نیش و نوش «نقش زبان در نیک بختی و بدبختی انسان »

نویسنده : شکیبا سادات جوهری مترجم : تهیه شده توسط ک مرکز پژوهش‏های صدا و سیما

الف) سخن سنجیده نشانه خردمندی

ناسنجیده سخن گفتن، چه بسا موجب بی آبرویی و رسوایی گوینده می شود و خطرهایی نیز برایش به بار می آورد. امام علی (علیه السلام) در این باره می فرماید: فکر ثم تکلم تسلم من الزلل(111)؛ بیندیش، سپس سخن بگو تا از لغزش ها در امان باشی.
رسول خدا (صلی الله علیه وآله) در توجه کردن به عاقبت سخن پیش از بیان آن می فرماید:
من لم یحسب کلامه من عمله کثرت خطایاه و حضر عذابه(112)؛
کسی که سخن خود را جزو اعمالش به حساب نیاورد (و بی پروا حرف بزند)، لغزش هایش بسیار و عذابش نزدیک شده است.
حضرت علی (علیه السلام) در توصیه دیگری، سنجیده سخن گفتن را به در نظر گرفتن زمان و مکان وابسته می داند و می فرماید: لا تتکلمن اذا لم تجد للکلام موقعاً(113)؛ آن گاه که برای سخن، زمانی و مکان مناسبی نمی یابی، خاموش باش.
آورده اند که مردی پارچه ای زربفت و گران بها بافته بود. او با خود اندیشید خوب است این طاقه رزبفت را به سلطان هدیه کنم و جایزه ای بگیرم. از این رو، به دربارسلطان که از آن اثر هنری زیبا، خوش حال و شگفت زده شده بود، از اطرافیان خود برای چگونگی استفاده از آن نظر خواست. یکی از آنان گفت: این پارچه برای انداختن روی مرکب شما مناسب تر دانست. سومی گفت: برای پرده در کاخ سلطنتی شایسته تر است. سلطان گفت: خوب است نظر بافنده هنرمند را نیز جویا شویم. شاید نظر بهتری داشته باشد. آن گاه رو به مرد پارچه باف کرد و پرسید: این پارچه زربفت برای چه مصرفی مناسب تر باشد؟ مرد بیچاره بدون آن که عاقبت کار و موقعیت مجلس را بسنجد، گفت: قربان! به نظر حقیر این پارچه فقط برای انداختن روی جنازه شما مناسب است(114)! بدین ترتیب، نه تنها خود را از گرفتن جایزه سلطان بی بهره ساخت، که خطری بزرگ نیز به جان خرید.

ب) ویژگی مجالس خوب

خداوند در قرآن کریم، وقتی از ویژگی های بهشت با عنوان مجلس و محفل برگزیدگان و دوست داران و پاکان درگاه الهی سخن به میان می آورد، پرهیز از بیهوده گویی را یکی از ویژگی های برجسته آن می شمارد. به یقین، آنان که در این دنیا به عشق و شوق حق تعالی از رفتار و گفتار و افکار بیهوده دور بودند، اکنون وقتی به عنوان پاداش کارشان، در جوار روضه جاوید خداوندی آرام می گیرند، بیهوده نمی گویند و نمی شنوند. در حقیقت، مجالس ما هم باید از چنین مجالسی الگوبرداری شود و مانند آنان از بیهودگی بپرهیزیم. مجلسی که در آن لا یسمعون فیها لغواً ولا تاثیماً الا قیلاً سلاماً سلاماً(115)؛ سخنان بیهوده و گناه آلود نشنوند. در آن جا گفته نمی شود، مگر سخنی که سلام است و سلام.
آن گاه که مجالس دنیوی از سخنان بیهوده و گناه آلود به دور باشد، در حقیقت، نسیمی از بهشت بر آن وزیده است. در برخی آیات نیز به گونه ای دیگر به پیراستگی مجلس بهشتیان از بیهودگی اشاره شده است: لا یسمعون فیها لغواً و لا کذاباً(116)؛ در آن جا سخن لغو و دروغی نمی شوند.
این گروه در بهشتی جای دارد که لا تسمع فیها لا غیه(117)؛ در آن سخن بیهوده ای نمی شنوند. و همین مسئله، مایه تفاوت مجالس بهشتی با بعضی نشست های دنیوی است. در مجلس های زمینی، افراد در برابر وقت دیگران کمتر احساس مسئولیت می کنند و آن را با سخنانی لبریز می سازند که نه تنها نگفتن آنها زیانی ندارد، بلکه و انهادن این سخنان، به حال همه مفید خواهد بود.
شاید عده ای کمتر به این بیندیشند که چه مقدار از گفته هایشان برای شنوندگان ارزشمند و مفید بوده است و آیاگفتارشان، تاریکی و جهلی را به روشنایی و دانایی تبدیل کرده است؟ به دانش حاضران افزوده یا اوقات و فرصت های گران بهای آنان را به هدر داده است؟ چه قدر می کوشیم دیگران از فرصتی که با ما هستند، بیشترین و بهترین بهره ها را ببرند. اگر می خواهیم مجالس دنیوی ما شباهت بیشتری به محفل های بهشتیان داشته باشد، باید پاسخی شایسته برای پاسخ های بالا داشته باشیم. در این صورت، مطمئن خواهیم شد که نشست های دوستانه ما، الگوهایی کوچک و کامل از مجالس خوب خواهد بود؛ همان مجالسی که خداوند نیز آن را می پسندد و پر برکت می کند.

ج) بهترین سخن

سخن بیهوده ای که فایده ای برای آدمی ندارد، بی ارزش است. در مقابل، سخنی که به حال اشخاص و جامعه از نظر مادی یا معنوی، دنیوی یا اخروی و فردی یا اجتماعی مفید باشد، شایسته تأمل است. چه بسا یک سخن خوب، زندگی فرد یااجتماعی را نجات می دهد و رسم و آیین ناپسندی را به آداب منطقی و انسانی تبدیل می کند. چنین سخنی، در پیش گاه خدای متعال و بزرگان معرفت و دانش، ارزشمند است. وقتی کلامی، شخصی گمراه و منحرف از حق را به راه سعادت و هدایت آورد، گویی همه انسان ها را نجات داده و هدایت کرده است. امام علی (علیه السلام) می فرماید:
فان خیر القول ما نفع و اعلم انه لا خیر فی علم لا ینفع(118)؛
بهترین سخن آن است که سودمند باشد. آگاه باش در دانشی که سود نبخشد، خیری نیست.
اگر همه گفتارها مفید باشند، انسان پله های معرفت و پیشرفت را به سرعت می پیماید. در این صورت، دانایان و عارفان برای یاد دادن. مردم برای گوش کردن و بهره گرفتن فرصت بیشتری می یابند. گفتار مفید، شایسته محفل دانایان است و سخن پوچ و بیهوده در این محافل راهی ندارد. جایگاه انسان در نظام آفرینش، بسیار برتر از دیگر موجودات است و او با قدرت منحصر به فرد اندیشه خویش، باید گفتار و کردارش پر معنا و مفید و همواره از بیهودگی، پیراسته باشد.
ناصح از بیهوده گویی آبروی خویش برد - بوی خون آید ز افغان، مرغ بی هنگام را(119)