مهر می زدی.
12. احسبوا کلامکم من أعمالکم(308) همیشه گفتار خود را جزو کردار خویش به شمار آورید.
13. علی لسان المومن نور یسطع و علی لسان المنافق شیطان ینطق(309) از زبان شخص مؤمن نوری می درخشد، ولی این شیطان است که از زبان منافق سخن می گوید.
14. سامع الغیبه شریک المغتاب(310) شنونده غیبت، شریک غیبت کننده است.
15. لا تعود نفسک الغیبه فان معتادها عظیم الجرم(311) خود رابه غیبت کردن عادت مده؛ زیرا اعتیاد به آن، گناه و جرم بزرگی است.
امام باقر (علیه السلام) فرمود:
1. ان الکذب هو خراب الایمان(312) به درستی که دروغ، خراب کننده ایمان است.
2. لا یکتب الملکان الا ما نطق به العبد(313) دو فرشته نمی نویسند، مگر آنچه را بنده بگوید و بر زبان جاری کند.
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
1. النطق راحه الروح و السکوت راحه الجسد(314) سخن گفتن، موجب آرامش روح انسان و سکوت، موجب آرامش جسم انسان است.
2. الغیبه أن تقول فی أخیک ما ستره الله علیه(315) غیبت آن است که درباره برادرت آنچه را خداوند پوشانده است، آشکار کنی.
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
احفظ لسانک تعز و لاتمکن الشیطان من قیادک فتذل(316) از زبانت نگه داری کن و مراقب آن باش تا عزیز و ارجمند باشی و به شیطان فرصت نده تا رهبرت شود که خوار و زبون می شوی.