نیش و نوش «نقش زبان در نیک بختی و بدبختی انسان »

نویسنده : شکیبا سادات جوهری مترجم : تهیه شده توسط ک مرکز پژوهش‏های صدا و سیما

4- نا سزاگویی

از زشت ترین و بدترین آفات گفتار آدمی، دشنام گفتن است. این کار، سخن را به پاین ترین رتبه و نهایت زشتی می رساند و از دیگر سو، مقام انسانی گوینده اش را تنزل می دهد. خداوند در قرآن محید می فرماید: و لا تسبوا الذین یدعون من دون الله(137)؛ به کسانی که غیر خدا را می خوانند، دشنام ندهید.
وقتی آدمی نباید به کافران و مشرکان ناسزا گوید، تکلیف او با یکتاپرستان مشخص است.
امام صادق (علیه السلام) می فرماید: ایاک أن تکون فحاشاً أو صخاباً أو لعاناً(138)؛ مبادا دشنام گو، بد زبان و لعنت کننده باشی. داستان این حدیث از این قرار است که یکی از یاران امام صادق (علیه السلام) می گوید: وقتی خدمت حضرت رسیدم، فرمود: این چه جنجالی بود که میان تو و شتر دارت به وجود آمد. مبادا دشنام گو، بد زبان و لعنت کننده باشی. عرض کردم: به خدا سوگند، چنین بود که فرمودی، ولی او به من ستم کرد. فرمود: اگر او به تو ستم کرده تو از او سر افتادی. به یقین، این کردار از رفتار من نیست و من به پیروانم چنین دستوری نداده ام. از پروردگارت آمرزش بخواه و به آن کردار باز مگرد و تکرارش مکن. عرض کردم: از خدا آمرزش می خواهم و دیگر باز نمی گردم(139).

الف) نکوهش ناسزاگویی در روایات

پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله) زشت گویان را نکوهش می کند و می فرماید: ان من شر عباد الله من تکره مجالسته لفحشه(140)؛ از بدترین بندگان خدا کسی است که به خاطر دشنام گویی اش، از هم نشینی با او کنارگیری شود. چه زشت است که زبان انسان آن گونه آزار دهنده و بدگو باشد که مردم از دوستی و همراهی با او کراهت داشته باشند و از دشنام او بر حیا و حیثیت خود بترسند. امام صادق (علیه السلام) می فرماید: البداء من الجفاء فی النار(141)؛ بدزبانی، جفاکاری است و جفاکار در آتش است.
امام باقر (علیه السلام) نیز می فرماید: ان الله یبغض الفاحش المتفحش(142)؛ به راستی که خداوند، بدکار و دشنام گو را دشمن می دارد.
پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله) هم می فرماید:
ان الله حرم الجنه علی کل فحاش بذی قلیل الحیاء لا یبال ما قال و لا ماقیل له(143)؛
خداوند، بهشت را بر هر دشنام دهنده بی آبرو و بی حیایی که از آنچه می گوید و از آنچه به او گفته می شود، باکی ندارد و ناراحت نمی شود، حرام کرده است.

ب) راهکار مبارزه با ناسزگویی

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) دوری از دشنام دادن را از ویژگی های پرهیز کاران برمی شمارد: بعیداً فحشه لیناً قوله(144)؛ از دشنام و ناسزا، به دور و بر کنار و گفتارش، متین و همواره است. ایشان هنگامی که شنیده یارانش در جنگ صفین به دشمن ناسزا می گویند، در خطبه ای چنین سفارش فرمود:
اگر (به جای دشنام دادن،) رفتار ناشایست آنان را بیان می کردید و حالشان را یادآور می شدید، در گفتار، راست تر و در مقام غذر خواهی، رساتر بود. شما باید به جای دشنام به آنها می گفتند: خدایا! خون ما و آنها را حفظ کن. میان ما و آنها را اصلاح فرما و آنان را از گمراهی به راه راست هدایت کن تا کسی که نادان است، حق را بشناسد و او که با حق ستیز و دشمنی می کند، دست بردارد و باز ایستد(145).
در واقع، آدمی به جای دشنام باید آگاهی دهد؛ داهنمایی و دل سوزی کند؛ دست گمراهان را بگیرد و آنان را هدایت کند. ناسزا، زشت است و پاسخ ناسزا، دشنام نیست؛ چون آتش را با آتش خاموش نمی کنند. باید غضب خود را فرونشاند و بر اعصاب خویش مسلط بود و با آب گوارا و زلال سخن، به جنگ ناسزای دیگران رفت.
چهار چیز است آیین مردم هنری - که مردم هنری زین چهار نیست بری
یکی سخاوت طبعی چو دستگاه بود - به نیک نامی دایم ببخشی و بخوری
دو دیگر آن که دل دوستان نیازاری - که دوست آینه باشد چو اندر او نگری
سه دیگر آن که زبان را به وقت گفتن بد - نگاه داری تا وقت عذر، غم نخوری
چهارم آن که کسی گر به جای تو بد کرد - چو عذر خواهد، نام گناه او نبری(146)
زبان ملایم و همواره سبب رونق و طراوت باغ دوستی هاست. با آن، چشمه های انس و هم دلی همیشه جاری و ریشه کدورت ها و دشمنی ها خشگیده خواهد شد. امام علی (علیه السلام) فرمود: من لان عوده کثفت أغصانه(147)؛ هر کس ساقه درخت و جودش نرم باشد، شاخه هایش متراکم و فراوان می شود.