نیش و نوش «نقش زبان در نیک بختی و بدبختی انسان »

نویسنده : شکیبا سادات جوهری مترجم : تهیه شده توسط ک مرکز پژوهش‏های صدا و سیما

ب) ویژگی مجالس خوب

خداوند در قرآن کریم، وقتی از ویژگی های بهشت با عنوان مجلس و محفل برگزیدگان و دوست داران و پاکان درگاه الهی سخن به میان می آورد، پرهیز از بیهوده گویی را یکی از ویژگی های برجسته آن می شمارد. به یقین، آنان که در این دنیا به عشق و شوق حق تعالی از رفتار و گفتار و افکار بیهوده دور بودند، اکنون وقتی به عنوان پاداش کارشان، در جوار روضه جاوید خداوندی آرام می گیرند، بیهوده نمی گویند و نمی شنوند. در حقیقت، مجالس ما هم باید از چنین مجالسی الگوبرداری شود و مانند آنان از بیهودگی بپرهیزیم. مجلسی که در آن لا یسمعون فیها لغواً ولا تاثیماً الا قیلاً سلاماً سلاماً(115)؛ سخنان بیهوده و گناه آلود نشنوند. در آن جا گفته نمی شود، مگر سخنی که سلام است و سلام.
آن گاه که مجالس دنیوی از سخنان بیهوده و گناه آلود به دور باشد، در حقیقت، نسیمی از بهشت بر آن وزیده است. در برخی آیات نیز به گونه ای دیگر به پیراستگی مجلس بهشتیان از بیهودگی اشاره شده است: لا یسمعون فیها لغواً و لا کذاباً(116)؛ در آن جا سخن لغو و دروغی نمی شوند.
این گروه در بهشتی جای دارد که لا تسمع فیها لا غیه(117)؛ در آن سخن بیهوده ای نمی شنوند. و همین مسئله، مایه تفاوت مجالس بهشتی با بعضی نشست های دنیوی است. در مجلس های زمینی، افراد در برابر وقت دیگران کمتر احساس مسئولیت می کنند و آن را با سخنانی لبریز می سازند که نه تنها نگفتن آنها زیانی ندارد، بلکه و انهادن این سخنان، به حال همه مفید خواهد بود.
شاید عده ای کمتر به این بیندیشند که چه مقدار از گفته هایشان برای شنوندگان ارزشمند و مفید بوده است و آیاگفتارشان، تاریکی و جهلی را به روشنایی و دانایی تبدیل کرده است؟ به دانش حاضران افزوده یا اوقات و فرصت های گران بهای آنان را به هدر داده است؟ چه قدر می کوشیم دیگران از فرصتی که با ما هستند، بیشترین و بهترین بهره ها را ببرند. اگر می خواهیم مجالس دنیوی ما شباهت بیشتری به محفل های بهشتیان داشته باشد، باید پاسخی شایسته برای پاسخ های بالا داشته باشیم. در این صورت، مطمئن خواهیم شد که نشست های دوستانه ما، الگوهایی کوچک و کامل از مجالس خوب خواهد بود؛ همان مجالسی که خداوند نیز آن را می پسندد و پر برکت می کند.

ج) بهترین سخن

سخن بیهوده ای که فایده ای برای آدمی ندارد، بی ارزش است. در مقابل، سخنی که به حال اشخاص و جامعه از نظر مادی یا معنوی، دنیوی یا اخروی و فردی یا اجتماعی مفید باشد، شایسته تأمل است. چه بسا یک سخن خوب، زندگی فرد یااجتماعی را نجات می دهد و رسم و آیین ناپسندی را به آداب منطقی و انسانی تبدیل می کند. چنین سخنی، در پیش گاه خدای متعال و بزرگان معرفت و دانش، ارزشمند است. وقتی کلامی، شخصی گمراه و منحرف از حق را به راه سعادت و هدایت آورد، گویی همه انسان ها را نجات داده و هدایت کرده است. امام علی (علیه السلام) می فرماید:
فان خیر القول ما نفع و اعلم انه لا خیر فی علم لا ینفع(118)؛
بهترین سخن آن است که سودمند باشد. آگاه باش در دانشی که سود نبخشد، خیری نیست.
اگر همه گفتارها مفید باشند، انسان پله های معرفت و پیشرفت را به سرعت می پیماید. در این صورت، دانایان و عارفان برای یاد دادن. مردم برای گوش کردن و بهره گرفتن فرصت بیشتری می یابند. گفتار مفید، شایسته محفل دانایان است و سخن پوچ و بیهوده در این محافل راهی ندارد. جایگاه انسان در نظام آفرینش، بسیار برتر از دیگر موجودات است و او با قدرت منحصر به فرد اندیشه خویش، باید گفتار و کردارش پر معنا و مفید و همواره از بیهودگی، پیراسته باشد.
ناصح از بیهوده گویی آبروی خویش برد - بوی خون آید ز افغان، مرغ بی هنگام را(119)

د)پی آمدهای بیهوده گویی

همان گونه که سخن خوب، هدایت کننده است، سخن بیهوده نیز می تواند گمراه کننده باشد، چنان که خداوند می فرماید: و من الناس من یشتری لهو الحدیث لیضل عن سبیل الله بغیر علم(120)؛
برخی از مردم سخنان بیهوده سرگرم کننده را می خرند تا مردم را از روی نادانی، از راه خدا گمراه سازند.
مردم دانا همیشه به سخنان سودمند علاقه مندند و از سخنان بیهوده می پرهیزند. بر این اساس، اگر کسی همواره بیهوده گویی کند، از طرف او پراکنده می شوند و شخصیت او را حقیر می شمارد. امام علی (علیه السلام) می فرماید: کثره الهذر یکسب العار(121)؛ بیهوده گویی زیاد، ننگ و عار به بار می آورد.
بسا خود نمایان بیهوده گوی - که باشند در بزمگه، رزم جوی(122)