نیش و نوش «نقش زبان در نیک بختی و بدبختی انسان »

نویسنده : شکیبا سادات جوهری مترجم : تهیه شده توسط ک مرکز پژوهش‏های صدا و سیما

حفظ زبان

شخصی خدمت رسول خدا (صلی الله علیه وآله) آمد و عرض کرد: به من سفارشی کن. حضرت فرمود: زبانت را حفظ کن. برای مرتبه دوم گفت: مرا سفارشی کن. فرمود: زبانت را حفظ کن. برای مرتبه سوم آن مرد گفت: مرا سفارشی کن. حضرت فرمود: زبانت را حفظ کن. وای بر تو! مردم با صورت به آتش دوزخ پرتاب نمی شوند، مگر به سبب آنچه زبان هایشان چیده، درویده و عمل کرده است(42).
امام صادق (علیه السلام) نیز می فرماید:
فی حکمه آل داود: علی العاقل أن یکون عارفاً بزمانه مقبلاً علی شأنه حافظاً للسانه(43)
در حکمت خاندان حضرت داوود آمده است: بر اهل اندیشه است که زمان خود را بشناسد، مشغول کار باشد، در حد شأن خود زندگی کند و زبانش را برای رسیدن به منافع دنیا و آخرتش حفظ کند.
حضرت علی (علیه السلام) هم می فرماید: من حفظ لسانه أکرم نفسه(44) کسی که زبانش را حفظ کند، خود را بزرگوار و اهل کرامت قرار داده است.
اگر زبان انسان حفظ نشود، آدمی از جنبه های گوناگون در معرض لغزش قرار می گیرد. کسانی که با توجه به زمان، مکان و مخاطب خود سخن می گویند، بر ارج خود نزد دیگران می افزایند. به راستی، سلامت روحی، جسمی و عقلی آدمی در دنیا و آخرت، در گرو حفظ زبان است. زبان باید مهار شود تا سعادت انسانی تأمین شود. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:
أمسک لسانک فانها صدقه تصدق بها علی نفسک. ثم قال: و لا یعرف عبد حقیقه الایمان حتی یخزن من لسانه(45)
زبانت را نگه دار. همانا حفظ زبان، صدقه ای است که به خویشتن می دهی و جانت را حفظ می کنی. انسان، واقعیت امان را نمی شناسد، مگر این که ابعاد از زبان را حفظ کند.

زبان و صداقت

راست گویان نزد خداوند ارزش والایی دارند و در برابر صدقشان پاداش می گیرند. در قرآن آمده است: لیجزی الله الصادقین بصدقهم(46)؛ خداوند به راست گویان برای صداقتشان پاداش دهد.
راست گویی سبب تزکیه و پاکی کردار آدمی می شود. امام جعفر صادق (علیه السلام) فرمود: من صدق لسانه زکی عمله(47)؛ کسی که زبانش راست بگوید، عملش تزکیه می شود. هم چنین فرمود: یا فضیل! ان الصادق اول من یصدقه الله عزوجل(48) ای فضیل! همانا راست گو، نخستین کسی است که خداوند، او را تصدیق می کند. امام باقر (علیه السلام) نیز فرموده است: تعلموا الصدق قبل الحدیث(49)؛ پیش از سخن گفتن، راست گویی را بیاموزید.
زبان راست گو، رفتار آدمی را دگرگون می سازد. یکی از اهداف بعثت پیامبران نیز، حاکیت راست گویی و حفظ امانت در جامعه انسانی بوده است. زیر بنای همه آموزش ها، آراسته شدن به زیور راست گویی است تا آدمی از هر نظر برای حرکت به سوی تکامل و قرب الهی، آماده شود. در غیر این صورت، اگر زبان به سویی حرکت کند و رفتار، چیز دیگری باشد، در حقیقت، به سوی اوصاف منافقان گام بر می دارد و خود از آن غافل است.

سلام و تحیت

خداوند در قرآن کریم درباره آراسته شدن زبان به سلام، می فرماید: و اذا حییتم بتحیه فحیوا بأحسن منها أو ردوها(50)؛ زمانی که شما مورد (احترام) و سلام قرار گرفتید، بهتر از آن را پاسخ دهید.
زبان ساکنان بهشت نیز به سنت نیک سلام آراسته شده است: و تحیتهم فیها سلام(51) ؛ و درود مؤمنان در بهشت، سلام است. بشارت دهندگان الهی نیز با نوای سلام، مژده خویش را به مؤمنان می رسانند: و الملائکه ید خلون علیهم من کل باب سلام علیکم بما صبرتم فنعم عقبی الدار(52)؛
فرشتگان از هر دری بر آنان (بهشتیان) وارد می شود (و می گویند:) سلام و درود بر شما به آنچه صبر کردید. سرای جاودان آخرت زیباست.
در آیه ای دیگر آمده است:
و سیق الذین اتقوا ربهم الی الجنه زمراً حتی اذا جاوها و فتحت أبوابها و قال لهم خزنتها سلام علیکم طبتم فاد خلوها خالدین(53)؛
کسانی که تقوای الهی پیشه کردند، به صورت گروهی به سوی بهشت حرکت داده می شود. زمانی که به بهشت رسیدند و درهای آن باز شد، مأموران بهشتی به آنها می گویند: سلام بر شما (خوشا به حال شما) گوارای وجودتان. برای همیشه به صورت جاودانه به بهشت داخل شوید.
سلام، کلامی از سوی پروردگار مهربان است: سلام قولاً من رب رحیم(54). سلام، شعار اسلام و مسلمانان و بهترین کلمه در معاشرت های اجتماعی است و زبان مؤمنان باید به آن عادت کند. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) فرمود:
اذا دخلتم بیوتکم فسلموا علی أهلها فان الشیطان اذا سلم احد کم لم یدخل معه فی بیته(55)؛
زمانی که به خانه هایتان وارد می شوید، به اهل آن سلام کنید. وقتی یکی از شما سلام کند، شیطان با او وارد خانه اش نمی شود.
ایشان در سخن دیگر می فرماید:
اذا دخل أحد کم بیته فلیسلم فانه ینزله البرکه و تؤنسه الملائکه(56)؛
وقتی یکی از شما وارد خانهاش شد، باید سلام کند. به راستی سلام برکت می آورد و انس با فرشتگان را به همراه دارد.
امام صادق (علیه السلام) نیز درباره پی آمدهای مثبت سلام چنین می فرماید:
ان من موجبات المغفره بذل السلام و حسن الکلام(57)؛
همانا از عوامل آمرزش، سلام کردن و نیکسخن گفتن است.
رسول خدا (صلی الله علیه وآله) در روایتی زیبا، بهترین رفتار آدمی را اظهار سلام می داند و می فرماید:
الا اخبر کم بخیر اخلق اهل الدنیا و الاخره؟ (قالوا: بلی یا رسول الله). فقال: افشاء السلام فی العالم(58)؛
آیا شما را به بهترین اخلاق اهل دنیا و آخرت آگاه نسازم؟ گفتند: بله، ای رسول خدا فرمود: اظهر سلام در جهان.
صدای خوش اذان
اذا: تشعار اسلام است که قرن هاست از گل دسته مسجدها در همه جهان طنین افکن شده است. رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله) فرمود:
یحشر المؤذنون من امتی مع النبیین و الصدیقین و الشهداء(59)؛
گویندگان اذا: از امت من، با سه گروه انبیاء الهی و راست گویان و شهیدان محشور می شوند.
هم چنین آمده است:
ان الموذن فی سبیل الله مادام فی اذانه کشهید یتقلب فی دممه و شهد له بذلک کل رطب و یا بس بلغ صوته و اذا مات ما تعرضته هو ام الارض فی قبره(60)؛
به درستی که اذان گو در راه خدا، تا زمانی که در حال اذان گفتن است، مانند شهیدی است که در خون خودش می غلتد و هرتر و خشکی که صدای او را می شنود، گواه و شاهدی برای اوست. زمانی که مرد و او را در قبر قرا دادند، جانوران زمین در قبر آزارش نمی دهند.
امام زین العابدین (علیه السلام) می فرماید:
حق الموذن ان تعلم انه مذکر لک ربک عزوجل و داع لک الی حظک و عونک علی قضاء فرض الله علیک فاشکره علی ذلک شکراً للمحسنین الیک(61)؛
حق اذان گو این است که بدانی او یاد آور پروردگار توست و دعوت کننده تو به سوی بهره وری و یاورت بر انجام دادن آنچه خداوند بر تو واجب کرده است. پس از او تشکر کن؛ شکری که نیکوکاران به محضر تو دارند.
اذان، نور الهی است که بر قلب آدمی می تابد و موجب فرود آمدن فرشتگان می شود. زبانی که اذان می گوید، ارزشمند است و بدن اذان گو در برزخ سالم می ماند.