نیش و نوش «نقش زبان در نیک بختی و بدبختی انسان »

شکیبا سادات جوهری تهیه شده توسط ک مرکز پژوهش‏های صدا و سیما

الف) تفاوت میان عیب جویی و باز گویی عیب برای اصلاح

عیب جویی، غیر از اصلاح است. در پاره ای موارد، لازم است برخی از عیب ها برای اصلاح گفته شود. البته باید در تمجید و سرزنش افراد، اعتدال را ر عایت کرد. مؤمنان باید آیینه یک دیگر باشند و عیب ها را به هم دیگر بنمایانند. میان عیب جویی و بیان عیب ها برای اصلاح، تفاوت وجود دارد. عیب جو، فقط عیب رامی بیند و با هدف لکه دار کردن شخصیت دیگران وارد میدان می شود، ولی اصلاح، با هدف خیر خواهانه صورت می گیرد. این برای صعود و تعالی است، ولی آن برای سقوط و تنزل. اصلاح کننده همچون آیینه است. هم زیبایی ها را می بیند و هم زشتی ها را و بدون زیاده روی، آن را به صاحبش می نمایاند، ولی عیب جو از دیدن زیبایی ها، ناتوان است و تنها عیب را می بیند یا به قصد تحقیر، عیب تراشی می کند. زبانی که به قصد عیب گویی می کوشد، نتیجه ای جز کینه جویی و ناامیدی نمی گیرد، ولی کسی که برای هدایت و اصلاح سخن می گوید، مودت و محبت را تحکیم می بخشد.
حضرت علی (علیه السلام) درباره عیب نمایی برای اصلاح می فرماید: شر اخوانک من ذاهنک فی نفسک و ساترک عیبک(88)؛
بدترین برادرانت کسی است که در خواهش نفس با تو مدار کند و عیبت را بر تو بپوشاند.
دل سوز واقعی کسی است که عیب ها را برای اصلاح می گوید و در بیان آن، با نرمی و ظرافت خاصی عمل می کند، تا شنونده از در لجاجت در نیاید و آثار اصلاح را زودتر از انتظار مشاهده کند.

ب) عوامل گرایش به عیب جویی

یک) از یاد بردن خطاپوشی خداوند

امام علی (علیه السلام) در حدیثی می فرماید:
فکیف بالعائب الذی عاب أخاه و عیره ببلواه أما ذکر موضع ستر الله علیه من ذنوبه مما هو اعظم من الذانب الذی عابه به؟ و کیف یذمه بذنب قدر کب مثله(89)؛
چگونه شخص عیب جو بر برادرش عیب می گیرد و او را به مشکلی که دچار گشته است، ملامت و نکوهش می کند! آیا پرده پوشی خداوند بر گناهان خود را فراموش کرده است؛ گناهانی بزرگتر از گناهی که بر دیگری عیب می گرد؟ چگونه او را بر گناهی که خود همانند آن را مرتکب شده است، سرزنش می کند.
حال که خالق خطا بین خطاپوش، عیوب بندگان را نادیده می انگارد، چه بهتر که آدمی هم خدا گونه شود و مانند او حتی در صورت آگاهی از عیب دیگران، پرده پوشی کند. بنابراین، سزاوار نیست آدمی در پی عیب یابی و تجسس از عیب دیگران باشد.
پیر دردی کش ما گرچه ندارد زر و زور - خوش عطابخش و خطاپوش خدای دارد(90)