نیش و نوش «نقش زبان در نیک بختی و بدبختی انسان »

شکیبا سادات جوهری تهیه شده توسط ک مرکز پژوهش‏های صدا و سیما

ویژگی هاس سخن زیبا

سخن زیبا باید از اندیشه نیکو سرچشمه گیرد. اندیشه ورزی، یکی از گران بهاترین نعمت های الهی است. شایسته است انسان پیش از هر کار، درباره پی آمدهای آن به خوبی بیندیشد و جنبه های نیک و بدش را درست ارزیابی کند. روشن است که سخن گفتن نیز از این قاعده بیرون نیست. نسنجیده سخن گفتن، افزون بر زشتی ظاهری، چه بسا موجب بی آبرویی و رسوایی گوینده شود و نشانه نادانی او به شمار آید و خطر و زیانی را متوجه او سازد. از این رو، امام علی (علیه السلام) می فرماید: فکر ثم تکلم تسلم من الزلل(36) بیندیش. سپس سخن بگو تا از لغزش ها در امان باشی.
در سخن دیگر، اندیشیدن پیش از سخن گفتن را نشانه خردمندی، و ناپخته سخن گفتن را علامت بی خردی دانسته، فرموده است:
لسان العاقل وراء قلبه و قلب الاحمق وراء لسانه(37).
زبان خردمند در آن سوی قلب اوست، ولی قلب ابله در آن سوی زیانش قرار دارد.
هم چنین کلام زیبا باید با ادب اسلامی همراه باشد. ادب، یعنی انجام دادن عمل مشروع اختیاری، همراه با ظرافت و زیبایی(38). شایسته است انسان هنگام سخن گفتن، ادب اسلامی را رعایت کند؛ یعنی به گونه ای حرف بزند که در سخن او به شخصیت دیگران اهانت نشود و مقصود خود را در نهایت احترام و فروتنی بیان کند. از عباس، عموی پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) پرسیدند: شما بزرگ ترید یا رسول خدا؟ عباس که سنش از پیامبر بیشتر بود، در پاسخ گفت: رسول خدا بزرگ تر است، ولی من پیش از ایشان به دنیا آمده ام(39).
ملاک زیبایی سخن، تنها زیبایی لفظ و ظاهر آن نیست، بلکه لازم است کردار انسان نیز گفته اش را تصدیق کند واین، زمانی است که گوینده از راه سخن، ادعایی را مطرح می کند. برای نمونه، در قالب زیباترین الفاظ، از وفا و محبت دم بزند. اگر عمل او چنین سخنی را تصدیق نکند، سختی از سر نفاق و تزویر خواهد بود و دیگر نمی توان آن را سخن زیبا نامید. خداوند در قرآن می فرماید:
یا أیها الذین آمنوا لم تقولون ما لا تفعلون کبر مقتاً عند الله أن تقولوا ما لا تفعلون(40)
ای کسانی که ایمان آورده اید! چرا سخنانی می گویید که انجام نمی دهید. این گناه بزرگی نزد خداست که آنچه را به جا نمی آورید، بگویید.
البته سخن باید از روی راستی باشد. زشتی دروغ، زیبایی ظاهری خبر دروغ را هر چند فصیح بیان شود، تحت تأثیر قرار می دهد. امام علی (علیه السلام) می فرماید: شرالقول الکذب(41)؛ بدترین سخن، دروغ است.

حفظ زبان

شخصی خدمت رسول خدا (صلی الله علیه وآله) آمد و عرض کرد: به من سفارشی کن. حضرت فرمود: زبانت را حفظ کن. برای مرتبه دوم گفت: مرا سفارشی کن. فرمود: زبانت را حفظ کن. برای مرتبه سوم آن مرد گفت: مرا سفارشی کن. حضرت فرمود: زبانت را حفظ کن. وای بر تو! مردم با صورت به آتش دوزخ پرتاب نمی شوند، مگر به سبب آنچه زبان هایشان چیده، درویده و عمل کرده است(42).
امام صادق (علیه السلام) نیز می فرماید:
فی حکمه آل داود: علی العاقل أن یکون عارفاً بزمانه مقبلاً علی شأنه حافظاً للسانه(43)
در حکمت خاندان حضرت داوود آمده است: بر اهل اندیشه است که زمان خود را بشناسد، مشغول کار باشد، در حد شأن خود زندگی کند و زبانش را برای رسیدن به منافع دنیا و آخرتش حفظ کند.
حضرت علی (علیه السلام) هم می فرماید: من حفظ لسانه أکرم نفسه(44) کسی که زبانش را حفظ کند، خود را بزرگوار و اهل کرامت قرار داده است.
اگر زبان انسان حفظ نشود، آدمی از جنبه های گوناگون در معرض لغزش قرار می گیرد. کسانی که با توجه به زمان، مکان و مخاطب خود سخن می گویند، بر ارج خود نزد دیگران می افزایند. به راستی، سلامت روحی، جسمی و عقلی آدمی در دنیا و آخرت، در گرو حفظ زبان است. زبان باید مهار شود تا سعادت انسانی تأمین شود. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:
أمسک لسانک فانها صدقه تصدق بها علی نفسک. ثم قال: و لا یعرف عبد حقیقه الایمان حتی یخزن من لسانه(45)
زبانت را نگه دار. همانا حفظ زبان، صدقه ای است که به خویشتن می دهی و جانت را حفظ می کنی. انسان، واقعیت امان را نمی شناسد، مگر این که ابعاد از زبان را حفظ کند.

زبان و صداقت

راست گویان نزد خداوند ارزش والایی دارند و در برابر صدقشان پاداش می گیرند. در قرآن آمده است: لیجزی الله الصادقین بصدقهم(46)؛ خداوند به راست گویان برای صداقتشان پاداش دهد.
راست گویی سبب تزکیه و پاکی کردار آدمی می شود. امام جعفر صادق (علیه السلام) فرمود: من صدق لسانه زکی عمله(47)؛ کسی که زبانش راست بگوید، عملش تزکیه می شود. هم چنین فرمود: یا فضیل! ان الصادق اول من یصدقه الله عزوجل(48) ای فضیل! همانا راست گو، نخستین کسی است که خداوند، او را تصدیق می کند. امام باقر (علیه السلام) نیز فرموده است: تعلموا الصدق قبل الحدیث(49)؛ پیش از سخن گفتن، راست گویی را بیاموزید.
زبان راست گو، رفتار آدمی را دگرگون می سازد. یکی از اهداف بعثت پیامبران نیز، حاکیت راست گویی و حفظ امانت در جامعه انسانی بوده است. زیر بنای همه آموزش ها، آراسته شدن به زیور راست گویی است تا آدمی از هر نظر برای حرکت به سوی تکامل و قرب الهی، آماده شود. در غیر این صورت، اگر زبان به سویی حرکت کند و رفتار، چیز دیگری باشد، در حقیقت، به سوی اوصاف منافقان گام بر می دارد و خود از آن غافل است.