تجلی قرآن در حماسه عاشورا

نویسنده : محسن نورایی

سخن ناشر

قرآن، درس زندگی و چراغ راه حقیقت جویان است. در تمام مراحل زندگی خود به آن تمسک جویند و برنامه سلوک فردی و اجتماعی خویش را بر آن بنا نهند. بایسته است، حوادث را با نگاه قرآنی مدیریت کنند و در این مسیر، آموزه های قرآن را در جامعه به کار بندند.

مقدمه:

1. تبیین عنوان: عنوان نوشتار حاضر تجلی قرآن در حماسه عاشورا است. واژه تجلی دراین عنوان ، به معنای اصطلاهی در فلسفه و عرفان نیست ، بلکه معنای لغوی آن مقصود است . ازمیان نامها و اوصاف گوناگون قیام سالارشهیدان ، واژه حماسه عاشورا برگزیده شد ، هرچندان تعبیر نیز به سان تعابیر دیگر، از بازگویی تمام حقیقت این نهضت، ناتوان است .
2. تبیین موضوع و بیان ضرورت: نبرد و جنگ و به تعبیری والاتر، حماسه، یکی از رخدادهای زندگی بشراست که بارها و بارها آن را تجربه کرده، و تاریخ، نمونهای فراوان این این تجربه رابا تمام دلیریها، رشادتها، و نیز ناگواریها و فجایع بی شمارش در خود ثبت کرده است.اند یشوران و خردمندان هر عصر و نسل نیز، به فراخور آگاهیها، دلبستگیها و ضرورتهای فرارویشان ، تأمل در ابعاد گوناگون و واکاوی زوایای متعدد حماسها و جنگها پرداخته اند.
حماسه حسینی درمیان این حماسه ها، به جهت والایی و ویژگیهای بی بدیلش ، فراتراز رخدادی درتاریخ اسلام، به کانون توجه وعرصه گسترده تلاقی تحلیلها و نکته سنجیها بدل شده است . تأمل دراین نهضت و بازشناسی آن ،تنها بازگویی داستان مکرر جنگ و حماسه نیست ، بلکه بخشی از فرهنگ، و الگوی ماندگار اسلامی است که نقش حیاتی و تأثیر شگرف آن در پیشبرد تعالیم دینی ، انکار ناشدنی است.
هر چند این عرصه عرشی، گاه شاید جولان کوته نظران و افسانه پردازان بوده است ، همواره، بوده اند استوار اندیشانی که ، مردانه برای فهم درست داستان کربلا و بازگویی آن کوشیده اند. هر یک ازایشان چونان رعد، نوید بخش بارش معارف حسینی در کویر تفتیده اندیشه بشری بوده، وبه سهم خود، اندکی ازعطش تشنه کامان حقیقت راباجرعه هایی ازسبوی گوارای حسینی فرو نشانده اند.
آیابه راستی نتیجه کوشش مشکور پژوهشگران حق مدار و جامع نگر دراین مجال، به بازگویی تمام حقیقت نهضت حسینی انجامیده وهمه زوایای ژرف آن رابررسیده است؛ یا هنوز ابعاد ناشناخته دیگری ازحماسه حسینی فراروی ماست که دستیابی بدان نیازمند نگاه تازه و تأمل ویژه می باشد؟
به نظر می رسد، هنوز برخی از ابعاد واقعه طف به شایستگی، بازگو نشده است. یکی از این زوایا که سوگمندانه در بیشتر پژوهشها مغفول مانده است، بعد قرآنی این نهضت است. پژوهشهای سامان یافته درباره نهضت حسینی تنها به ذکر نکات کلی این بعد بسنده کرده، و تببین کاملی از عاشورا با تأکید بر نقش قرآن، به دست نداده است.
آیا به راستی، قرآن، در حماسه حسینی، همانند عناصری چون حماسه عرفان، تراژدی و... حضور نداشته و ایفای نقش نکرده است؟ اگر چنین نیست، از چه رو این بعد مهم حادثه برجسته نشده است و بر آن تأکید نمی گردد! شگفتا که این غفلت بزرگ در حالی رخ داده که سویی ، میان قرآن و حسین بن علی (علیه السلام) پیوندی استوار بر قرار است و از سوی دیگر، ماندگاری حماسه حسینی ، وامدار پیوند با قرآن جاویدان است.
پیوند قرآن و امام حسین (علیه السلام) امری انکارناپذیر است؛زیرا همتایی و همراهی قرآن و عترت (علیه السلام) از ادله گوناگون فهمیده می شود، مانند حدیث متواتر ثقلین که،این دو گوهر ارزشمند را یادگار پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و ارمغانی الهی می داند، و رسالت آنها را هدایتگری انسان تا روز قیامت معرفی می کند و یادآور می گردد که این دو حقیقت برتر در قیامت به یک مقصد خواهند رسید.این روایت، مبدأ، مسیر و فرجام قرآن و عترت را یکی می داند. بنابراین، دو حقیقتی که از یک مبدأ سرچشمه گرفته، و در مسیر واحد به سوی مقصدی یگانه در حرکت باشند، ناگزیر همتای یکدیگر خواهند بود.
پیوند این دو حقیقت تا این جا پایان نمی پذیرد، بلکه در تعاملی دوسویه، در آیاتی مانند آیه تطهیر(1)، شایستگی و پاکیزگی اهل بیت (علیه السلام) گوشزد می گردد؛ و از سوی دیگر، عترت اطهار (علیه السلام) نیز خویشتن را ترجمان وحی، شناسانده و فرموده اند: نحن تراجمه وحی الله(2) این همراهی، همان است که در سخن امیرالمؤمنین (علیه السلام) این گونه آشکارا بازتابانده شده است: و جعلنا مع القرآن و جعل القرآن معنا، لا نفارقه ولا یفارقنا(3) نمود دیگر این پیوند، در تجسم بخشی معارف بلند قرآن از سوی خاندان پاک پیامبر (علیه السلام) رخ نموده است. مجموع محتوای قرآن در سه حوزه عقیده، اخلاق و عمل، جای می گردد و هر سه امر یاد شده، مربوط به انسان است، به گونه ای که بی وجود آدمی، این سه امر عینیت نمی بابد.
عترت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) با آگاهی ژرف از قرآن - که رهاورد آشنایی ایشان با تفسیر، تأویل، محکم، متشابه و دیگر اسرار قرآنی است - به گونه ای کامل و بی مانند، این محتوا را تجسم بخشیده اند تا آن جا که معرفی ایشان با عنوان قرآن مجسم، سخنی دور از گزاف، و هماهنگ با حقیقت است. برخی عبارات زیارت اربعین به همین واقعیت اشاره دارد و مهجوریت قرآن را یکی از پیامدهای شهادت امام حسین (علیه السلام) و فقدان ظاهری ایشان در دنیا معرفی می کند: و أصبح کتاب الله بفقدک مهجوراً(4) نکته دوم این که، از دیرباز در پژوهشها بر فهم عوامل ماندگارساز قیام سالار شهیدان (علیه السلام) تأکید شده است. بررسیهای سامان یافته در این درباره، به برخی عوامل مانند استواری و پافشاری امام (علیه السلام) بر اصول و ارزشها، انتساب امام حسین (علیه السلام) به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ، ماهیت انسانی و والای عاشوراییان و... انگشت تأکید نهاده اند.
با این همه، باید گفت، علت ماندگاری این حماسه بزرگ در پیوند نهضت حسینی با قرآن نهفته است و عوامل دیگر، هر یک به گونه ای به این عنصر اساسی باز می گردد. حضور و نقش آفرینی کلام الاهی در متن این حادثه از یک سو، و جاودانگی قرآن کریم از سوی دیگر، گواه درستی این سخن است؛ زیرا قرآن هرگونه سستی و کژی را از ساحت قدس خود دور دانسته است: لا یأتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه(5)مفهوم این سخن، آن است که اگر هر پدیده ای، هماهنگ با معارف والای قرآن، رقم بخورد و در پیوند با آن شکل گیرد، ماندگار خواهد بود و ناراستی و انحراف در آن راه نخواهد یافت.
چکیده سخن در بیان ضرورت موضوع مورد بحث یعنی تجلی قرآن در حماسه عاشورا چنین است: کربلا تنها، عرصه خروش حماسی دلیر مردان عاشورایی، و تراژدی غم انگیز انسانی نیست، بلکه سروش رسا و دلنشین کلام الهی نیز در آن طنین انداخته و آشکارا تجلی نموده است؛ فهم درست و بازگویی تمام حقیقت این واقعه نیازمند بازتاب این عنصر اساسی است.
3. پیشینه پژوهش: اندکی از انبوه نگاشته هایی که در باره زندگی امام حسین (علیه السلام) تدوین شده، به زوایایی ویژه از پیوند قرآن و امام حسین (علیه السلام) توجه نموده و به بررسی و تحلیل آن همت گمارده اند. آنها تبلور این پیوند را بیشتر در عرصه هایی مانند تأویل و شأن نزول آیات، جسه و کوشش خود رابر گردآوری روایات شأن نزول و احادیث بیانگر تأویل آیات، متمرکز نموده اند. آنان به احادیثی که امام حسین (علیه السلام) را مصداق، بطن و یا سبب نزول آیه معرفی می کند، استناد نموده و گاه توضیحاتی تفسیری را بدان افزوده اند اینک مجال داوری درباره میزان کامیابی این نگاشته ها نیست، اما نباید دیده را بر این حقیقت فروبست که راهیابی نکات ذوقی و نه چندان عالمانه در این عرصه و نیز گزاراش اقوال تفسیری نااستوار، آسیبی است که همواره این آثار را تهدید نموده، و آن را از دستیابی به مقصود اصلی دور ساخته است .
نوشتار حاظر، با نگاهی دوباره به نهضت حسینی و مهم انگاشتن نقش قرآن در آن فراهم آمده است (6). نکات برجسته شده در این باز خوانی، بر خاسته از نگاه به قرآن و امام حسین (علیه السلام) از زاویه تأویل و شأن نزول نیست، بلکه این نکات، رهاورد نگاهی است که به حضور جدی و نقش آفرین قرآن در عینیت این حماسه، تأکید داشته است و حضور و تأثیر قرآن را بخشی از واقعیت این حماسه و بعدی از ابعاد آن میداند.هر چند در برخی آثار، نشانه هایی از این نگرش دیده می شود (7)، براساس جستجوی نگارنده در کمتر اثری، موضوع این تحقیق به گستردگی به پژوهش نهاده شده است.
4. پرسشهای اصلی:
1. میان نهضت امام حسین (علیه السلام) و قرآن چه رابطه ای وجود دارد؟
2. گونه های حضور قرآن در این حماسه کدام است؟
5. فرضیات:
1. قیام امام حسین و ابعاد گسترده آن ریشه در قرآن دارد.
2. قرآن به گونه های مخلف مانند جری و تطبیق، استشهاد، استناد، تفسیر، اقتباس و... در این حادثه بزرگ حضور داشته است.
6. روش تحقیق: روش تحقیق در این نوشتار، توصیفی - تحلیلی است و در آن از منابع اسنادی و کتابخانه ای سود جسته شده است(8). گرد آوری مواد اولیه موضوع این تحقیق آن گونه که درخور است، نیازمند مراجعه به منابع معتبر دانش تاریخ و علوم قرآن بود.از این رو سعی شد میان انبوه منابع به ویژه کتابهای تاریخی، به منابع معتبر تکیه شود.
7.معرفی مباحث: ساختار این نوشتار در دو بخش، با مقدمه ای در آغاز و نتیجه گیری در فرجام شکل گرفته است.بخش نخست با عنوان تجلی قرآن در گفتار نقش آفرینان حماسه حسینی به همراه چهار فصل که در خود جای داده است، گونه های مختلف به کارگیری و تجلی قرآن در سخنان و گفتار نقش آفرینان حماسه حسینی را بررسی می کند؛ جری و تطبیق در حماسه حسینی، اثر پذیری واژگانی از قرآن، تفسیر و سرانجام حضور نمادین قرآن در حماسه حسینی عناوین فسول این بخش است.
تجلی قرآن در رفتار نقش آفرینان دو اوردوگاه در کربلا را نشان می دهد؛ ذکر و یاد خدا در کربلا و امر به معروف و نهی از منکر عناوین دو فصل این بخش می باشد.

بخش اول: تجلی قرآن در گفتار نقش آفرینان کربلا