نیش و نوش «نقش زبان در نیک بختی و بدبختی انسان »

نویسنده : شکیبا سادات جوهری مترجم : تهیه شده توسط ک مرکز پژوهش‏های صدا و سیما

زیباگویی

زیبایی در همه ابعاد خود از دیدگاه اسلام مطلوب است. خداوند نیز به این صفت توصیف شده است که اللهم انی أسئلک من جمالک بأجمله و کل جمالک جمیل(28)؛ خدایا! از زیباترین زیبایی هایت مسئلت دارم و همه زیبایی های تو زیباست. جهان هستی هم که جلوه ای از صفات الهی است، جمیل قلمداد شده است(29). زیبایی های جهان آفرینش، مانند آسمان و ستارگانش، ترکیب چهره انسان، زیبایی جان داران و منظره های طبیعی و نیز زیبایی هایی که محصول فکر و ذوق بشری است، همگی ستایش شده و جملگی به خواست الهی مستند است.
در میان همه این زیبایی ها، سخن زیبا جایگاه ویژه ای دارد. شاید یک علتش این باشد که هم خود می تواند به دلیل ویژگی های لفظی و ادبی و ترکیب واژگان مناسب آنها در جمله، زیبا باشد و هم دیگر زیبایی های جهان با سخن بیان می شود. پس سخنی که می خواهد بیانگر زیبایی ها باشد، اگر خودش نیز زیبا ادا شود، اهمیت و ارزش بیشتری می یابد. خداوند در قرآن کریم برای سخن زیبا و نیکو، ارزش فراوان قائل شده و با بیانی سرشار از عطوفت و صمیمیت، از بندگان خود خواسته است سخنشان را به برترین صورت به زبان آورند: قل لعبادی یقولوا التی هی أحسن(30)؛ به بندگانم بگو برترین سخن را بگویند. یعنی سخن پسندیده ای که موجب خشنودی شنونده شود، همان گونه که آدمی دوست دارد دیگران با او سخن بگویند.
بدیهی است قرآن کریم در این باره، گوی سبقت را از همگان ربوده و دانشمندان سخن شناسی را در شرق و غرب جهان، به شگفتی واداشته است. از گذشته های دور، نمونه هایی از سخن زیبا و شیوا در میان بشر وجود داشته و با گذشت زمان، بر کم و کیف آنها افزوده شده است، ولی هیچ یک را یاری عرض اندام در برابر قرآن نیست. پس از قرآن، سخنان پیشوایان معصوم (علیهم السلام) نیز ویژگی های بالا را در افقی محدودتر داراست؛ یعنی هم خود آن بزرگواران به گونه ای زیبا سخن گفته و هم دیگران را به زیبا گویی فراخوانده اند. نهج البلاغه نمونه روشنی از سخن زیباست. امام علی (علیه السلام) که در عالی ترین مرتبه سخنوری قرار دارد، توانایی خود را در قالب عبارتی کوتاه و تشبیهی جالب چنین بیان کرده است:
و انا لامراء الکلام و فینا تنشبت عروقه و علینا تهدلت غصونه(31)؛
ما (اهل بیت رسول خدا (صلی الله علیه وآله))، فرمان روایان سخن هستیم. درخت سخن در وجود ما ریشه دوانیده و شاخ و برگش بر ما آویخته است.
سلیمان بن مهران می گوید: روزی امام صادق (علیه السلام) به شماری از پیروان خود فرمود:
معاشر الشیعه، کونو النازیناً و لا تکونوا علینا شیناً، قولوا للناس حسناً و احفظوا السنتکم عن الفضول و قبیح القول(32)؛
ای گروه شیعه! زینت ما باشید و مایه ننگ ما نباشید. با مردم، نیکو سخن بگویید. زبان هایتان را نگه دارید و آن را از پرگویی و سخن زشت باز دارید.
سخن زیبا، آثار و برکات فراوانی دارد. کسی که زبان خود را به زیبا گویی عادت دهد، از این برکات بهره مند می شود. امام زین العابدین (علیه السلام) به پنج نمونه از آثار آن اشاره کرده است:
القول الحسن یثری المال و ینمی الرزق و ینسی فی الأجل و یحبب الی الأهل و یدخل الجنه(33).
سخن زیبا، مال و ثروت را زیاد می کند؛ روزی را افزایش می دهد؛ مرگ را به تأخیر می اندازد؛ آدمی را محبوب خوانده اش می سازد و او را وارد بهشت می کند.
امام علی (علیه السلام) نیز در دو روایت، خوش زبانی را موجب افزایش دوستان و کم شدن دشمنان و ایمنی از سرزنش ها معرفی می کند: عود لسانک لین الکلام و بذل السلام، یکثر محبوک و یقل مبغضوک(34)؛ زبانت را به نرم گویی و سلام دادن عادت ده، تا دوستان تو بسیار و دشمنانت اندک شود. نیز فرموده است: عود لسانک حسن الکلام تأمن الملام(35)؛ زبانت را به زیباگویی عادت ده تا از سرزنش در امان بمانی.

ویژگی هاس سخن زیبا

سخن زیبا باید از اندیشه نیکو سرچشمه گیرد. اندیشه ورزی، یکی از گران بهاترین نعمت های الهی است. شایسته است انسان پیش از هر کار، درباره پی آمدهای آن به خوبی بیندیشد و جنبه های نیک و بدش را درست ارزیابی کند. روشن است که سخن گفتن نیز از این قاعده بیرون نیست. نسنجیده سخن گفتن، افزون بر زشتی ظاهری، چه بسا موجب بی آبرویی و رسوایی گوینده شود و نشانه نادانی او به شمار آید و خطر و زیانی را متوجه او سازد. از این رو، امام علی (علیه السلام) می فرماید: فکر ثم تکلم تسلم من الزلل(36) بیندیش. سپس سخن بگو تا از لغزش ها در امان باشی.
در سخن دیگر، اندیشیدن پیش از سخن گفتن را نشانه خردمندی، و ناپخته سخن گفتن را علامت بی خردی دانسته، فرموده است:
لسان العاقل وراء قلبه و قلب الاحمق وراء لسانه(37).
زبان خردمند در آن سوی قلب اوست، ولی قلب ابله در آن سوی زیانش قرار دارد.
هم چنین کلام زیبا باید با ادب اسلامی همراه باشد. ادب، یعنی انجام دادن عمل مشروع اختیاری، همراه با ظرافت و زیبایی(38). شایسته است انسان هنگام سخن گفتن، ادب اسلامی را رعایت کند؛ یعنی به گونه ای حرف بزند که در سخن او به شخصیت دیگران اهانت نشود و مقصود خود را در نهایت احترام و فروتنی بیان کند. از عباس، عموی پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) پرسیدند: شما بزرگ ترید یا رسول خدا؟ عباس که سنش از پیامبر بیشتر بود، در پاسخ گفت: رسول خدا بزرگ تر است، ولی من پیش از ایشان به دنیا آمده ام(39).
ملاک زیبایی سخن، تنها زیبایی لفظ و ظاهر آن نیست، بلکه لازم است کردار انسان نیز گفته اش را تصدیق کند واین، زمانی است که گوینده از راه سخن، ادعایی را مطرح می کند. برای نمونه، در قالب زیباترین الفاظ، از وفا و محبت دم بزند. اگر عمل او چنین سخنی را تصدیق نکند، سختی از سر نفاق و تزویر خواهد بود و دیگر نمی توان آن را سخن زیبا نامید. خداوند در قرآن می فرماید:
یا أیها الذین آمنوا لم تقولون ما لا تفعلون کبر مقتاً عند الله أن تقولوا ما لا تفعلون(40)
ای کسانی که ایمان آورده اید! چرا سخنانی می گویید که انجام نمی دهید. این گناه بزرگی نزد خداست که آنچه را به جا نمی آورید، بگویید.
البته سخن باید از روی راستی باشد. زشتی دروغ، زیبایی ظاهری خبر دروغ را هر چند فصیح بیان شود، تحت تأثیر قرار می دهد. امام علی (علیه السلام) می فرماید: شرالقول الکذب(41)؛ بدترین سخن، دروغ است.

حفظ زبان

شخصی خدمت رسول خدا (صلی الله علیه وآله) آمد و عرض کرد: به من سفارشی کن. حضرت فرمود: زبانت را حفظ کن. برای مرتبه دوم گفت: مرا سفارشی کن. فرمود: زبانت را حفظ کن. برای مرتبه سوم آن مرد گفت: مرا سفارشی کن. حضرت فرمود: زبانت را حفظ کن. وای بر تو! مردم با صورت به آتش دوزخ پرتاب نمی شوند، مگر به سبب آنچه زبان هایشان چیده، درویده و عمل کرده است(42).
امام صادق (علیه السلام) نیز می فرماید:
فی حکمه آل داود: علی العاقل أن یکون عارفاً بزمانه مقبلاً علی شأنه حافظاً للسانه(43)
در حکمت خاندان حضرت داوود آمده است: بر اهل اندیشه است که زمان خود را بشناسد، مشغول کار باشد، در حد شأن خود زندگی کند و زبانش را برای رسیدن به منافع دنیا و آخرتش حفظ کند.
حضرت علی (علیه السلام) هم می فرماید: من حفظ لسانه أکرم نفسه(44) کسی که زبانش را حفظ کند، خود را بزرگوار و اهل کرامت قرار داده است.
اگر زبان انسان حفظ نشود، آدمی از جنبه های گوناگون در معرض لغزش قرار می گیرد. کسانی که با توجه به زمان، مکان و مخاطب خود سخن می گویند، بر ارج خود نزد دیگران می افزایند. به راستی، سلامت روحی، جسمی و عقلی آدمی در دنیا و آخرت، در گرو حفظ زبان است. زبان باید مهار شود تا سعادت انسانی تأمین شود. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) می فرماید:
أمسک لسانک فانها صدقه تصدق بها علی نفسک. ثم قال: و لا یعرف عبد حقیقه الایمان حتی یخزن من لسانه(45)
زبانت را نگه دار. همانا حفظ زبان، صدقه ای است که به خویشتن می دهی و جانت را حفظ می کنی. انسان، واقعیت امان را نمی شناسد، مگر این که ابعاد از زبان را حفظ کند.