نیش و نوش «نقش زبان در نیک بختی و بدبختی انسان »

نویسنده : شکیبا سادات جوهری مترجم : تهیه شده توسط ک مرکز پژوهش‏های صدا و سیما

سه) دوری از عیب جو

عیب جو از ریان کار خویش آگاه نیست؛ چون اگر می دانست، چنین نمی کرد و با زبان خود، مردمان را نمی رنجاند و آزار نمی رساند. پس اگر اصلاح این افراد با پند و موعظه امکان پذیر نبود، بهتر است از آنان فاصله بگیریم تا به این وسیله، از آسیب های سرایت این عمل به خود جلوگیری کنیم و او نیز در یابد علت فاصله گرفتن چه بوده است. حضرت علی (علیه السلام) در نامه ای به مالک اشتر نوشت:
ولیکن أبعد رعیتک منک و أشناهم عندک أطلبهم لمعائب الناس(101)؛
دورترین مردم از تو و دشمن ترین آنان نزد تو، باید آنهایی باشند که در مورد رعیت، عیب جو ترند.
شخص عیب گو، نه تنها ما یه بدبینی انسان به دیگران می شود، هم نشین خود را نیز به راه ناصواب عیب جویی می کشاند؛ چنان که امام صادق (علیه السلام) می فرماید: من یصحب صاحب السوء لایسلم(102)؛
هرکس با دوست بد هم نشینی کند، سالم و در امان نمی ماند.

چهار) بی اعتنایی به عیب جو

اگر افراد در برابر عیب جو ضعف نشان دهند، عیب گو گستاخ می شود و بیشتر کار زشت خود را ادامه می دهد. اگر ببیند سخنش، نه بر شخصی که عیبش را گفته است، تأثیر دارد و نه بر دیگر شنوندگان، به تدریج دل سرد می شود و از کار زشتش فاصله می گیرد.
سعدی در بی اعتنایی به عیب گویان حکایتی دارد: گناه کاری به لطف حق هدایت می شود و صفات زشت او به کمال جویی تغییر می یابد. طعنه زنندگان و عیب گویان می گویند او همچنان به گناه آلوده است و آن را ترک نکرده است. برای دوری از طعنه ها، به پیر طریقت پناه می برد و آتش سوزان طعنه ها را با آب سرد گفتارش خاموش می کند که: شکر این نعمت چگونه گزاری که بهتر از آنی که پندارندت.
چند گویی که بداندیش و حسود - عیب گویان من مسکینند
گه به خون ریختنم برخیزند - گه به بد خواستنم بنشینند
نیک باشی و بدت گوید خلق - به که بد باشی و نیکت بینند(103)

2. بیهوده گویی

خداوند متعال، اسباب و عوامل دست یابی به دانش و رسیدن به قله های پرارج دانایی و آگاهی را در اختیار انسان قرار داده و کلام را یکی از راه های انتقال دانش و فضیلت معرفی کرده است. از این رو، انسان باید از گفتار که هیچ سود و بهره ای برای او ندارد، بپرهیزد. در قرآن کریم نیز آدمیان از بیهوده گویی نهی شده اند. خداوند حتی شنیدن لغو را مانع رسیدن به کمال برشمرده و دوری از لغو و بیهوده گویی رابشانه کرامت آدمی دانسته، و فرمود است:
و اذا سمعوا اللغو أعرضوا عنه و قالوا لنا أعمالنا و لکم أعمالکم سلام علیکم لا نبتغی الجاهلین(104)؛
و هرگاه سخن بیهوده بشنوند، از آن روی بر می گرانند و می گویند: اعمال ما از آن ما و اعمال شما از آن خودتان. سلام بر شما ما خواهان جاهلان نیستم.
کمال جویان به سخنان بیهوده و گزاف گوش نمی دهند، ارزش وقت خود و دیگران را به خوبی می دانند و در برابر آن احساس مسئولیت می کنند و از عمر گران مایه و فرصت های زندگی، بهترین استفاده ها را می برند تا حسرت و پشیمانی دامن گیرشان نشود.
خیز تا خرقه صوفی به خرابات بریم - شطح(105) و طامات(106) به بازار خرافات بریم
سوی رندان قلندر به ره آورد سفر - دلق بسطامی و سجاده طامات بریم
قدر وقت ار نشناسد دل و کاری نکند - بس خجالت که از این حاصل اوقات بریم(107)
مؤمنان، کسانی اند که نه تنها خود حرف لغو بر زبان جاری نمی سازند، بلکه با آنان که نادان و بیهوده گویند، مجادله نمی کنند و در برابر طعنه و استهزای آنان، با گفتار نیک و سلام، کریمانه از کنارشان می گذرند. آنها همواره این توصیه قرآنی را در گوش جانشان احساس می کنند: و الذین هم عن اللغو معرضون(108)؛ و آنها که از بیهودگی روی گردانند.
کسانی که از چشمه زلال و همیشه جاری مهر و لطف الهی بهره ها برده اند، هرگز کار و گفتارشان بی هدف نخواهد بود و همواره نتیجه ای مفید و مناسب در نظر دارند. تمام رفتار و گفتارشان با توجه به خواسته های خدای متعال جهت مند می شود و می تواند برای دیگران سودمند باشد. مؤمنان حتی گوهر وجود خویش را از افکار پوچ و بیهوده، پاک و پیراسته می دارند. اینان درس آموز مکتب علی (علیه السلام) هستند که فرمود:
ایاک أن تذکر من الکلام مایکون مضحکاً و ان حکیت ذلک عن غیرک(109)؛
از گفتن سخنی که پوچ و بیهوده است، بر حذر باش، هر چند آن را از دیگری نقل کنی.
مجال سخن تا نبینی ر پیش - به بیهوده گفتن مبر قدر خویش(110)