نیش و نوش «نقش زبان در نیک بختی و بدبختی انسان »

نویسنده : شکیبا سادات جوهری مترجم : تهیه شده توسط ک مرکز پژوهش‏های صدا و سیما

زبان و صداقت

راست گویان نزد خداوند ارزش والایی دارند و در برابر صدقشان پاداش می گیرند. در قرآن آمده است: لیجزی الله الصادقین بصدقهم(46)؛ خداوند به راست گویان برای صداقتشان پاداش دهد.
راست گویی سبب تزکیه و پاکی کردار آدمی می شود. امام جعفر صادق (علیه السلام) فرمود: من صدق لسانه زکی عمله(47)؛ کسی که زبانش راست بگوید، عملش تزکیه می شود. هم چنین فرمود: یا فضیل! ان الصادق اول من یصدقه الله عزوجل(48) ای فضیل! همانا راست گو، نخستین کسی است که خداوند، او را تصدیق می کند. امام باقر (علیه السلام) نیز فرموده است: تعلموا الصدق قبل الحدیث(49)؛ پیش از سخن گفتن، راست گویی را بیاموزید.
زبان راست گو، رفتار آدمی را دگرگون می سازد. یکی از اهداف بعثت پیامبران نیز، حاکیت راست گویی و حفظ امانت در جامعه انسانی بوده است. زیر بنای همه آموزش ها، آراسته شدن به زیور راست گویی است تا آدمی از هر نظر برای حرکت به سوی تکامل و قرب الهی، آماده شود. در غیر این صورت، اگر زبان به سویی حرکت کند و رفتار، چیز دیگری باشد، در حقیقت، به سوی اوصاف منافقان گام بر می دارد و خود از آن غافل است.

سلام و تحیت

خداوند در قرآن کریم درباره آراسته شدن زبان به سلام، می فرماید: و اذا حییتم بتحیه فحیوا بأحسن منها أو ردوها(50)؛ زمانی که شما مورد (احترام) و سلام قرار گرفتید، بهتر از آن را پاسخ دهید.
زبان ساکنان بهشت نیز به سنت نیک سلام آراسته شده است: و تحیتهم فیها سلام(51) ؛ و درود مؤمنان در بهشت، سلام است. بشارت دهندگان الهی نیز با نوای سلام، مژده خویش را به مؤمنان می رسانند: و الملائکه ید خلون علیهم من کل باب سلام علیکم بما صبرتم فنعم عقبی الدار(52)؛
فرشتگان از هر دری بر آنان (بهشتیان) وارد می شود (و می گویند:) سلام و درود بر شما به آنچه صبر کردید. سرای جاودان آخرت زیباست.
در آیه ای دیگر آمده است:
و سیق الذین اتقوا ربهم الی الجنه زمراً حتی اذا جاوها و فتحت أبوابها و قال لهم خزنتها سلام علیکم طبتم فاد خلوها خالدین(53)؛
کسانی که تقوای الهی پیشه کردند، به صورت گروهی به سوی بهشت حرکت داده می شود. زمانی که به بهشت رسیدند و درهای آن باز شد، مأموران بهشتی به آنها می گویند: سلام بر شما (خوشا به حال شما) گوارای وجودتان. برای همیشه به صورت جاودانه به بهشت داخل شوید.
سلام، کلامی از سوی پروردگار مهربان است: سلام قولاً من رب رحیم(54). سلام، شعار اسلام و مسلمانان و بهترین کلمه در معاشرت های اجتماعی است و زبان مؤمنان باید به آن عادت کند. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) فرمود:
اذا دخلتم بیوتکم فسلموا علی أهلها فان الشیطان اذا سلم احد کم لم یدخل معه فی بیته(55)؛
زمانی که به خانه هایتان وارد می شوید، به اهل آن سلام کنید. وقتی یکی از شما سلام کند، شیطان با او وارد خانه اش نمی شود.
ایشان در سخن دیگر می فرماید:
اذا دخل أحد کم بیته فلیسلم فانه ینزله البرکه و تؤنسه الملائکه(56)؛
وقتی یکی از شما وارد خانهاش شد، باید سلام کند. به راستی سلام برکت می آورد و انس با فرشتگان را به همراه دارد.
امام صادق (علیه السلام) نیز درباره پی آمدهای مثبت سلام چنین می فرماید:
ان من موجبات المغفره بذل السلام و حسن الکلام(57)؛
همانا از عوامل آمرزش، سلام کردن و نیکسخن گفتن است.
رسول خدا (صلی الله علیه وآله) در روایتی زیبا، بهترین رفتار آدمی را اظهار سلام می داند و می فرماید:
الا اخبر کم بخیر اخلق اهل الدنیا و الاخره؟ (قالوا: بلی یا رسول الله). فقال: افشاء السلام فی العالم(58)؛
آیا شما را به بهترین اخلاق اهل دنیا و آخرت آگاه نسازم؟ گفتند: بله، ای رسول خدا فرمود: اظهر سلام در جهان.
صدای خوش اذان
اذا: تشعار اسلام است که قرن هاست از گل دسته مسجدها در همه جهان طنین افکن شده است. رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله) فرمود:
یحشر المؤذنون من امتی مع النبیین و الصدیقین و الشهداء(59)؛
گویندگان اذا: از امت من، با سه گروه انبیاء الهی و راست گویان و شهیدان محشور می شوند.
هم چنین آمده است:
ان الموذن فی سبیل الله مادام فی اذانه کشهید یتقلب فی دممه و شهد له بذلک کل رطب و یا بس بلغ صوته و اذا مات ما تعرضته هو ام الارض فی قبره(60)؛
به درستی که اذان گو در راه خدا، تا زمانی که در حال اذان گفتن است، مانند شهیدی است که در خون خودش می غلتد و هرتر و خشکی که صدای او را می شنود، گواه و شاهدی برای اوست. زمانی که مرد و او را در قبر قرا دادند، جانوران زمین در قبر آزارش نمی دهند.
امام زین العابدین (علیه السلام) می فرماید:
حق الموذن ان تعلم انه مذکر لک ربک عزوجل و داع لک الی حظک و عونک علی قضاء فرض الله علیک فاشکره علی ذلک شکراً للمحسنین الیک(61)؛
حق اذان گو این است که بدانی او یاد آور پروردگار توست و دعوت کننده تو به سوی بهره وری و یاورت بر انجام دادن آنچه خداوند بر تو واجب کرده است. پس از او تشکر کن؛ شکری که نیکوکاران به محضر تو دارند.
اذان، نور الهی است که بر قلب آدمی می تابد و موجب فرود آمدن فرشتگان می شود. زبانی که اذان می گوید، ارزشمند است و بدن اذان گو در برزخ سالم می ماند.

یک زبانی و یک دلی

زبان باید از دورویی و دو گونه بودن به دور باشد و در ظاهر و پنهان، یک سان سخن بگوید. اندیشه مؤمن باید سخن و رفتارش هم آهنگ باشد تا از راست گویان به شمار آید. امام صادق (علیه السلام) می فرماید:
من لقی المسلمین بو جهین و لسانین جاء یوم القیامه و له لسانان من نار(62)؛
کسی که با مسلمانان با دو چهر و دو زبان بر خورد کند، روز قیامت در حالی وارد محشر می شود که برای او دو زبان از آتش است.
در روایتی دیگر آمده است:
قال الله تبرک و تعالی لعیسی بن مریم یا عیسی! لیکن لسانک فی السر و العلاییه لسناً و احداً و کذلک قلبک انی احذرک نفسک و کفی بی خبیراً لایصلح لسانان فی فم واحد و لاسیفان غمد واحد و لاقلبان فی صدر واحد و کذلک الاذهان(63)؛
خداوند سبحان خطاب به حضرت عیسی (علیه السلام) فرمود: ای عیسی! زبان تو باید در پنهان و آشکار، زبانی واحد و دل تو نیز واحد باشد. به درستی که من تو را از خودت می ترسانم و برای آگاه کردنت کافی هستم. مصلحت نیست دو زبان در یک دهان و دو شمشیر در یک غلاف و دو دل در یک سینه و دو ذهن در وجود یک انسان باشد.
امام باقر (علیه السلام) نیز می فرماید:
بئسن العبد یکوان ذاوجهین و ذالسانین یطری أخاه شاهداً یا کله غائباً ان اعطی حسده و ان ابتلی خذله(64)؛
بنده ای که دو چهره و دو زبان دارد، بد بنده ای است، در حضور برادرش از او ستایش می کند و در غیاب، او را می خورد. اگر به او عطا شود، حسادت می کند و اگر مبتلا شود، او را خوار می کند.
غیبت، تهمت، دروغ و اهانت، عامل دو چهره شدن هستند. اگر همه وجود انسان رنگ الهی می گرفت، آدمی به کمال خویش نزدیک می گشت.
صبغه الله و من أحسن من الله صبغه(65)؛
نگارگری الهی، و خوش نگارتر از خدا کیست؟
در روز قیامت، شخص منافق و دورو را در عرصه محشر حاضر می کنند، در حالی که یک زبان از پس سر او و زبانی دیگر از پیش روی او آویخته شده است، هر دو زبان، مثل آتش افروخته، شعله ور است، به گونه ای که هر لحظه ممکن است این دو زبان آتشین، همه پیکرش را در کام خود فرو برند و بسوزانند. در این هنگام، با اشاره به او، به مردمان گفته می شود: این شخص همان کسی است که در دنیا، دو رو و دو زبان بود، ولی حالا به مکافات و مجازات آن صفت زشت، به این صورت در عرصه قیامت محشور شده است و انگشت نما و شناخته می شود(66).
رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و اله)می فرماید:
و أما علامه المنافق فأربعه: فاجر دخله، یخالف لسانه قبله و قوله فعله و سر یرته علانیته فویل للمنافق من النار(67)؛ نشانه های منافق چهار چیز است: نهادش پلید است؛ زبان و دلش دو تاست؛ گفتارش غیر از رفتار و باطنش جز ظاهر او است. پس وای بر منافق از آتش دوزخ.
هم چنین می فرماید:
من کان ذالسانین فی الدنیا جعل الله له لسانین من نار یوم القیامه(68)؛
هر کس در دنیا دو رو و دو زبان باشد، خداوند در روز قیامت برای او در زبان از آتش قرار خواهد داد.